Adhyāya 60

संजय उवाच । ततः कर्णः कुरुषु प्रद्रुतेषु; वरूथिना श्वेतहयेन राजन् । पाञ्चालपुत्रान्व्यधमत्सूतपुत्रो; महेषुभिर्वात इवाभ्रसंघान् ॥

saṁjaya uvāca । tataḥ karṇaḥ kuruṣu pradruteṣu; varūthinā śvetahayena rājan । pāñcālaputrān vyadhamat sūtaputro; maheṣubhir vāta ivābhrasaṁghān ॥

सूतं रथादञ्जलिकेन पात्य; जघान चाश्वाञ्जनमेजयस्य । शतानीकं सुतसोमं च भल्लै;रवाकिरद्धनुषी चाप्यकृन्तत् ॥

sūtaṁ rathād añjalikena pātya; jaghāna cāśvāñ janamejayasya । śatānīkaṁ sutasomaṁ ca bhallair; avākirad dhanuṣī cāpy akr̥ntat ॥

धृष्टद्युम्नं निर्बिभेदाथ षड्भि;र्जघान चाश्वं दक्षिणं तस्य संख्ये । हत्वा चाश्वान्सात्यकेः सूतपुत्रः; कैकेयपुत्रं न्यवधीद्विशोकम् ॥

dhr̥ṣṭadyumnaṁ nirbibhedātha ṣaḍbhir; jaghāna cāśvaṁ dakṣiṇaṁ tasya saṁkhye । hatvā cāśvān sātyakeḥ sūtaputraḥ; kaikeyaputraṁ nyavadhīd viśokam ॥

तमभ्यधावन्निहते कुमारे; कैकेयसेनापतिरुग्रधन्वा । शरैर्विभिन्नं भृशमुग्रवेगैः; कर्णात्मजं सोऽभ्यहनत्सुषेणम् ॥

tam abhyadhāvan nihate kumāre; kaikeyasenāpatir ugradhanvā । śarair vibhinnaṁ bhr̥śam ugravegaiḥ; karṇātmajaṁ so ’bhyahanat suṣeṇam ॥

तस्यार्धचन्द्रैस्त्रिभिरुच्चकर्त; प्रसह्य बाहू च शिरश्च कर्णः । स स्यन्दनाद्गामपतद्गतासुः; परश्वधैः शाल इवावरुग्णः ॥

tasyārdhacandrais tribhir uccakarta; prasahya bāhū ca śiraś ca karṇaḥ । sa syandanād gām apatad gatāsuḥ; paraśvadhaiḥ śāla ivāvarugṇaḥ ॥

हताश्वमञ्जोगतिभिः सुषेणः; शिनिप्रवीरं निशितैः पृषत्कैः । प्रच्छाद्य नृत्यन्निव सौतिपुत्रः; शैनेयबाणाभिहतः पपात ॥

hatāśvam añjogatibhiḥ suṣeṇaḥ; śinipravīraṁ niśitaiḥ pr̥ṣatkaiḥ । pracchādya nr̥tyann iva sautiputraḥ; śaineyabāṇābhihataḥ papāta ॥

पुत्रे हते क्रोधपरीतचेताः; कर्णः शिनीनामृषभं जिघांसुः । हतोऽसि शैनेय इति ब्रुवन्स; व्यवासृजद्बाणममित्रसाहम् ॥

putre hate krodhaparītacetāḥ; karṇaḥ śinīnām r̥ṣabhaṁ jighāṁsuḥ । hato ’si śaineya iti bruvan sa; vyavāsr̥jad bāṇam amitrasāham ॥

स तस्य चिच्छेद शरं शिखण्डी; त्रिभिस्त्रिभिश्च प्रतुतोद कर्णम् । शिखण्डिनः कार्मुकं स ध्वजं च; च्छित्त्वा शराभ्यामहनत्सुजातम् ॥

sa tasya ciccheda śaraṁ śikhaṇḍī; tribhis tribhiś ca pratutoda karṇam । śikhaṇḍinaḥ kārmukaṁ sa dhvajaṁ ca; cchittvā śarābhyām ahanat sujātam ॥

शिखण्डिनं षड्भिरविध्यदुग्रो; दान्तो धार्ष्टद्युम्नशिरश्चकर्त । अथाभिनत्सुतसोमं शरेण; स संशितेनाधिरथिर्महात्मा ॥

śikhaṇḍinaṁ ṣaḍbhir avidhyad ugro; dānto dhārṣṭadyumnaśiraś cakarta । athābhinat sutasomaṁ śareṇa; sa saṁśitenādhirathir mahātmā ॥

अथाक्रन्दे तुमुले वर्तमाने; धार्ष्टद्युम्ने निहते तत्र कृष्णः । अपाञ्चाल्यं क्रियते याहि पार्थ; कर्णं जहीत्यब्रवीद्राजसिंह ॥

athākrande tumule vartamāne; dhārṣṭadyumne nihate tatra kr̥ṣṇaḥ । apāñcālyaṁ kriyate yāhi pārtha; karṇaṁ jahīty abravīd rājasiṁha ॥

ततः प्रहस्याशु नरप्रवीरो; रथं रथेनाधिरथेर्जगाम । भये तेषां त्राणमिच्छन्सुबाहु;रभ्याहतानां रथयूथपेन ॥

tataḥ prahasyāśu narapravīro; rathaṁ rathenādhirather jagāma । bhaye teṣāṁ trāṇam icchan subāhur; abhyāhatānāṁ rathayūthapena ॥

विस्फार्य गाण्डीवमथोग्रघोषं; ज्यया समाहत्य तले भृशं च । बाणान्धकारं सहसैव कृत्वा; जघान नागाश्वरथान्नरांश्च ॥

visphārya gāṇḍīvam athograghoṣaṁ; jyayā samāhatya tale bhr̥śaṁ ca । bāṇāndhakāraṁ sahasaiva kr̥tvā; jaghāna nāgāśvarathān narāṁś ca ॥

तं भीमसेनोऽनु ययौ रथेन; पृष्ठे रक्षन्पाण्डवमेकवीरम् । तौ राजपुत्रौ त्वरितौ रथाभ्यां; कर्णाय यातावरिभिर्विमुक्तौ ॥

taṁ bhīmaseno ’nu yayau rathena; pr̥ṣṭhe rakṣan pāṇḍavam ekavīram । tau rājaputrau tvaritau rathābhyāṁ; karṇāya yātāv aribhir vimuktau ॥

अत्रान्तरे सुमहत्सूतपुत्र;श्चक्रे युद्धं सोमकान्संप्रमृद्नन् । रथाश्वमातङ्गगणाञ्जघान; प्रच्छादयामास दिशः शरैश्च ॥

atrāntare sumahat sūtaputraś; cakre yuddhaṁ somakān saṁpramr̥dnan । rathāśvamātaṅgagaṇāñ jaghāna; pracchādayām āsa diśaḥ śaraiś ca ॥

तमुत्तमौजा जनमेजयश्च; क्रुद्धौ युधामन्युशिखण्डिनौ च । कर्णं विनेदुः सहिताः पृषत्कैः; संमर्दमानाः सह पार्षतेन ॥

tam uttamaujā janamejayaś ca; kruddhau yudhāmanyuśikhaṇḍinau ca । karṇaṁ vineduḥ sahitāḥ pr̥ṣatkaiḥ; saṁmardamānāḥ saha pārṣatena ॥

ते पञ्च पाञ्चालरथाः सुरूपै;र्वैकर्तनं कर्णमभिद्रवन्तः । तस्माद्रथाच्च्यावयितुं न शेकु;र्धैर्यात्कृतात्मानमिवेन्द्रियाणि ॥

te pañca pāñcālarathāḥ surūpair; vaikartanaṁ karṇam abhidravantaḥ । tasmād rathāc cyāvayituṁ na śekur; dhairyāt kr̥tātmānam ivendriyāṇi ॥

तेषां धनूंषि ध्वजवाजिसूतां;स्तूणं पताकाश्च निकृत्य बाणैः । तान्पञ्चभिः स त्वहनत्पृषत्कैः; कर्णस्ततः सिंह इवोन्ननाद ॥

teṣāṁ dhanūṁṣi dhvajavājisūtāṁs; tūṇaṁ patākāś ca nikr̥tya bāṇaiḥ । tān pañcabhiḥ sa tv ahanat pr̥ṣatkaiḥ; karṇas tataḥ siṁha ivonnanāda ॥

तस्यास्यतस्तानभिनिघ्नतश्च; ज्याबाणहस्तस्य धनुःस्वनेन । साद्रिद्रुमा स्यात्पृथिवी विशीर्णा; इत्येव मत्वा जनता व्यषीदत् ॥

tasyāsyatas tān abhinighnataś ca; jyābāṇahastasya dhanuḥsvanena । sādridrumā syāt pr̥thivī viśīrṇā; ity eva matvā janatā vyaṣīdat ॥

स शक्रचापप्रतिमेन धन्वना; भृशाततेनाधिरथिः शरान्सृजन् । बभौ रणे दीप्तमरीचिमण्डलो; यथांशुमाली परिवेषवांस्तथा ॥

sa śakracāpapratimena dhanvanā; bhr̥śātatenādhirathiḥ śarān sr̥jan । babhau raṇe dīptamarīcimaṇḍalo; yathāṁśumālī pariveṣavāṁs tathā ॥

शिखण्डिनं द्वादशभिः पराभिन;च्छितैः शरैः षड्भिरथोत्तमौजसम् । त्रिभिर्युधामन्युमविध्यदाशुगै;स्त्रिभिस्त्रिभिः सोमकपार्षतात्मजौ ॥

śikhaṇḍinaṁ dvādaśabhiḥ parābhinac; chitaiḥ śaraiḥ ṣaḍbhir athottamaujasam । tribhir yudhāmanyum avidhyad āśugais; tribhis tribhiḥ somakapārṣatātmajau ॥

पराजिताः पञ्च महारथास्तु ते; महाहवे सूतसुतेन मारिष । निरुद्यमास्तस्थुरमित्रमर्दना; यथेन्द्रियार्थात्मवता पराजिताः ॥

parājitāḥ pañca mahārathās tu te; mahāhave sūtasutena māriṣa । nirudyamās tasthur amitramardanā; yathendriyārthātmavatā parājitāḥ ॥

निमज्जतस्तानथ कर्णसागरे; विपन्ननावो वणिजो यथार्णवे । उद्दध्रिरे नौभिरिवार्णवाद्रथैः; सुकल्पितैर्द्रौपदिजाः स्वमातुलान् ॥

nimajjatas tān atha karṇasāgare; vipannanāvo vaṇijo yathārṇave । uddadhrire naubhir ivārṇavād rathaiḥ; sukalpitair draupadijāḥ svamātulān ॥

ततः शिनीनामृषभः शितैः शरै;र्निकृत्य कर्णप्रहितानिषून्बहून् । विदार्य कर्णं निशितैरयस्मयै;स्तवात्मजं ज्येष्ठमविध्यदष्टभिः ॥

tataḥ śinīnām r̥ṣabhaḥ śitaiḥ śarair; nikr̥tya karṇaprahitān iṣūn bahūn । vidārya karṇaṁ niśitair ayasmayais; tavātmajaṁ jyeṣṭham avidhyad aṣṭabhiḥ ॥

कृपोऽथ भोजश्च तवात्मजस्तथा; स्वयं च कर्णो निशितैरताडयत् । स तैश्चतुर्भिर्युयुधे यदूत्तमो; दिगीश्वरैर्दैत्यपतिर्यथा तथा ॥

kr̥po ’tha bhojaś ca tavātmajas tathā; svayaṁ ca karṇo niśitair atāḍayat । sa taiś caturbhir yuyudhe yadūttamo; digīśvarair daityapatir yathā tathā ॥

समानतेनेष्वसनेन कूजता; भृशाततेनामितबाणवर्षिणा । बभूव दुर्धर्षतरः स सात्यकिः; शरन्नभोमध्यगतो यथा रविः ॥

samānateneṣvasanena kūjatā; bhr̥śātatenāmitabāṇavarṣiṇā । babhūva durdharṣataraḥ sa sātyakiḥ; śarannabhomadhyagato yathā raviḥ ॥

पुनः समासाद्य रथान्सुदंशिताः; शिनिप्रवीरं जुगुपुः परंतपाः । समेत्य पाञ्चालरथा महारणे; मरुद्गणाः शक्रमिवारिनिग्रहे ॥

punaḥ samāsādya rathān sudaṁśitāḥ; śinipravīraṁ jugupuḥ paraṁtapāḥ । sametya pāñcālarathā mahāraṇe; marudgaṇāḥ śakram ivārinigrahe ॥

ततोऽभवद्युद्धमतीव दारुणं; तवाहितानां तव सैनिकैः सह । रथाश्वमातङ्गविनाशनं तथा; यथा सुराणामसुरैः पुराभवत् ॥

tato ’bhavad yuddham atīva dāruṇaṁ; tavāhitānāṁ tava sainikaiḥ saha । rathāśvamātaṅgavināśanaṁ tathā; yathā surāṇām asuraiḥ purābhavat ॥

रथद्विपा वाजिपदातयोऽपि वा; भ्रमन्ति नानाविधशस्त्रवेष्टिताः । परस्परेणाभिहताश्च चस्खलु;र्विनेदुरार्ता व्यसवोऽपतन्त च ॥

rathadvipā vājipadātayo ’pi vā; bhramanti nānāvidhaśastraveṣṭitāḥ । paraspareṇābhihatāś ca caskhalur; vinedur ārtā vyasavo ’patanta ca ॥

तथा गते भीममभीस्तवात्मजः; ससार राजावरजः किरञ्शरैः । तमभ्यधावत्त्वरितो वृकोदरो; महारुरुं सिंह इवाभिपेतिवान् ॥

tathā gate bhīmam abhīs tavātmajaḥ; sasāra rājāvarajaḥ kirañ śaraiḥ । tam abhyadhāvat tvarito vr̥kodaro; mahāruruṁ siṁha ivābhipetivān ॥

ततस्तयोर्युद्धमतीतमानुषं; प्रदीव्यतोः प्राणदुरोदरेऽभवत् । परस्परेणाभिनिविष्टरोषयो;रुदग्रयोः शम्बरशक्रयोर्यथा ॥

tatas tayor yuddham atītamānuṣaṁ; pradīvyatoḥ prāṇadurodare ’bhavat । paraspareṇābhiniviṣṭaroṣayor; udagrayoḥ śambaraśakrayor yathā ॥

शरैः शरीरान्तकरैः सुतेजनै;र्निजघ्नतुस्तावितरेतरं भृशम् । सकृत्प्रभिन्नाविव वाशितान्तरे; महागजौ मन्मथसक्तचेतसौ ॥

śaraiḥ śarīrāntakaraiḥ sutejanair; nijaghnatus tāv itaretaraṁ bhr̥śam । sakr̥tprabhinnāv iva vāśitāntare; mahāgajau manmathasaktacetasau ॥

तवात्मजस्याथ वृकोदरस्त्वर;न्धनुः क्षुराभ्यां ध्वजमेव चाच्छिनत् । ललाटमप्यस्य बिभेद पत्रिणा; शिरश्च कायात्प्रजहार सारथेः ॥

tavātmajasyātha vr̥kodaras tvaran; dhanuḥ kṣurābhyāṁ dhvajam eva cācchinat । lalāṭam apy asya bibheda patriṇā; śiraś ca kāyāt prajahāra sāratheḥ ॥

स राजपुत्रोऽन्यदवाप्य कार्मुकं; वृकोदरं द्वादशभिः पराभिनत् । स्वयं नियच्छंस्तुरगानजिह्मगैः; शरैश्च भीमं पुनरभ्यवीवृषत् ॥

sa rājaputro ’nyad avāpya kārmukaṁ; vr̥kodaraṁ dvādaśabhiḥ parābhinat । svayaṁ niyacchaṁs turagān ajihmagaiḥ; śaraiś ca bhīmaṁ punar abhyavīvr̥ṣat ॥