Adhyāya 54

संजय उवाच । अथ त्विदानीं तुमुले विमर्दे; द्विषद्भिरेको बहुभिः समावृतः । महाभये सारथिमित्युवाच; भीमश्चमूं वारयन्धार्तराष्ट्रीम् । त्वं सारथे याहि जवेन वाहै;र्नयाम्येतान्धार्तराष्ट्रान्यमाय ॥

saṁjaya uvāca । atha tv idānīṁ tumule vimarde; dviṣadbhir eko bahubhiḥ samāvr̥taḥ । mahābhaye sārathim ity uvāca; bhīmaś camūṁ vārayan dhārtarāṣṭrīm । tvaṁ sārathe yāhi javena vāhair; nayāmy etān dhārtarāṣṭrān yamāya ॥

संचोदितो भीमसेनेन चैवं; स सारथिः पुत्रबलं त्वदीयम् । प्रायात्ततः सारथिरुग्रवेगो; यतो भीमस्तद्बलं गन्तुमैच्छत् ॥

saṁcodito bhīmasenena caivaṁ; sa sārathiḥ putrabalaṁ tvadīyam । prāyāt tataḥ sārathir ugravego; yato bhīmas tad balaṁ gantum aicchat ॥

ततोऽपरे नागरथाश्वपत्तिभिः; प्रत्युद्ययुः कुरवस्तं समन्तात् । भीमस्य वाहाग्र्यमुदारवेगं; समन्ततो बाणगणैर्निजघ्नुः ॥

tato ’pare nāgarathāśvapattibhiḥ; pratyudyayuḥ kuravas taṁ samantāt । bhīmasya vāhāgryam udāravegaṁ; samantato bāṇagaṇair nijaghnuḥ ॥

ततः शरानापततो महात्मा; चिच्छेद बाणैस्तपनीयपुङ्खैः । ते वै निपेतुस्तपनीयपुङ्खा; द्विधा त्रिधा भीमशरैर्निकृत्ताः ॥

tataḥ śarān āpatato mahātmā; ciccheda bāṇais tapanīyapuṅkhaiḥ । te vai nipetus tapanīyapuṅkhā; dvidhā tridhā bhīmaśarair nikr̥ttāḥ ॥

ततो राजन्नागरथाश्वयूनां; भीमाहतानां तव राजमध्ये । घोरो निनादः प्रबभौ नरेन्द्र; वज्राहतानामिव पर्वतानाम् ॥

tato rājan nāgarathāśvayūnāṁ; bhīmāhatānāṁ tava rājamadhye । ghoro ninādaḥ prababhau narendra; vajrāhatānām iva parvatānām ॥

ते वध्यमानाश्च नरेन्द्रमुख्या; निर्भिन्ना वै भीमसेनप्रवेकैः । भीमं समन्तात्समरेऽध्यरोह;न्वृक्षं शकुन्ता इव पुष्पहेतोः ॥

te vadhyamānāś ca narendramukhyā; nirbhinnā vai bhīmasenapravekaiḥ । bhīmaṁ samantāt samare ’dhyarohan; vr̥kṣaṁ śakuntā iva puṣpahetoḥ ॥

ततोऽभिपातं तव सैन्यमध्ये; प्रादुश्चक्रे वेगमिवात्तवेगः । यथान्तकाले क्षपयन्दिधक्षु;र्भूतान्तकृत्काल इवात्तदण्डः ॥

tato ’bhipātaṁ tava sainyamadhye; prāduścakre vegam ivāttavegaḥ । yathāntakāle kṣapayan didhakṣur; bhūtāntakr̥tkāla ivāttadaṇḍaḥ ॥

तस्यातिवेगस्य रणेऽतिवेगं; नाशक्नुवन्धारयितुं त्वदीयाः । व्यात्ताननस्यापततो यथैव; कालस्य काले हरतः प्रजा वै ॥

tasyātivegasya raṇe ’tivegaṁ; nāśaknuvan dhārayituṁ tvadīyāḥ । vyāttānanasyāpatato yathaiva; kālasya kāle harataḥ prajā vai ॥

ततो बलं भारत भारतानां; प्रदह्यमानं समरे महात्मन् । भीतं दिशोऽकीर्यत भीमनुन्नं; महानिलेनाभ्रगणो यथैव ॥

tato balaṁ bhārata bhāratānāṁ; pradahyamānaṁ samare mahātman । bhītaṁ diśo ’kīryata bhīmanunnaṁ; mahānilenābhragaṇo yathaiva ॥

ततो धीमान्सारथिमब्रवीद्बली; स भीमसेनः पुनरेव हृष्टः । सूताभिजानीहि परान्स्वकान्वा; रथान्ध्वजांश्चापततः समेतान् । युध्यन्नहं नाभिजानामि किंचि;न्मा सैन्यं स्वं छादयिष्ये पृषत्कैः ॥

tato dhīmān sārathim abravīd balī; sa bhīmasenaḥ punar eva hr̥ṣṭaḥ । sūtābhijānīhi parān svakān vā; rathān dhvajāṁś cāpatataḥ sametān । yudhyann ahaṁ nābhijānāmi kiṁ cin; mā sainyaṁ svaṁ chādayiṣye pr̥ṣatkaiḥ ॥

अरीन्विशोकाभिनिरीक्ष्य सर्वतो; मनस्तु चिन्ता प्रदुनोति मे भृशम् । राजातुरो नागमद्यत्किरीटी; बहूनि दुःखान्यभिजातोऽस्मि सूत ॥

arīn viśokābhinirīkṣya sarvato; manas tu cintā pradunoti me bhr̥śam । rājāturo nāgamad yat kirīṭī; bahūni duḥkhāny abhijāto ’smi sūta ॥

एतद्दुःखं सारथे धर्मराजो; यन्मां हित्वा यातवाञ्शत्रुमध्ये । नैनं जीवन्नापि जानाम्यजीव;न्बीभत्सुं वा तन्ममाद्यातिदुःखम् ॥

etad duḥkhaṁ sārathe dharmarājo; yan māṁ hitvā yātavāñ śatrumadhye । nainaṁ jīvan nāpi jānāmy ajīvan; bībhatsuṁ vā tan mamādyātiduḥkham ॥

सोऽहं द्विषत्सैन्यमुदग्रकल्पं; विनाशयिष्ये परमप्रतीतः । एतान्निहत्याजिमध्ये समेता;न्प्रीतो भविष्यामि सह त्वयाद्य ॥

so ’haṁ dviṣatsainyam udagrakalpaṁ; vināśayiṣye paramapratītaḥ । etān nihatyājimadhye sametān; prīto bhaviṣyāmi saha tvayādya ॥

सर्वांस्तूणीरान्मार्गणान्वान्ववेक्ष्य; किं शिष्टं स्यात्सायकानां रथे मे । का वा जातिः किं प्रमाणं च तेषां; ज्ञात्वा व्यक्तं तन्ममाचक्ष्व सूत ॥

sarvāṁs tūṇīrān mārgaṇān vānvavekṣya; kiṁ śiṣṭaṁ syāt sāyakānāṁ rathe me । kā vā jātiḥ kiṁ pramāṇaṁ ca teṣāṁ; jñātvā vyaktaṁ tan mamācakṣva sūta ॥

विशोक उवाच । षण्मार्गणानामयुतानि वीर; क्षुराश्च भल्लाश्च तथायुताख्याः । नाराचानां द्वे सहस्रे तु वीर; त्रीण्येव च प्रदराणां च पार्थ ॥

viśoka uvāca । ṣaṇmārgaṇānām ayutāni vīra; kṣurāś ca bhallāś ca tathāyutākhyāḥ । nārācānāṁ dve sahasre tu vīra; trīṇy eva ca pradarāṇāṁ ca pārtha ॥

अस्त्यायुधं पाण्डवेयावशिष्टं; न यद्वहेच्छकटं षड्गवीयम् । एतद्विद्वन्मुञ्च सहस्रशोऽपि; गदासिबाहुद्रविणं च तेऽस्ति ॥

asty āyudhaṁ pāṇḍaveyāvaśiṣṭaṁ; na yad vahec chakaṭaṁ ṣaḍgavīyam । etad vidvan muñca sahasraśo ’pi; gadāsibāhudraviṇaṁ ca te ’sti ॥

भीम उवाच । सूताद्येमं पश्य भीमप्रमुक्तैः; संभिन्दद्भिः पार्थिवानाशुवेगैः । उग्रैर्बाणैराहवं घोररूपं; नष्टादित्यं मृत्युलोकेन तुल्यम् ॥

bhīma uvāca । sūtādyemaṁ paśya bhīmapramuktaiḥ; saṁbhindadbhiḥ pārthivān āśuvegaiḥ । ugrair bāṇair āhavaṁ ghorarūpaṁ; naṣṭādityaṁ mr̥tyulokena tulyam ॥

अद्यैव तद्विदितं पार्थिवानां; भविष्यति आकुमारं च सूत । निमग्नो वा समरे भीमसेन; एकः कुरून्वा समरे विजेता ॥

adyaiva tad viditaṁ pārthivānāṁ; bhaviṣyati ākumāraṁ ca sūta । nimagno vā samare bhīmasena; ekaḥ kurūn vā samare vijetā ॥

सर्वे संख्ये कुरवो निष्पतन्तु; मां वा लोकाः कीर्तयन्त्वाकुमारम् । सर्वानेकस्तानहं पातयिष्ये; ते वा सर्वे भीमसेनं तुदन्तु ॥

sarve saṁkhye kuravo niṣpatantu; māṁ vā lokāḥ kīrtayantv ākumāram । sarvān ekas tān ahaṁ pātayiṣye; te vā sarve bhīmasenaṁ tudantu ॥

आशास्तारः कर्म चाप्युत्तमं वा; तन्मे देवाः केवलं साधयन्तु । आयात्विहाद्यार्जुनः शत्रुघाती; शक्रस्तूर्णं यज्ञ इवोपहूतः ॥

āśāstāraḥ karma cāpy uttamaṁ vā; tan me devāḥ kevalaṁ sādhayantu । āyātv ihādyārjunaḥ śatrughātī; śakras tūrṇaṁ yajña ivopahūtaḥ ॥

ईक्षस्वैतां भारतीं दीर्यमाणा;मेते कस्माद्विद्रवन्ते नरेन्द्राः । व्यक्तं धीमान्सव्यसाची नराग्र्यः; सैन्यं ह्येतच्छादयत्याशु बाणैः ॥

īkṣasvaitāṁ bhāratīṁ dīryamāṇām; ete kasmād vidravante narendrāḥ । vyaktaṁ dhīmān savyasācī narāgryaḥ; sainyaṁ hy etac chādayaty āśu bāṇaiḥ ॥

पश्य ध्वजांश्च द्रवतो विशोक; नागान्हयान्पत्तिसंघांश्च संख्ये । रथान्विशीर्णाञ्शरशक्तिताडिता;न्पश्यस्वैतान्रथिनश्चैव सूत ॥

paśya dhvajāṁś ca dravato viśoka; nāgān hayān pattisaṁghāṁś ca saṁkhye । rathān viśīrṇāñ śaraśaktitāḍitān; paśyasvaitān rathinaś caiva sūta ॥

आपूर्यते कौरवी चाप्यभीक्ष्णं; सेना ह्यसौ सुभृशं हन्यमाना । धनंजयस्याशनितुल्यवेगै;र्ग्रस्ता शरैर्बर्हिसुवर्णवाजैः ॥

āpūryate kauravī cāpy abhīkṣṇaṁ; senā hy asau subhr̥śaṁ hanyamānā । dhanaṁjayasyāśanitulyavegair; grastā śarair barhisuvarṇavājaiḥ ॥

एते द्रवन्ति स्म रथाश्वनागाः; पदातिसंघानवमर्दयन्तः । संमुह्यमानाः कौरवाः सर्व एव; द्रवन्ति नागा इव दावभीताः । हाहाकृताश्चैव रणे विशोक; मुञ्चन्ति नादान्विपुलान्गजेन्द्राः ॥

ete dravanti sma rathāśvanāgāḥ; padātisaṁghān avamardayantaḥ । saṁmuhyamānāḥ kauravāḥ sarva eva; dravanti nāgā iva dāvabhītāḥ । hāhākr̥tāś caiva raṇe viśoka; muñcanti nādān vipulān gajendrāḥ ॥

विशोक उवाच । सर्वे कामाः पाण्डव ते समृद्धाः; कपिध्वजो दृश्यते हस्तिसैन्ये । नीलाद्धनाद्विद्युतमुच्चरन्तीं; तथापश्यं विस्फुरद्वै धनुस्तत् ॥

viśoka uvāca । sarve kāmāḥ pāṇḍava te samr̥ddhāḥ; kapidhvajo dr̥śyate hastisainye । nīlād dhanād vidyutam uccarantīṁ; tathāpaśyaṁ visphurad vai dhanus tat ॥

कपिर्ह्यसौ वीक्ष्यते सर्वतो वै; ध्वजाग्रमारुह्य धनंजयस्य । दिवाकराभो मणिरेष दिव्यो; विभ्राजते चैव किरीटसंस्थः ॥

kapir hy asau vīkṣyate sarvato vai; dhvajāgram āruhya dhanaṁjayasya । divākarābho maṇir eṣa divyo; vibhrājate caiva kirīṭasaṁsthaḥ ॥

पार्श्वे भीमं पाण्डुराभ्रप्रकाशं; पश्येमं त्वं देवदत्तं सुघोषम् । अभीशुहस्तस्य जनार्दनस्य; विगाहमानस्य चमूं परेषाम् ॥

pārśve bhīmaṁ pāṇḍurābhraprakāśaṁ; paśyemaṁ tvaṁ devadattaṁ sughoṣam । abhīśuhastasya janārdanasya; vigāhamānasya camūṁ pareṣām ॥

रविप्रभं वज्रनाभं क्षुरान्तं; पार्श्वे स्थितं पश्य जनार्दनस्य । चक्रं यशो वर्धयत्केशवस्य; सदार्चितं यदुभिः पश्य वीर ॥

raviprabhaṁ vajranābhaṁ kṣurāntaṁ; pārśve sthitaṁ paśya janārdanasya । cakraṁ yaśo vardhayat keśavasya; sadārcitaṁ yadubhiḥ paśya vīra ॥

भीम उवाच । ददामि ते ग्रामवरांश्चतुर्दश; प्रियाख्याने सारथे सुप्रसन्नः । दसीशतं चापि रथांश्च विंशतिं; यदर्जुनं वेदयसे विशोक ॥

bhīma uvāca । dadāmi te grāmavarāṁś caturdaśa; priyākhyāne sārathe suprasannaḥ । dasīśataṁ cāpi rathāṁś ca viṁśatiṁ; yad arjunaṁ vedayase viśoka ॥