Adhyāya 58

संजय उवाच । राजन्कुरूणां प्रवरैर्बलैर्भीममभिद्रुतम् । मज्जन्तमिव कौन्तेयमुज्जिहीर्षुर्धनंजयः ॥

saṁjaya uvāca । rājan kurūṇāṁ pravarair balair bhīmam abhidrutam । majjantam iva kaunteyam ujjihīrṣur dhanaṁjayaḥ ॥

विमृद्य सूतपुत्रस्य सेनां भारत सायकैः । प्राहिणोन्मृत्युलोकाय परवीरान्धनंजयः ॥

vimr̥dya sūtaputrasya senāṁ bhārata sāyakaiḥ । prāhiṇon mr̥tyulokāya paravīrān dhanaṁjayaḥ ॥

ततोऽस्याम्बरमावृत्य शरजालानि भागशः । अदृश्यन्त तथान्ये च निघ्नन्तस्तव वाहिनीम् ॥

tato ’syāmbaram āvr̥tya śarajālāni bhāgaśaḥ । adr̥śyanta tathānye ca nighnantas tava vāhinīm ॥

स पक्षिसंघाचरितमाकाशं पूरयञ्शरैः । धनंजयो महाराज कुरूणामन्तकोऽभवत् ॥

sa pakṣisaṁghācaritam ākāśaṁ pūrayañ śaraiḥ । dhanaṁjayo mahārāja kurūṇām antako ’bhavat ॥

ततो भल्लैः क्षुरप्रैश्च नाराचैर्निर्मलैरपि । गात्राणि प्राक्षिणोत्पार्थः शिरांसि च चकर्त ह ॥

tato bhallaiḥ kṣurapraiś ca nārācair nirmalair api । gātrāṇi prākṣiṇot pārthaḥ śirāṁsi ca cakarta ha ॥

छिन्नगात्रैर्विकवचैर्विशिरस्कैः समन्ततः । पतितैश्च पतद्भिश्च योधैरासीत्समावृतम् ॥

chinnagātrair vikavacair viśiraskaiḥ samantataḥ । patitaiś ca patadbhiś ca yodhair āsīt samāvr̥tam ॥

धनंजयशराभ्यस्तैः स्यन्दनाश्वनरद्विपैः । रणभूमिरभूद्राजन्महावैतरणी यथा ॥

dhanaṁjayaśarābhyastaiḥ syandanāśvanaradvipaiḥ । raṇabhūmir abhūd rājan mahāvaitaraṇī yathā ॥

ईषाचक्राक्षभङ्गैश्च व्यश्वैः साश्वैश्च युध्यताम् । ससूतैर्हतसूतैश्च रथैः स्तीर्णाभवन्मही ॥

īṣācakrākṣabhaṅgaiś ca vyaśvaiḥ sāśvaiś ca yudhyatām । sasūtair hatasūtaiś ca rathaiḥ stīrṇābhavan mahī ॥

सुवर्णवर्मसंनाहैर्योधैः कनकभूषणैः । आस्थिताः कृतवर्माणो भद्रा नित्यमदा द्विपाः । क्रुद्धाः क्रुद्धैर्महामात्रैः प्रेषितार्जुनमभ्ययुः ॥

suvarṇavarmasaṁnāhair yodhaiḥ kanakabhūṣaṇaiḥ । āsthitāḥ kr̥tavarmāṇo bhadrā nityamadā dvipāḥ । kruddhāḥ kruddhair mahāmātraiḥ preṣitārjunam abhyayuḥ ॥

चतुःशताः शरवर्षैर्हताः पेतुः किरीटिना । पर्यस्तानीव शृङ्गाणि ससत्त्वानि महागिरेः ॥

catuḥśatāḥ śaravarṣair hatāḥ petuḥ kirīṭinā । paryastānīva śr̥ṅgāṇi sasattvāni mahāgireḥ ॥

धनंजयशराभ्यस्तैः स्तीर्णा भूर्वरवारणैः । अभिपेदेऽर्जुनरथो घनान्भिन्दन्निवांशुमान् ॥

dhanaṁjayaśarābhyastaiḥ stīrṇā bhūr varavāraṇaiḥ । abhipede ’rjunaratho ghanān bhindann ivāṁśumān ॥

हतैर्गजमनुष्याश्वैर्भग्नैश्च बहुधा रथैः । विशस्त्रपत्रकवचैर्युद्धशौण्डैर्गतासुभिः । अपविद्धायुधैर्मार्गः स्तीर्णोऽभूत्फल्गुनेन वै ॥

hatair gajamanuṣyāśvair bhagnaiś ca bahudhā rathaiḥ । viśastrapatrakavacair yuddhaśauṇḍair gatāsubhiḥ । apaviddhāyudhair mārgaḥ stīrṇo ’bhūt phalgunena vai ॥

व्यस्फूर्जयच्च गाण्डीवं सुमहद्भैरवस्वनम् । घोरो वज्रविनिष्पेषः स्तनयित्नोरिवाम्बरे ॥

vyasphūrjayac ca gāṇḍīvaṁ sumahad bhairavasvanam । ghoro vajraviniṣpeṣaḥ stanayitnor ivāmbare ॥

ततः प्रादीर्यत चमूर्धनंजयशराहता । महावातसमाविद्धा महानौरिव सागरे ॥

tataḥ prādīryata camūr dhanaṁjayaśarāhatā । mahāvātasamāviddhā mahānaur iva sāgare ॥

नानारूपाः प्रहरणाः शरा गाण्डीवचोदिताः । अलातोल्काशनिप्रख्यास्तव सैन्यं विनिर्दहन् ॥

nānārūpāḥ praharaṇāḥ śarā gāṇḍīvacoditāḥ । alātolkāśaniprakhyās tava sainyaṁ vinirdahan ॥

महागिरौ वेणुवनं निशि प्रज्वलितं यथा । तथा तव महत्सैन्यं प्रास्फुरच्छरपीडितम् ॥

mahāgirau veṇuvanaṁ niśi prajvalitaṁ yathā । tathā tava mahat sainyaṁ prāsphurac charapīḍitam ॥

संपिष्टदग्धविध्वस्तं तव सैन्यं किरीटिना । हतं प्रविहतं बाणैः सर्वतः प्रद्रुतं दिशः ॥

saṁpiṣṭadagdhavidhvastaṁ tava sainyaṁ kirīṭinā । hataṁ pravihataṁ bāṇaiḥ sarvataḥ pradrutaṁ diśaḥ ॥

महावने मृगगणा दावाग्निग्रसिता यथा । कुरवः पर्यवर्तन्त निर्दग्धाः सव्यसाचिना ॥

mahāvane mr̥gagaṇā dāvāgnigrasitā yathā । kuravaḥ paryavartanta nirdagdhāḥ savyasācinā ॥

उत्सृज्य हि महाबाहुं भीमसेनं तदा रणे । बलं कुरूणामुद्विग्नं सर्वमासीत्पराङ्मुखम् ॥

utsr̥jya hi mahābāhuṁ bhīmasenaṁ tadā raṇe । balaṁ kurūṇām udvignaṁ sarvam āsīt parāṅmukham ॥

ततः कुरुषु भग्नेषु बीभत्सुरपराजितः । भीमसेनं समासाद्य मुहूर्तं सोऽभ्यवर्तत ॥

tataḥ kuruṣu bhagneṣu bībhatsur aparājitaḥ । bhīmasenaṁ samāsādya muhūrtaṁ so ’bhyavartata ॥

समागम्य स भीमेन मन्त्रयित्वा च फल्गुनः । विशल्यमरुजं चास्मै कथयित्वा युधिष्ठिरम् ॥

samāgamya sa bhīmena mantrayitvā ca phalgunaḥ । viśalyam arujaṁ cāsmai kathayitvā yudhiṣṭhiram ॥

भीमसेनाभ्यनुज्ञातस्ततः प्रायाद्धनंजयः । नादयन्रथघोषेण पृथिवीं द्यां च भारत ॥

bhīmasenābhyanujñātas tataḥ prāyād dhanaṁjayaḥ । nādayan rathaghoṣeṇa pr̥thivīṁ dyāṁ ca bhārata ॥

ततः परिवृतो भीमैर्दशभिः शत्रुपुंगवैः । दुःशासनादवरजैस्तव पुत्रैर्धनंजयः ॥

tataḥ parivr̥to bhīmair daśabhiḥ śatrupuṁgavaiḥ । duḥśāsanād avarajais tava putrair dhanaṁjayaḥ ॥

ते तमभ्यर्दयन्बाणैरुल्काभिरिव कुञ्जरम् । आततेष्वसनाः क्रूरा नृत्यन्त इव भारत ॥

te tam abhyardayan bāṇair ulkābhir iva kuñjaram । ātateṣv asanāḥ krūrā nr̥tyanta iva bhārata ॥

अपसव्यांस्तु तांश्चक्रे रथेन मधुसूदनः । ततस्ते प्राद्रवञ्शूराः पराङ्मुखरथेऽर्जुने ॥

apasavyāṁs tu tāṁś cakre rathena madhusūdanaḥ । tatas te prādravañ śūrāḥ parāṅmukharathe ’rjune ॥

तेषामापततां केतून्रथांश्चापानि सायकान् । नाराचैरर्धचन्द्रैश्च क्षिप्रं पार्थो न्यपातयत् ॥

teṣām āpatatāṁ ketūn rathāṁś cāpāni sāyakān । nārācair ardhacandraiś ca kṣipraṁ pārtho nyapātayat ॥

अथान्यैर्दशभिर्भल्लैः शिरांस्येषां न्यपातयत् । रोषसंरक्तनेत्राणि संदष्टौष्ठानि भूतले । तानि वक्त्राणि विबभुर्व्योम्नि तारागणा इव ॥

athānyair daśabhir bhallaiḥ śirāṁsy eṣāṁ nyapātayat । roṣasaṁraktanetrāṇi saṁdaṣṭauṣṭhāni bhūtale । tāni vaktrāṇi vibabhur vyomni tārāgaṇā iva ॥

तांस्तु भल्लैर्महावेगैर्दशभिर्दश कौरवान् । रुक्माङ्गदान्रुक्मपुङ्खैर्विद्ध्वा प्रायादमित्रहा ॥

tāṁs tu bhallair mahāvegair daśabhir daśa kauravān । rukmāṅgadān rukmapuṅkhair viddhvā prāyād amitrahā ॥