Adhyāya 61

संजय उवाच । तत्राकरोद्दुष्करं राजपुत्रो; दुःशासनस्तुमुले युध्यमानः । चिच्छेद भीमस्य धनुः क्षुरेण; षड्भिः शरैः सारथिमप्यविध्यत् ॥

saṁjaya uvāca । tatrākarod duṣkaraṁ rājaputro; duḥśāsanas tumule yudhyamānaḥ । ciccheda bhīmasya dhanuḥ kṣureṇa; ṣaḍbhiḥ śaraiḥ sārathim apy avidhyat ॥

ततोऽभिनद्बहुभिः क्षिप्रमेव; वरेषुभिर्भीमसेनं महात्मा । स विक्षरन्नाग इव प्रभिन्नो; गदामस्मै तुमुले प्राहिणोद्वै ॥

tato ’bhinad bahubhiḥ kṣipram eva; vareṣubhir bhīmasenaṁ mahātmā । sa vikṣaran nāga iva prabhinno; gadām asmai tumule prāhiṇod vai ॥

तयाहरद्दश धन्वन्तराणि; दुःशासनं भीमसेनः प्रसह्य । तया हतः पतितो वेपमानो; दुःशासनो गदया वेगवत्या ॥

tayāharad daśa dhanvantarāṇi; duḥśāsanaṁ bhīmasenaḥ prasahya । tayā hataḥ patito vepamāno; duḥśāsano gadayā vegavatyā ॥

हयाः ससूताश्च हता नरेन्द्र; चूर्णीकृतश्चास्य रथः पतन्त्या । विध्वस्तवर्माभरणाम्बरस्र;ग्विचेष्टमानो भृशवेदनार्तः ॥

hayāḥ sasūtāś ca hatā narendra; cūrṇīkr̥taś cāsya rathaḥ patantyā । vidhvastavarmābharaṇāmbarasrag; viceṣṭamāno bhr̥śavedanārtaḥ ॥

ततः स्मृत्वा भीमसेनस्तरस्वी; सापत्नकं यत्प्रयुक्तं सुतैस्ते । रथादवप्लुत्य गतः स भूमौ; यत्नेन तस्मिन्प्रणिधाय चक्षुः ॥

tataḥ smr̥tvā bhīmasenas tarasvī; sāpatnakaṁ yat prayuktaṁ sutais te । rathād avaplutya gataḥ sa bhūmau; yatnena tasmin praṇidhāya cakṣuḥ ॥

असिं समुद्धृत्य शितं सुधारं; कण्ठे समाक्रम्य च वेपमानम् । उत्कृत्य वक्षः पतितस्य भूमा;वथापिबच्छोणितमस्य कोष्णम् । आस्वाद्य चास्वाद्य च वीक्षमाणः; क्रुद्धोऽतिवेलं प्रजगाद वाक्यम् ॥

asiṁ samuddhr̥tya śitaṁ sudhāraṁ; kaṇṭhe samākramya ca vepamānam । utkr̥tya vakṣaḥ patitasya bhūmāv; athāpibac choṇitam asya koṣṇam । āsvādya cāsvādya ca vīkṣamāṇaḥ; kruddho ’tivelaṁ prajagāda vākyam ॥

स्तन्यस्य मातुर्मधुसर्पिषो वा; माध्वीकपानस्य च सत्कृतस्य । दिव्यस्य वा तोयरसस्य पाना;त्पयोदधिभ्यां मथिताच्च मुख्यात् । सर्वेभ्य एवाभ्यधिको रसोऽयं; मतो ममाद्याहितलोहितस्य ॥

stanyasya mātur madhusarpiṣo vā; mādhvīkapānasya ca satkr̥tasya । divyasya vā toyarasasya pānāt; payodadhibhyāṁ mathitāc ca mukhyāt । sarvebhya evābhyadhiko raso ’yaṁ; mato mamādyāhitalohitasya ॥

एवं ब्रुवाणं पुनराद्रवन्त;मास्वाद्य वल्गन्तमतिप्रहृष्टम् । ये भीमसेनं ददृशुस्तदानीं; भयेन तेऽपि व्यथिता निपेतुः ॥

evaṁ bruvāṇaṁ punar ādravantam; āsvādya valgantam atiprahr̥ṣṭam । ye bhīmasenaṁ dadr̥śus tadānīṁ; bhayena te ’pi vyathitā nipetuḥ ॥

ये चापि तत्रापतिता मनुष्या;स्तेषां करेभ्यः पतितं च शस्त्रम् । भयाच्च संचुक्रुशुरुच्चकैस्ते; निमीलिताक्षा ददृशुश्च तन्न ॥

ye cāpi tatrāpatitā manuṣyās; teṣāṁ karebhyaḥ patitaṁ ca śastram । bhayāc ca saṁcukruśur uccakais te; nimīlitākṣā dadr̥śuś ca tan na ॥

ये तत्र भीमं ददृशुः समन्ता;द्दौःशासनं तद्रुधिरं पिबन्तम् । सर्वे पलायन्त भयाभिपन्ना; नायं मनुष्य इति भाषमाणाः ॥

ye tatra bhīmaṁ dadr̥śuḥ samantād; dauḥśāsanaṁ tad rudhiraṁ pibantam । sarve palāyanta bhayābhipannā; nāyaṁ manuṣya iti bhāṣamāṇāḥ ॥

शृण्वतां लोकवीराणामिदं वचनमब्रवीत् । एष ते रुधिरं कण्ठात्पिबामि पुरुषाधम । ब्रूहीदानीं सुसंरब्धः पुनर्गौरिति गौरिति ॥

śr̥ṇvatāṁ lokavīrāṇām idaṁ vacanam abravīt । eṣa te rudhiraṁ kaṇṭhāt pibāmi puruṣādhama । brūhīdānīṁ susaṁrabdhaḥ punar gaur iti gaur iti ॥

प्रमाणकोट्यां शयनं कालकूटस्य भोजनम् । दशनं चाहिभिः कष्टं दाहं च जतुवेश्मनि ॥

pramāṇakoṭyāṁ śayanaṁ kālakūṭasya bhojanam । daśanaṁ cāhibhiḥ kaṣṭaṁ dāhaṁ ca jatuveśmani ॥

द्यूतेन राज्यहरणमरण्ये वसतिश्च या । इष्वस्त्राणि च संग्रामेष्वसुखानि च वेश्मनि ॥

dyūtena rājyaharaṇam araṇye vasatiś ca yā । iṣvastrāṇi ca saṁgrāmeṣv asukhāni ca veśmani ॥

दुःखान्येतानि जानीमो न सुखानि कदाचन । धृतराष्ट्रस्य दौरात्म्यात्सपुत्रस्य सदा वयम् ॥

duḥkhāny etāni jānīmo na sukhāni kadā cana । dhr̥tarāṣṭrasya daurātmyāt saputrasya sadā vayam ॥

इत्युक्त्वा वचनं राजञ्जयं प्राप्य वृकोदरः । पुनराह महाराज स्मयंस्तौ केशवार्जुनौ ॥

ity uktvā vacanaṁ rājañ jayaṁ prāpya vr̥kodaraḥ । punar āha mahārāja smayaṁs tau keśavārjunau ॥

दुःशासने यद्रणे संश्रुतं मे; तद्वै सर्वं कृतमद्येह वीरौ । अद्यैव दास्याम्यपरं द्वितीयं; दुर्योधनं यज्ञपशुं विशस्य । शिरो मृदित्वा च पदा दुरात्मनः; शान्तिं लप्स्ये कौरवाणां समक्षम् ॥

duḥśāsane yad raṇe saṁśrutaṁ me; tad vai sarvaṁ kr̥tam adyeha vīrau । adyaiva dāsyāmy aparaṁ dvitīyaṁ; duryodhanaṁ yajñapaśuṁ viśasya । śiro mr̥ditvā ca padā durātmanaḥ; śāntiṁ lapsye kauravāṇāṁ samakṣam ॥

एतावदुक्त्वा वचनं प्रहृष्टो; ननाद चोच्चै रुधिरार्द्रगात्रः । ननर्त चैवातिबलो महात्मा; वृत्रं निहत्येव सहस्रनेत्रः ॥

etāvad uktvā vacanaṁ prahr̥ṣṭo; nanāda coccai rudhirārdragātraḥ । nanarta caivātibalo mahātmā; vr̥traṁ nihatyeva sahasranetraḥ ॥