Adhyāya 56

धृतराष्ट्र उवाच । ततो भग्नेषु सैन्येषु भीमसेनेन संयुगे । दुर्योधनोऽब्रवीत्किं नु सौबलो वापि संजय ॥

dhr̥tarāṣṭra uvāca । tato bhagneṣu sainyeṣu bhīmasenena saṁyuge । duryodhano ’bravīt kiṁ nu saubalo vāpi saṁjaya ॥

कर्णो वा जयतां श्रेष्ठो योधा वा मामका युधि । कृपो वा कृतवर्मा च द्रौणिर्दुःशासनोऽपि वा ॥

karṇo vā jayatāṁ śreṣṭho yodhā vā māmakā yudhi । kr̥po vā kr̥tavarmā ca drauṇir duḥśāsano ’pi vā ॥

अत्यद्भुतमिदं मन्ये पाण्डवेयस्य विक्रमम् । यथाप्रतिज्ञं योधानां राधेयः कृतवानपि ॥

atyadbhutam idaṁ manye pāṇḍaveyasya vikramam । yathāpratijñaṁ yodhānāṁ rādheyaḥ kr̥tavān api ॥

कुरूणामपि सर्वेषां कर्णः शत्रुनिषूदनः । शर्म वर्म प्रतिष्ठा च जीविताशा च संजय ॥

kurūṇām api sarveṣāṁ karṇaḥ śatruniṣūdanaḥ । śarma varma pratiṣṭhā ca jīvitāśā ca saṁjaya ॥

तत्प्रभग्नं बलं दृष्ट्वा कौन्तेयेनामितौजसा । राधेयानामधिरथः कर्णः किमकरोद्युधि ॥

tat prabhagnaṁ balaṁ dr̥ṣṭvā kaunteyenāmitaujasā । rādheyānām adhirathaḥ karṇaḥ kim akarod yudhi ॥

पुत्रा वा मम दुर्धर्षा राजानो वा महारथाः । एतन्मे सर्वमाचक्ष्व कुशलो ह्यसि संजय ॥

putrā vā mama durdharṣā rājāno vā mahārathāḥ । etan me sarvam ācakṣva kuśalo hy asi saṁjaya ॥

संजय उवाच । अपराह्णे महाराज सूतपुत्रः प्रतापवान् । जघान सोमकान्सर्वान्भीमसेनस्य पश्यतः । भीमोऽप्यतिबलः सैन्यं धार्तराष्ट्रं व्यपोथयत् ॥

saṁjaya uvāca । aparāhṇe mahārāja sūtaputraḥ pratāpavān । jaghāna somakān sarvān bhīmasenasya paśyataḥ । bhīmo ’py atibalaḥ sainyaṁ dhārtarāṣṭraṁ vyapothayat ॥

द्राव्यमाणं बलं दृष्ट्वा भीमसेनेन धीमता । यन्तारमब्रवीत्कर्णः पाञ्चालानेव मा वह ॥

drāvyamāṇaṁ balaṁ dr̥ṣṭvā bhīmasenena dhīmatā । yantāram abravīt karṇaḥ pāñcālān eva mā vaha ॥

मद्रराजस्ततः शल्यः श्वेतानश्वान्महाजवान् । प्राहिणोच्चेदिपाञ्चालान्करूषांश्च महाबलः ॥

madrarājas tataḥ śalyaḥ śvetān aśvān mahājavān । prāhiṇoc cedipāñcālān karūṣāṁś ca mahābalaḥ ॥

प्रविश्य च स तां सेनां शल्यः परबलार्दनः । न्ययच्छत्तुरगान्हृष्टो यत्र यत्रैच्छदग्रणीः ॥

praviśya ca sa tāṁ senāṁ śalyaḥ parabalārdanaḥ । nyayacchat turagān hr̥ṣṭo yatra yatraicchad agraṇīḥ ॥

तं रथं मेघसंकाशं वैयाघ्रपरिवारणम् । संदृश्य पाण्डुपाञ्चालास्त्रस्ता आसन्विशां पते ॥

taṁ rathaṁ meghasaṁkāśaṁ vaiyāghraparivāraṇam । saṁdr̥śya pāṇḍupāñcālās trastā āsan viśāṁ pate ॥

ततो रथस्य निनदः प्रादुरासीन्महारणे । पर्जन्यसमनिर्घोषः पर्वतस्येव दीर्यतः ॥

tato rathasya ninadaḥ prādurāsīn mahāraṇe । parjanyasamanirghoṣaḥ parvatasyeva dīryataḥ ॥

ततः शरशतैस्तीक्ष्णैः कर्णोऽप्याकर्णनिःसृतैः । जघान पाण्डवबलं शतशोऽथ सहस्रशः ॥

tataḥ śaraśatais tīkṣṇaiḥ karṇo ’py ākarṇaniḥsr̥taiḥ । jaghāna pāṇḍavabalaṁ śataśo ’tha sahasraśaḥ ॥

तं तथा समरे कर्म कुर्वाणमतिमानुषम् । परिवव्रुर्महेष्वासाः पाण्डवानां महारथाः ॥

taṁ tathā samare karma kurvāṇam atimānuṣam । parivavrur maheṣvāsāḥ pāṇḍavānāṁ mahārathāḥ ॥

तं शिखण्डी च भीमश्च धृष्टद्युम्नश्च पार्षतः । नकुलः सहदेवश्च द्रौपदेयाः ससात्यकाः । परिवव्रुर्जिघांसन्तो राधेयं शरवृष्टिभिः ॥

taṁ śikhaṇḍī ca bhīmaś ca dhr̥ṣṭadyumnaś ca pārṣataḥ । nakulaḥ sahadevaś ca draupadeyāḥ sasātyakāḥ । parivavrur jighāṁsanto rādheyaṁ śaravr̥ṣṭibhiḥ ॥

सात्यकिस्तु ततः कर्णं विंशत्या निशितैः शरैः । अताडयद्रणे शूरो जत्रुदेशे नरोत्तमः ॥

sātyakis tu tataḥ karṇaṁ viṁśatyā niśitaiḥ śaraiḥ । atāḍayad raṇe śūro jatrudeśe narottamaḥ ॥

शिखण्डी पञ्चविंशत्या धृष्टद्युम्नश्च पञ्चभिः । द्रौपदेयाश्चतुःषष्ट्या सहदेवश्च सप्तभिः । नकुलश्च शतेनाजौ कर्णं विव्याध सायकैः ॥

śikhaṇḍī pañcaviṁśatyā dhr̥ṣṭadyumnaś ca pañcabhiḥ । draupadeyāś catuḥṣaṣṭyā sahadevaś ca saptabhiḥ । nakulaś ca śatenājau karṇaṁ vivyādha sāyakaiḥ ॥

भीमसेनस्तु राधेयं नवत्या नतपर्वणाम् । विव्याध समरे क्रुद्धो जत्रुदेशे महाबलः ॥

bhīmasenas tu rādheyaṁ navatyā nataparvaṇām । vivyādha samare kruddho jatrudeśe mahābalaḥ ॥

ततः प्रहस्याधिरथिर्विक्षिपन्धनुरुत्तमम् । मुमोच निशितान्बाणान्पीडयन्सुमहाबलः । तान्प्रत्यविध्यद्राधेयः पञ्चभिः पञ्चभिः शरैः ॥

tataḥ prahasyādhirathir vikṣipan dhanur uttamam । mumoca niśitān bāṇān pīḍayan sumahābalaḥ । tān pratyavidhyad rādheyaḥ pañcabhiḥ pañcabhiḥ śaraiḥ ॥

सात्यकेस्तु धनुश्छित्त्वा ध्वजं च पुरुषर्षभः । अथैनं नवभिर्बाणैराजघान स्तनान्तरे ॥

sātyakes tu dhanuś chittvā dhvajaṁ ca puruṣarṣabhaḥ । athainaṁ navabhir bāṇair ājaghāna stanāntare ॥

भीमसेनस्तु तं क्रुद्धो विव्याध त्रिंशता शरैः । सारथिं च त्रिभिर्बाणैराजघान परंतपः ॥

bhīmasenas tu taṁ kruddho vivyādha triṁśatā śaraiḥ । sārathiṁ ca tribhir bāṇair ājaghāna paraṁtapaḥ ॥

विरथान्द्रौपदेयांश्च चकार पुरुषर्षभः । अक्ष्णोर्निमेषमात्रेण तदद्भुतमिवाभवत् ॥

virathān draupadeyāṁś ca cakāra puruṣarṣabhaḥ । akṣṇor nimeṣamātreṇa tad adbhutam ivābhavat ॥

विमुखीकृत्य तान्सर्वाञ्शरैः संनतपर्वभिः । पाञ्चालानहनच्छूरश्चेदीनां च महारथान् ॥

vimukhīkr̥tya tān sarvāñ śaraiḥ saṁnataparvabhiḥ । pāñcālān ahanac chūraś cedīnāṁ ca mahārathān ॥

ते वध्यमानाः समरे चेदिमत्स्या विशां पते । कर्णमेकमभिद्रुत्य शरसंघैः समार्दयन् । ताञ्जघान शितैर्बाणैः सूतपुत्रो महारथः ॥

te vadhyamānāḥ samare cedimatsyā viśāṁ pate । karṇam ekam abhidrutya śarasaṁghaiḥ samārdayan । tāñ jaghāna śitair bāṇaiḥ sūtaputro mahārathaḥ ॥

एतदत्यद्भुतं कर्णे दृष्टवानस्मि भारत । यदेकः समरे शूरान्सूतपुत्रः प्रतापवान् ॥

etad atyadbhutaṁ karṇe dr̥ṣṭavān asmi bhārata । yad ekaḥ samare śūrān sūtaputraḥ pratāpavān ॥

यतमानान्परं शक्त्यायोधयत्तांश्च धन्विनः । पाण्डवेयान्महाराज शरैर्वारितवान्रणे ॥

yatamānān paraṁ śaktyāyodhayat tāṁś ca dhanvinaḥ । pāṇḍaveyān mahārāja śarair vāritavān raṇe ॥

तत्र भारत कर्णस्य लाघवेन महात्मनः । तुतुषुर्देवताः सर्वाः सिद्धाश्च परमर्षयः ॥

tatra bhārata karṇasya lāghavena mahātmanaḥ । tutuṣur devatāḥ sarvāḥ siddhāś ca paramarṣayaḥ ॥

अपूजयन्महेष्वासा धार्तराष्ट्रा नरोत्तमम् । कर्णं रथवरश्रेष्ठं श्रेष्ठं सर्वधनुष्मताम् ॥

apūjayan maheṣvāsā dhārtarāṣṭrā narottamam । karṇaṁ rathavaraśreṣṭhaṁ śreṣṭhaṁ sarvadhanuṣmatām ॥

ततः कर्णो महाराज ददाह रिपुवाहिनीम् । कक्षमिद्धो यथा वह्निर्निदाघे ज्वलितो महान् ॥

tataḥ karṇo mahārāja dadāha ripuvāhinīm । kakṣam iddho yathā vahnir nidāghe jvalito mahān ॥

ते वध्यमानाः कर्णेन पाण्डवेयास्ततस्ततः । प्राद्रवन्त रणे भीताः कर्णं दृष्ट्वा महाबलम् ॥

te vadhyamānāḥ karṇena pāṇḍaveyās tatas tataḥ । prādravanta raṇe bhītāḥ karṇaṁ dr̥ṣṭvā mahābalam ॥

तत्राक्रन्दो महानासीत्पाञ्चालानां महारणे । वध्यतां सायकैस्तीक्ष्णैः कर्णचापवरच्युतैः ॥

tatrākrando mahān āsīt pāñcālānāṁ mahāraṇe । vadhyatāṁ sāyakais tīkṣṇaiḥ karṇacāpavaracyutaiḥ ॥

तेन शब्देन वित्रस्ता पाण्डवानां महाचमूः । कर्णमेकं रणे योधं मेनिरे तत्र शात्रवाः ॥

tena śabdena vitrastā pāṇḍavānāṁ mahācamūḥ । karṇam ekaṁ raṇe yodhaṁ menire tatra śātravāḥ ॥

तत्राद्भुतं परं चक्रे राधेयः शत्रुकर्शनः । यदेकं पाण्डवाः सर्वे न शेकुरभिवीक्षितुम् ॥

tatrādbhutaṁ paraṁ cakre rādheyaḥ śatrukarśanaḥ । yad ekaṁ pāṇḍavāḥ sarve na śekur abhivīkṣitum ॥

यथौघः पर्वतश्रेष्ठमासाद्याभिप्रदीर्यते । तथा तत्पाण्डवं सैन्यं कर्णमासाद्य दीर्यते ॥

yathaughaḥ parvataśreṣṭham āsādyābhipradīryate । tathā tat pāṇḍavaṁ sainyaṁ karṇam āsādya dīryate ॥

कर्णोऽपि समरे राजन्विधूमोऽग्निरिव ज्वलन् । दहंस्तस्थौ महाबाहुः पाण्डवानां महाचमूम् ॥

karṇo ’pi samare rājan vidhūmo ’gnir iva jvalan । dahaṁs tasthau mahābāhuḥ pāṇḍavānāṁ mahācamūm ॥

शिरांसि च महाराज कर्णांश्चञ्चलकुण्डलान् । बाहूंश्च वीरो वीराणां चिच्छेद लघु चेषुभिः ॥

śirāṁsi ca mahārāja karṇāṁś cañcalakuṇḍalān । bāhūṁś ca vīro vīrāṇāṁ ciccheda laghu ceṣubhiḥ ॥

हस्तिदन्तान्त्सरून्खड्गान्ध्वजाञ्शक्तीर्हयान्गजान् । रथांश्च विविधान्राजन्पताका व्यजनानि च ॥

hastidantān tsarūn khaḍgān dhvajāñ śaktīr hayān gajān । rathāṁś ca vividhān rājan patākā vyajanāni ca ॥

अक्षेषायुगयोक्त्राणि चक्राणि विविधानि च । चिच्छेद शतधा कर्णो योधव्रतमनुष्ठितः ॥

akṣeṣāyugayoktrāṇi cakrāṇi vividhāni ca । ciccheda śatadhā karṇo yodhavratam anuṣṭhitaḥ ॥

तत्र भारत कर्णेन निहतैर्गजवाजिभिः । अगम्यरूपा पृथिवी मांसशोणितकर्दमा ॥

tatra bhārata karṇena nihatair gajavājibhiḥ । agamyarūpā pr̥thivī māṁsaśoṇitakardamā ॥

विषमं च समं चैव हतैरश्वपदातिभिः । रथैश्च कुञ्जरैश्चैव न प्राज्ञायत किंचन ॥

viṣamaṁ ca samaṁ caiva hatair aśvapadātibhiḥ । rathaiś ca kuñjaraiś caiva na prājñāyata kiṁ cana ॥

नापि स्वे न परे योधाः प्राज्ञायन्त परस्परम् । घोरे शरान्धकारे तु कर्णास्त्रे च विजृम्भिते ॥

nāpi sve na pare yodhāḥ prājñāyanta parasparam । ghore śarāndhakāre tu karṇāstre ca vijr̥mbhite ॥

राधेयचापनिर्मुक्तैः शरैः काञ्चनभूषितैः । संछादिता महाराज यतमाना महारथाः ॥

rādheyacāpanirmuktaiḥ śaraiḥ kāñcanabhūṣitaiḥ । saṁchāditā mahārāja yatamānā mahārathāḥ ॥

ते पाण्डवेयाः समरे कर्णेन स्म पुनः पुनः । अभज्यन्त महाराज यतमाना महारथाः ॥

te pāṇḍaveyāḥ samare karṇena sma punaḥ punaḥ । abhajyanta mahārāja yatamānā mahārathāḥ ॥

मृगसंघान्यथा क्रुद्धः सिंहो द्रावयते वने । कर्णस्तु समरे योधांस्तत्र तत्र महायशाः । कालयामास तत्सैन्यं यथा पशुगणान्वृकः ॥

mr̥gasaṁghān yathā kruddhaḥ siṁho drāvayate vane । karṇas tu samare yodhāṁs tatra tatra mahāyaśāḥ । kālayām āsa tat sainyaṁ yathā paśugaṇān vr̥kaḥ ॥

दृष्ट्वा तु पाण्डवीं सेनां धार्तराष्ट्राः पराङ्मुखीम् । अभिजग्मुर्महेष्वासा रुवन्तो भैरवान्रवान् ॥

dr̥ṣṭvā tu pāṇḍavīṁ senāṁ dhārtarāṣṭrāḥ parāṅmukhīm । abhijagmur maheṣvāsā ruvanto bhairavān ravān ॥

दुर्योधनो हि राजेन्द्र मुदा परमया युतः । वादयामास संहृष्टो नानावाद्यानि सर्वशः ॥

duryodhano hi rājendra mudā paramayā yutaḥ । vādayām āsa saṁhr̥ṣṭo nānāvādyāni sarvaśaḥ ॥

पाञ्चालापि महेष्वासा भग्ना भग्ना नरोत्तमाः । न्यवर्तन्त यथा शूरा मृत्युं कृत्वा निवर्तनम् ॥

pāñcālāpi maheṣvāsā bhagnā bhagnā narottamāḥ । nyavartanta yathā śūrā mr̥tyuṁ kr̥tvā nivartanam ॥

तान्निवृत्तान्रणे शूरान्राधेयः शत्रुतापनः । अनेकशो महाराज बभञ्ज पुरुषर्षभः ॥

tān nivr̥ttān raṇe śūrān rādheyaḥ śatrutāpanaḥ । anekaśo mahārāja babhañja puruṣarṣabhaḥ ॥

तत्र भारत कर्णेन पाञ्चाला विंशती रथाः । निहताः सादयः क्रोधाच्चेदयश्च परःशताः ॥

tatra bhārata karṇena pāñcālā viṁśatī rathāḥ । nihatāḥ sādayaḥ krodhāc cedayaś ca paraḥśatāḥ ॥

कृत्वा शून्यान्रथोपस्थान्वाजिपृष्ठांश्च भारत । निर्मनुष्यान्गजस्कन्धान्पादातांश्चैव विद्रुतान् ॥

kr̥tvā śūnyān rathopasthān vājipr̥ṣṭhāṁś ca bhārata । nirmanuṣyān gajaskandhān pādātāṁś caiva vidrutān ॥

आदित्य इव मध्याह्ने दुर्निरीक्ष्यः परंतपः । कालान्तकवपुः क्रूरः सूतपुत्रश्चचार ह ॥

āditya iva madhyāhne durnirīkṣyaḥ paraṁtapaḥ । kālāntakavapuḥ krūraḥ sūtaputraś cacāra ha ॥

एवमेतान्महाराज नरवाजिरथद्विपान् । हत्वा तस्थौ महेष्वासः कर्णोऽरिगणसूदनः ॥

evam etān mahārāja naravājirathadvipān । hatvā tasthau maheṣvāsaḥ karṇo ’rigaṇasūdanaḥ ॥

यथा भूतगणान्हत्वा कालस्तिष्ठेन्महाबलः । तथा स सोमकान्हत्वा तस्थावेको महारथः ॥

yathā bhūtagaṇān hatvā kālas tiṣṭhen mahābalaḥ । tathā sa somakān hatvā tasthāv eko mahārathaḥ ॥

तत्राद्भुतमपश्याम पाञ्चालानां पराक्रमम् । वध्यमानापि कर्णेन नाजहू रणमूर्धनि ॥

tatrādbhutam apaśyāma pāñcālānāṁ parākramam । vadhyamānāpi karṇena nājahū raṇamūrdhani ॥

राजा दुःशासनश्चैव कृपः शारद्वतस्तथा । अश्वत्थामा कृतवर्मा शकुनिश्चापि सौबलः । न्यहनन्पाण्डवीं सेनां शतशोऽथ सहस्रशः ॥

rājā duḥśāsanaś caiva kr̥paḥ śāradvatas tathā । aśvatthāmā kr̥tavarmā śakuniś cāpi saubalaḥ । nyahanan pāṇḍavīṁ senāṁ śataśo ’tha sahasraśaḥ ॥

कर्णपुत्रौ च राजेन्द्र भ्रातरौ सत्यविक्रमौ । अनाशयेतां बलिनः पाञ्चालान्वै ततस्ततः । तत्र युद्धं तदा ह्यासीत्क्रूरं विशसनं महत् ॥

karṇaputrau ca rājendra bhrātarau satyavikramau । anāśayetāṁ balinaḥ pāñcālān vai tatas tataḥ । tatra yuddhaṁ tadā hy āsīt krūraṁ viśasanaṁ mahat ॥

तथैव पाण्डवाः शूरा धृष्टद्युम्नशिखण्डिनौ । द्रौपदेयाश्च संक्रुद्धा अभ्यघ्नंस्तावकं बलम् ॥

tathaiva pāṇḍavāḥ śūrā dhr̥ṣṭadyumnaśikhaṇḍinau । draupadeyāś ca saṁkruddhā abhyaghnaṁs tāvakaṁ balam ॥

एवमेष क्षयो वृत्तः पाण्डवानां ततस्ततः । तावकानामपि रणे भीमं प्राप्य महाबलम् ॥

evam eṣa kṣayo vr̥ttaḥ pāṇḍavānāṁ tatas tataḥ । tāvakānām api raṇe bhīmaṁ prāpya mahābalam ॥