Adhyāya 59

संजय उवाच । तं तु यान्तं महावेगैरश्वैः कपिवरध्वजम् । युद्धायाभ्यद्रवन्वीराः कुरूणां नवती रथाः । परिवव्रुर्नरव्याघ्रा नरव्याघ्रं रणेऽर्जुनम् ॥

saṁjaya uvāca । taṁ tu yāntaṁ mahāvegair aśvaiḥ kapivaradhvajam । yuddhāyābhyadravan vīrāḥ kurūṇāṁ navatī rathāḥ । parivavrur naravyāghrā naravyāghraṁ raṇe ’rjunam ॥

कृष्णः श्वेतान्महावेगानश्वान्कनकभूषणान् । मुक्ताजालप्रतिच्छन्नान्प्रैषीत्कर्णरथं प्रति ॥

kr̥ṣṇaḥ śvetān mahāvegān aśvān kanakabhūṣaṇān । muktājālapraticchannān praiṣīt karṇarathaṁ prati ॥

ततः कर्णरथं यान्तमरीन्घ्नन्तं धनंजयम् । बाणवर्षैरभिघ्नन्तः संशप्तकरथा ययुः ॥

tataḥ karṇarathaṁ yāntam arīn ghnantaṁ dhanaṁjayam । bāṇavarṣair abhighnantaḥ saṁśaptakarathā yayuḥ ॥

त्वरमाणांस्तु तान्सर्वान्ससूतेष्वसनध्वजान् । जघान नवतिं वीरानर्जुनो निशितैः शरैः ॥

tvaramāṇāṁs tu tān sarvān sasūteṣvasanadhvajān । jaghāna navatiṁ vīrān arjuno niśitaiḥ śaraiḥ ॥

तेऽपतन्त हता बाणैर्नानारूपैः किरीटिना । सविमाना यथा सिद्धाः स्वर्गात्पुण्यक्षये तथा ॥

te ’patanta hatā bāṇair nānārūpaiḥ kirīṭinā । savimānā yathā siddhāḥ svargāt puṇyakṣaye tathā ॥

ततः सरथनागाश्वाः कुरवः कुरुसत्तम । निर्भया भरतश्रेष्ठमभ्यवर्तन्त फल्गुनम् ॥

tataḥ sarathanāgāśvāḥ kuravaḥ kurusattama । nirbhayā bharataśreṣṭham abhyavartanta phalgunam ॥

तदायस्तममुक्तास्त्रमुदीर्णवरवारणम् । पुत्राणां ते महत्सैन्यं समरौत्सीद्धनंजयः ॥

tad āyastam amuktāstram udīrṇavaravāraṇam । putrāṇāṁ te mahat sainyaṁ samarautsīd dhanaṁjayaḥ ॥

शक्त्यृष्टितोमरप्रासैर्गदानिस्त्रिंशसायकैः । प्राच्छादयन्महेष्वासाः कुरवः कुरुनन्दनम् ॥

śaktyr̥ṣṭitomaraprāsair gadānistriṁśasāyakaiḥ । prācchādayan maheṣvāsāḥ kuravaḥ kurunandanam ॥

तां कुरूणां प्रविततां शस्त्रवृष्टिं समुद्यताम् । व्यधमत्पाण्डवो बाणैस्तमः सूर्य इवांशुभिः ॥

tāṁ kurūṇāṁ pravitatāṁ śastravr̥ṣṭiṁ samudyatām । vyadhamat pāṇḍavo bāṇais tamaḥ sūrya ivāṁśubhiḥ ॥

ततो म्लेच्छाः स्थितैर्मत्तैस्त्रयोदशशतैर्गजैः । पार्श्वतोऽभ्यहनन्पार्थं तव पुत्रस्य शासनात् ॥

tato mlecchāḥ sthitair mattais trayodaśaśatair gajaiḥ । pārśvato ’bhyahanan pārthaṁ tava putrasya śāsanāt ॥

कर्णिनालीकनाराचैस्तोमरैः प्रासशक्तिभिः । कम्पनैर्भिण्डिपालैश्च रथस्थं पार्थमार्दयन् ॥

karṇinālīkanārācais tomaraiḥ prāsaśaktibhiḥ । kampanair bhiṇḍipālaiś ca rathasthaṁ pārtham ārdayan ॥

तामस्त्रवृष्टिं प्रहितां द्विपस्थैर्यवनैः स्मयन् । चिच्छेद निशितैर्भल्लैरर्धचन्द्रैश्च फल्गुनः ॥

tām astravr̥ṣṭiṁ prahitāṁ dvipasthair yavanaiḥ smayan । ciccheda niśitair bhallair ardhacandraiś ca phalgunaḥ ॥

अथ तान्द्विरदान्सर्वान्नानालिङ्गैर्महाशरैः । सपताकान्सहारोहान्गिरीन्वज्रैरिवाभिनत् ॥

atha tān dviradān sarvān nānāliṅgair mahāśaraiḥ । sapatākān sahārohān girīn vajrair ivābhinat ॥

ते हेमपुङ्खैरिषुभिराचिता हेममालिनः । हताः पेतुर्महानागाः साग्निज्वाला इवाद्रयः ॥

te hemapuṅkhair iṣubhir ācitā hemamālinaḥ । hatāḥ petur mahānāgāḥ sāgnijvālā ivādrayaḥ ॥

ततो गाण्डीवनिर्घोषो महानासीद्विशां पते । स्तनतां कूजतां चैव मनुष्यगजवाजिनाम् ॥

tato gāṇḍīvanirghoṣo mahān āsīd viśāṁ pate । stanatāṁ kūjatāṁ caiva manuṣyagajavājinām ॥

कुञ्जराश्च हता राजन्प्राद्रवंस्ते समन्ततः । अश्वाश्च पर्यधावन्त हतारोहा दिशो दश ॥

kuñjarāś ca hatā rājan prādravaṁs te samantataḥ । aśvāś ca paryadhāvanta hatārohā diśo daśa ॥

रथा हीना महाराज रथिभिर्वाजिभिस्तथा । गन्धर्वनगराकारा दृश्यन्ते स्म सहस्रशः ॥

rathā hīnā mahārāja rathibhir vājibhis tathā । gandharvanagarākārā dr̥śyante sma sahasraśaḥ ॥

अश्वारोहा महाराज धावमानास्ततस्ततः । तत्र तत्रैव दृश्यन्ते पतिताः पार्थसायकैः ॥

aśvārohā mahārāja dhāvamānās tatas tataḥ । tatra tatraiva dr̥śyante patitāḥ pārthasāyakaiḥ ॥

तस्मिन्क्षणे पाण्डवस्य बाह्वोर्बलमदृश्यत । यत्सादिनो वारणांश्च रथांश्चैकोऽजयद्युधि ॥

tasmin kṣaṇe pāṇḍavasya bāhvor balam adr̥śyata । yat sādino vāraṇāṁś ca rathāṁś caiko ’jayad yudhi ॥

ततस्त्र्यङ्गेण महता बलेन भरतर्षभ । दृष्ट्वा परिवृतं राजन्भीमसेनः किरीटिनम् ॥

tatas tryaṅgeṇa mahatā balena bharatarṣabha । dr̥ṣṭvā parivr̥taṁ rājan bhīmasenaḥ kirīṭinam ॥

हतावशेषानुत्सृज्य त्वदीयान्कतिचिद्रथान् । जवेनाभ्यद्रवद्राजन्धनंजयरथं प्रति ॥

hatāvaśeṣān utsr̥jya tvadīyān kati cid rathān । javenābhyadravad rājan dhanaṁjayarathaṁ prati ॥

ततस्तत्प्राद्रवत्सैन्यं हतभूयिष्ठमातुरम् । दृष्ट्वा यदर्जुनं भीमो जगाम भ्रातरं प्रति ॥

tatas tat prādravat sainyaṁ hatabhūyiṣṭham āturam । dr̥ṣṭvā yad arjunaṁ bhīmo jagāma bhrātaraṁ prati ॥

हतावशिष्टांस्तुरगानर्जुनेन महाजवान् । भीमो व्यधमदभ्रान्तो गदापाणिर्महाहवे ॥

hatāvaśiṣṭāṁs turagān arjunena mahājavān । bhīmo vyadhamad abhrānto gadāpāṇir mahāhave ॥

कालरात्रिमिवात्युग्रां नरनागाश्वभोजनाम् । प्राकाराट्टपुरद्वारदारणीमतिदारुणाम् ॥

kālarātrim ivātyugrāṁ naranāgāśvabhojanām । prākārāṭṭapuradvāradāraṇīm atidāruṇām ॥

ततो गदां नृनागाश्वेष्वाशु भीमो व्यवासृजत् । सा जघान बहूनश्वानश्वारोहांश्च मारिष ॥

tato gadāṁ nr̥nāgāśveṣv āśu bhīmo vyavāsr̥jat । sā jaghāna bahūn aśvān aśvārohāṁś ca māriṣa ॥

कांस्यायसतनुत्रांस्तान्नरानश्वांश्च पाण्डवः । पोथयामास गदया सशब्दं तेऽपतन्हताः ॥

kāṁsyāyasatanutrāṁs tān narān aśvāṁś ca pāṇḍavaḥ । pothayām āsa gadayā saśabdaṁ te ’patan hatāḥ ॥

हत्वा तु तद्गजानीकं भीमसेनो महाबलः । पुनः स्वरथमास्थाय पृष्ठतोऽर्जुनमन्वगात् ॥

hatvā tu tad gajānīkaṁ bhīmaseno mahābalaḥ । punaḥ svaratham āsthāya pr̥ṣṭhato ’rjunam anvagāt ॥

हतं पराङ्मुखप्रायं निरुत्साहं परं बलम् । व्यालम्बत महाराज प्रायशः शस्त्रवेष्टितम् ॥

hataṁ parāṅmukhaprāyaṁ nirutsāhaṁ paraṁ balam । vyālambata mahārāja prāyaśaḥ śastraveṣṭitam ॥

विलम्बमानं तत्सैन्यमप्रगल्भमवस्थितम् । दृष्ट्वा प्राच्छादयद्बाणैरर्जुनः प्राणतापनैः ॥

vilambamānaṁ tat sainyam apragalbham avasthitam । dr̥ṣṭvā prācchādayad bāṇair arjunaḥ prāṇatāpanaiḥ ॥

ततः कुरूणामभवदार्तनादो महामृधे । रथाश्वनागासुहरैर्वध्यतामर्जुनेषुभिः ॥

tataḥ kurūṇām abhavad ārtanādo mahāmr̥dhe । rathāśvanāgāsuharair vadhyatām arjuneṣubhiḥ ॥

हाहाकृतं भृशं तस्थौ लीयमानं परस्परम् । अलातचक्रवत्सैन्यं तदाभ्रमत तावकम् ॥

hāhākr̥taṁ bhr̥śaṁ tasthau līyamānaṁ parasparam । alātacakravat sainyaṁ tadābhramata tāvakam ॥

आदीप्तं तव तत्सैन्यं शरैश्छिन्नतनुच्छदम् । आसीत्स्वशोणितक्लिन्नं फुल्लाशोकवनं यथा ॥

ādīptaṁ tava tat sainyaṁ śaraiś chinnatanucchadam । āsīt svaśoṇitaklinnaṁ phullāśokavanaṁ yathā ॥

तद्दृष्ट्वा कुरवस्तत्र विक्रान्तं सव्यसाचिनः । निराशाः समपद्यन्त सर्वे कर्णस्य जीविते ॥

tad dr̥ṣṭvā kuravas tatra vikrāntaṁ savyasācinaḥ । nirāśāḥ samapadyanta sarve karṇasya jīvite ॥

अविषह्यं तु पार्थस्य शरसंपातमाहवे । मत्वा न्यवर्तन्कुरवो जिता गाण्डीवधन्वना ॥

aviṣahyaṁ tu pārthasya śarasaṁpātam āhave । matvā nyavartan kuravo jitā gāṇḍīvadhanvanā ॥

ते हित्वा समरे पार्थं वध्यमानाश्च सायकैः । प्रदुद्रुवुर्दिशो भीताश्चुक्रुशुश्चापि सूतजम् ॥

te hitvā samare pārthaṁ vadhyamānāś ca sāyakaiḥ । pradudruvur diśo bhītāś cukruśuś cāpi sūtajam ॥

अभ्यद्रवत तान्पार्थः किरञ्शरशतान्बहून् । हर्षयन्पाण्डवान्योधान्भीमसेनपुरोगमान् ॥

abhyadravata tān pārthaḥ kirañ śaraśatān bahūn । harṣayan pāṇḍavān yodhān bhīmasenapurogamān ॥

पुत्रास्तु ते महाराज जग्मुः कर्णरथं प्रति । अगाधे मज्जतां तेषां द्वीपः कर्णोऽभवत्तदा ॥

putrās tu te mahārāja jagmuḥ karṇarathaṁ prati । agādhe majjatāṁ teṣāṁ dvīpaḥ karṇo ’bhavat tadā ॥

कुरवो हि महाराज निर्विषाः पन्नगा इव । कर्णमेवोपलीयन्त भयाद्गाण्डीवधन्वनः ॥

kuravo hi mahārāja nirviṣāḥ pannagā iva । karṇam evopalīyanta bhayād gāṇḍīvadhanvanaḥ ॥

यथा सर्वाणि भूतानि मृत्योर्भीतानि भारत । धर्ममेवोपलीयन्ते कर्मवन्ति हि यानि च ॥

yathā sarvāṇi bhūtāni mr̥tyor bhītāni bhārata । dharmam evopalīyante karmavanti hi yāni ca ॥

तथा कर्णं महेष्वासं पुत्रास्तव नराधिप । उपालीयन्त संत्रासात्पाण्डवस्य महात्मनः ॥

tathā karṇaṁ maheṣvāsaṁ putrās tava narādhipa । upālīyanta saṁtrāsāt pāṇḍavasya mahātmanaḥ ॥

ताञ्शोणितपरिक्लिन्नान्विषमस्थाञ्शरातुरान् । मा भैष्टेत्यब्रवीत्कर्णो ह्यभितो मामितेति च ॥

tāñ śoṇitapariklinnān viṣamasthāñ śarāturān । mā bhaiṣṭety abravīt karṇo hy abhito mām iteti ca ॥

संभग्नं हि बलं दृष्ट्वा बलात्पार्थेन तावकम् । धनुर्विस्फारयन्कर्णस्तस्थौ शत्रुजिघांसया । पाञ्चालान्पुनराधावत्पश्यतः सव्यसाचिनः ॥

saṁbhagnaṁ hi balaṁ dr̥ṣṭvā balāt pārthena tāvakam । dhanur visphārayan karṇas tasthau śatrujighāṁsayā । pāñcālān punar ādhāvat paśyataḥ savyasācinaḥ ॥

ततः क्षणेन क्षितिपाः क्षतजप्रतिमेक्षणाः । कर्णं ववर्षुर्बाणौघैर्यथा मेघा महीधरम् ॥

tataḥ kṣaṇena kṣitipāḥ kṣatajapratimekṣaṇāḥ । karṇaṁ vavarṣur bāṇaughair yathā meghā mahīdharam ॥

ततः शरसहस्राणि कर्णमुक्तानि मारिष । व्ययोजयन्त पाञ्चालान्प्राणैः प्राणभृतां वर ॥

tataḥ śarasahasrāṇi karṇamuktāni māriṣa । vyayojayanta pāñcālān prāṇaiḥ prāṇabhr̥tāṁ vara ॥

ततो रणो महानासीत्पाञ्चालानां विशां पते । वध्यतां सूतपुत्रेण मित्रार्थेऽमित्रघातिनाम् ॥

tato raṇo mahān āsīt pāñcālānāṁ viśāṁ pate । vadhyatāṁ sūtaputreṇa mitrārthe ’mitraghātinām ॥