Adhyāya 4

वैशंपायन उवाच । काली स्त्री पाण्डुरैर्दन्तैः प्रविश्य हसती निशि । स्त्रियः स्वप्नेषु मुष्णन्ती द्वारकां परिधावति ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । kālī strī pāṇḍurair dantaiḥ praviśya hasatī niśi । striyaḥ svapneṣu muṣṇantī dvārakāṁ paridhāvati ॥

अलंकाराश्च छत्रं च ध्वजाश्च कवचानि च । ह्रियमाणान्यदृश्यन्त रक्षोभिः सुभयानकैः ॥

alaṁkārāś ca chatraṁ ca dhvajāś ca kavacāni ca । hriyamāṇāny adr̥śyanta rakṣobhiḥ subhayānakaiḥ ॥

तच्चाग्निदत्तं कृष्णस्य वज्रनाभमयस्मयम् । दिवमाचक्रमे चक्रं वृष्णीनां पश्यतां तदा ॥

tac cāgnidattaṁ kr̥ṣṇasya vajranābham ayasmayam । divam ācakrame cakraṁ vr̥ṣṇīnāṁ paśyatāṁ tadā ॥

युक्तं रथं दिव्यमादित्यवर्णं; हयाहरन्पश्यतो दारुकस्य । ते सागरस्योपरिष्टादवर्त;न्मनोजवाश्चतुरो वाजिमुख्याः ॥

yuktaṁ rathaṁ divyam ādityavarṇaṁ; hayāharan paśyato dārukasya । te sāgarasyopariṣṭād avartan; manojavāś caturo vājimukhyāḥ ॥

तालः सुपर्णश्च महाध्वजौ तौ; सुपूजितौ रामजनार्दनाभ्याम् । उच्चैर्जह्रुरप्सरसो दिवानिशं; वाचश्चोचुर्गम्यतां तीर्थयात्रा ॥

tālaḥ suparṇaś ca mahādhvajau tau; supūjitau rāmajanārdanābhyām । uccair jahrur apsaraso divāniśaṁ; vācaś cocur gamyatāṁ tīrthayātrā ॥

ततो जिगमिषन्तस्ते वृष्ण्यन्धकमहारथाः । सान्तःपुरास्तदा तीर्थयात्रामैच्छन्नरर्षभाः ॥

tato jigamiṣantas te vr̥ṣṇyandhakamahārathāḥ । sāntaḥpurās tadā tīrthayātrām aicchan nararṣabhāḥ ॥

ततो भोज्यं च भक्ष्यं च पेयं चान्धकवृष्णयः । बहु नानाविधं चक्रुर्मद्यं मांसमनेकशः ॥

tato bhojyaṁ ca bhakṣyaṁ ca peyaṁ cāndhakavr̥ṣṇayaḥ । bahu nānāvidhaṁ cakrur madyaṁ māṁsam anekaśaḥ ॥

ततः सीधुषु सक्ताश्च निर्ययुर्नगराद्बहिः । यानैरश्वैर्गजैश्चैव श्रीमन्तस्तिग्मतेजसः ॥

tataḥ sīdhuṣu saktāś ca niryayur nagarād bahiḥ । yānair aśvair gajaiś caiva śrīmantas tigmatejasaḥ ॥

ततः प्रभासे न्यवसन्यथोद्देशं यथागृहम् । प्रभूतभक्ष्यपेयास्ते सदारा यादवास्तदा ॥

tataḥ prabhāse nyavasan yathoddeśaṁ yathāgr̥ham । prabhūtabhakṣyapeyās te sadārā yādavās tadā ॥

निविष्टांस्तान्निशम्याथ समुद्रान्ते स योगवित् । जगामामन्त्र्य तान्वीरानुद्धवोऽर्थविशारदः ॥

niviṣṭāṁs tān niśamyātha samudrānte sa yogavit । jagāmāmantrya tān vīrān uddhavo ’rthaviśāradaḥ ॥

तं प्रस्थितं महात्मानमभिवाद्य कृताञ्जलिम् । जानन्विनाशं वृष्णीनां नैच्छद्वारयितुं हरिः ॥

taṁ prasthitaṁ mahātmānam abhivādya kr̥tāñjalim । jānan vināśaṁ vr̥ṣṇīnāṁ naicchad vārayituṁ hariḥ ॥

ततः कालपरीतास्ते वृष्ण्यन्धकमहारथाः । अपश्यन्नुद्धवं यान्तं तेजसावृत्य रोदसी ॥

tataḥ kālaparītās te vr̥ṣṇyandhakamahārathāḥ । apaśyann uddhavaṁ yāntaṁ tejasāvr̥tya rodasī ॥

ब्राह्मणार्थेषु यत्सिद्धमन्नं तेषां महात्मनाम् । तद्वानरेभ्यः प्रददुः सुरागन्धसमन्वितम् ॥

brāhmaṇārtheṣu yat siddham annaṁ teṣāṁ mahātmanām । tad vānarebhyaḥ pradaduḥ surāgandhasamanvitam ॥

ततस्तूर्यशताकीर्णं नटनर्तकसंकुलम् । प्रावर्तत महापानं प्रभासे तिग्मतेजसाम् ॥

tatas tūryaśatākīrṇaṁ naṭanartakasaṁkulam । prāvartata mahāpānaṁ prabhāse tigmatejasām ॥

कृष्णस्य संनिधौ रामः सहितः कृतवर्मणा । अपिबद्युयुधानश्च गदो बभ्रुस्तथैव च ॥

kr̥ṣṇasya saṁnidhau rāmaḥ sahitaḥ kr̥tavarmaṇā । apibad yuyudhānaś ca gado babhrus tathaiva ca ॥

ततः परिषदो मध्ये युयुधानो मदोत्कटः । अब्रवीत्कृतवर्माणमवहस्यावमन्य च ॥

tataḥ pariṣado madhye yuyudhāno madotkaṭaḥ । abravīt kr̥tavarmāṇam avahasyāvamanya ca ॥

कः क्षत्रियो मन्यमानः सुप्तान्हन्यान्मृतानिव । न तन्मृष्यन्ति हार्दिक्य यादवा यत्त्वया कृतम् ॥

kaḥ kṣatriyo manyamānaḥ suptān hanyān mr̥tān iva । na tan mr̥ṣyanti hārdikya yādavā yat tvayā kr̥tam ॥

इत्युक्ते युयुधानेन पूजयामास तद्वचः । प्रद्युम्नो रथिनां श्रेष्ठो हार्दिक्यमवमन्य च ॥

ity ukte yuyudhānena pūjayām āsa tad vacaḥ । pradyumno rathināṁ śreṣṭho hārdikyam avamanya ca ॥

ततः परमसंक्रुद्धः कृतवर्मा तमब्रवीत् । निर्दिशन्निव सावज्ञं तदा सव्येन पाणिना ॥

tataḥ paramasaṁkruddhaḥ kr̥tavarmā tam abravīt । nirdiśann iva sāvajñaṁ tadā savyena pāṇinā ॥

भूरिश्रवाश्छिन्नबाहुर्युद्धे प्रायगतस्त्वया । वधेन सुनृशंसेन कथं वीरेण पातितः ॥

bhūriśravāś chinnabāhur yuddhe prāyagatas tvayā । vadhena sunr̥śaṁsena kathaṁ vīreṇa pātitaḥ ॥

इति तस्य वचः श्रुत्वा केशवः परवीरहा । तिर्यक्सरोषया दृष्ट्या वीक्षां चक्रे स मन्युमान् ॥

iti tasya vacaḥ śrutvā keśavaḥ paravīrahā । tiryak saroṣayā dr̥ṣṭyā vīkṣāṁ cakre sa manyumān ॥

मणिः स्यमन्तकश्चैव यः स सत्राजितोऽभवत् । तां कथां स्मारयामास सात्यकिर्मधुसूदनम् ॥

maṇiḥ syamantakaś caiva yaḥ sa satrājito ’bhavat । tāṁ kathāṁ smārayām āsa sātyakir madhusūdanam ॥

तच्छ्रुत्वा केशवस्याङ्कमगमद्रुदती तदा । सत्यभामा प्रकुपिता कोपयन्ती जनार्दनम् ॥

tac chrutvā keśavasyāṅkam agamad rudatī tadā । satyabhāmā prakupitā kopayantī janārdanam ॥

तत उत्थाय सक्रोधः सात्यकिर्वाक्यमब्रवीत् । पञ्चानां द्रौपदेयानां धृष्टद्युम्नशिखण्डिनोः ॥

tata utthāya sakrodhaḥ sātyakir vākyam abravīt । pañcānāṁ draupadeyānāṁ dhr̥ṣṭadyumnaśikhaṇḍinoḥ ॥

एष गच्छामि पदवीं सत्येन च तथा शपे । सौप्तिके ये च निहताः सुप्तानेन दुरात्मना ॥

eṣa gacchāmi padavīṁ satyena ca tathā śape । sauptike ye ca nihatāḥ suptānena durātmanā ॥

द्रोणपुत्रसहायेन पापेन कृतवर्मणा । समाप्तमायुरस्याद्य यशश्चापि सुमध्यमे ॥

droṇaputrasahāyena pāpena kr̥tavarmaṇā । samāptam āyur asyādya yaśaś cāpi sumadhyame ॥

इतीदमुक्त्वा खड्गेन केशवस्य समीपतः । अभिद्रुत्य शिरः क्रुद्धश्चिच्छेद कृतवर्मणः ॥

itīdam uktvā khaḍgena keśavasya samīpataḥ । abhidrutya śiraḥ kruddhaś ciccheda kr̥tavarmaṇaḥ ॥

तथान्यानपि निघ्नन्तं युयुधानं समन्ततः । अभ्यधावद्धृषीकेशो विनिवारयिषुस्तदा ॥

tathānyān api nighnantaṁ yuyudhānaṁ samantataḥ । abhyadhāvad dhr̥ṣīkeśo vinivārayiṣus tadā ॥

एकीभूतास्ततः सर्वे कालपर्यायचोदिताः । भोजान्धका महाराज शैनेयं पर्यवारयन् ॥

ekībhūtās tataḥ sarve kālaparyāyacoditāḥ । bhojāndhakā mahārāja śaineyaṁ paryavārayan ॥

तान्दृष्ट्वा पततस्तूर्णमभिक्रुद्धाञ्जनार्दनः । न चुक्रोध महातेजा जानन्कालस्य पर्ययम् ॥

tān dr̥ṣṭvā patatas tūrṇam abhikruddhāñ janārdanaḥ । na cukrodha mahātejā jānan kālasya paryayam ॥

ते तु पानमदाविष्टाश्चोदिताश्चैव मन्युना । युयुधानमथाभ्यघ्नन्नुच्छिष्टैर्भाजनैस्तदा ॥

te tu pānamadāviṣṭāś coditāś caiva manyunā । yuyudhānam athābhyaghnann ucchiṣṭair bhājanais tadā ॥

हन्यमाने तु शैनेये क्रुद्धो रुक्मिणिनन्दनः । तदन्तरमुपाधावन्मोक्षयिष्यञ्शिनेः सुतम् ॥

hanyamāne tu śaineye kruddho rukmiṇinandanaḥ । tadantaram upādhāvan mokṣayiṣyañ śineḥ sutam ॥

स भोजैः सह संयुक्तः सात्यकिश्चान्धकैः सह । बहुत्वान्निहतौ तत्र उभौ कृष्णस्य पश्यतः ॥

sa bhojaiḥ saha saṁyuktaḥ sātyakiś cāndhakaiḥ saha । bahutvān nihatau tatra ubhau kr̥ṣṇasya paśyataḥ ॥

हतं दृष्ट्वा तु शैनेयं पुत्रं च यदुनन्दनः । एरकाणां तदा मुष्टिं कोपाज्जग्राह केशवः ॥

hataṁ dr̥ṣṭvā tu śaineyaṁ putraṁ ca yadunandanaḥ । erakāṇāṁ tadā muṣṭiṁ kopāj jagrāha keśavaḥ ॥

तदभून्मुसलं घोरं वज्रकल्पमयोमयम् । जघान तेन कृष्णस्तान्येऽस्य प्रमुखतोऽभवन् ॥

tad abhūn musalaṁ ghoraṁ vajrakalpam ayomayam । jaghāna tena kr̥ṣṇas tān ye ’sya pramukhato ’bhavan ॥

ततोऽन्धकाश्च भोजाश्च शैनेया वृष्णयस्तथा । जघ्नुरन्योन्यमाक्रन्दे मुसलैः कालचोदिताः ॥

tato ’ndhakāś ca bhojāś ca śaineyā vr̥ṣṇayas tathā । jaghnur anyonyam ākrande musalaiḥ kālacoditāḥ ॥

यस्तेषामेरकां कश्चिज्जग्राह रुषितो नृप । वज्रभूतेव सा राजन्नदृश्यत तदा विभो ॥

yas teṣām erakāṁ kaś cij jagrāha ruṣito nr̥pa । vajrabhūteva sā rājann adr̥śyata tadā vibho ॥

तृणं च मुसलीभूतमपि तत्र व्यदृश्यत । ब्रह्मदण्डकृतं सर्वमिति तद्विद्धि पार्थिव ॥

tr̥ṇaṁ ca musalībhūtam api tatra vyadr̥śyata । brahmadaṇḍakr̥taṁ sarvam iti tad viddhi pārthiva ॥

आविध्याविध्य ते राजन्प्रक्षिपन्ति स्म यत्तृणम् । तद्वज्रभूतं मुसलं व्यदृश्यत तदा दृढम् ॥

āvidhyāvidhya te rājan prakṣipanti sma yat tr̥ṇam । tad vajrabhūtaṁ musalaṁ vyadr̥śyata tadā dr̥ḍham ॥

अवधीत्पितरं पुत्रः पिता पुत्रं च भारत । मत्ताः परिपतन्ति स्म पोथयन्तः परस्परम् ॥

avadhīt pitaraṁ putraḥ pitā putraṁ ca bhārata । mattāḥ paripatanti sma pothayantaḥ parasparam ॥

पतंगा इव चाग्नौ ते न्यपतन्कुकुरान्धकाः । नासीत्पलायने बुद्धिर्वध्यमानस्य कस्यचित् ॥

pataṁgā iva cāgnau te nyapatan kukurāndhakāḥ । nāsīt palāyane buddhir vadhyamānasya kasya cit ॥

तं तु पश्यन्महाबाहुर्जानन्कालस्य पर्ययम् । मुसलं समवष्टभ्य तस्थौ स मधुसूदनः ॥

taṁ tu paśyan mahābāhur jānan kālasya paryayam । musalaṁ samavaṣṭabhya tasthau sa madhusūdanaḥ ॥

साम्बं च निहतं दृष्ट्वा चारुदेष्णं च माधवः । प्रद्युम्नं चानिरुद्धं च ततश्चुक्रोध भारत ॥

sāmbaṁ ca nihataṁ dr̥ṣṭvā cārudeṣṇaṁ ca mādhavaḥ । pradyumnaṁ cāniruddhaṁ ca tataś cukrodha bhārata ॥

गदं वीक्ष्य शयानं च भृशं कोपसमन्वितः । स निःशेषं तदा चक्रे शार्ङ्गचक्रगदाधरः ॥

gadaṁ vīkṣya śayānaṁ ca bhr̥śaṁ kopasamanvitaḥ । sa niḥśeṣaṁ tadā cakre śārṅgacakragadādharaḥ ॥

तं निघ्नन्तं महातेजा बभ्रुः परपुरंजयः । दारुकश्चैव दाशार्हमूचतुर्यन्निबोध तत् ॥

taṁ nighnantaṁ mahātejā babhruḥ parapuraṁjayaḥ । dārukaś caiva dāśārham ūcatur yan nibodha tat ॥

भगवन्संहृतं सर्वं त्वया भूयिष्ठमच्युत । रामस्य पदमन्विच्छ तत्र गच्छाम यत्र सः ॥

bhagavan saṁhr̥taṁ sarvaṁ tvayā bhūyiṣṭham acyuta । rāmasya padam anviccha tatra gacchāma yatra saḥ ॥