Adhyāya 5

जनमेजय उवाच । श्रुत्वा कर्णं हतं युद्धे पुत्रांश्चैवापलायिनः । नरेन्द्रः किंचिदाश्वस्तो द्विजश्रेष्ठ किमब्रवीत् ॥

janamejaya uvāca । śrutvā karṇaṁ hataṁ yuddhe putrāṁś caivāpalāyinaḥ । narendraḥ kiṁ cid āśvasto dvijaśreṣṭha kim abravīt ॥

प्राप्तवान्परमं दुःखं पुत्रव्यसनजं महत् । तस्मिन्यदुक्तवान्काले तन्ममाचक्ष्व पृच्छतः ॥

prāptavān paramaṁ duḥkhaṁ putravyasanajaṁ mahat । tasmin yad uktavān kāle tan mamācakṣva pr̥cchataḥ ॥

वैशंपायन उवाच । श्रुत्वा कर्णस्य निधनमश्रद्धेयमिवाद्भुतम् । भूतसंमोहनं भीमं मेरोः पर्यसनं यथा ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । śrutvā karṇasya nidhanam aśraddheyam ivādbhutam । bhūtasaṁmohanaṁ bhīmaṁ meroḥ paryasanaṁ yathā ॥

चित्तमोहमिवायुक्तं भार्गवस्य महामतेः । पराजयमिवेन्द्रस्य द्विषद्भ्यो भीमकर्मणः ॥

cittamoham ivāyuktaṁ bhārgavasya mahāmateḥ । parājayam ivendrasya dviṣadbhyo bhīmakarmaṇaḥ ॥

दिवः प्रपतनं भानोरुर्व्यामिव महाद्युतेः । संशोषणमिवाचिन्त्यं समुद्रस्याक्षयाम्भसः ॥

divaḥ prapatanaṁ bhānor urvyām iva mahādyuteḥ । saṁśoṣaṇam ivācintyaṁ samudrasyākṣayāmbhasaḥ ॥

महीवियद्दिगीशानां सर्वनाशमिवाद्भुतम् । कर्मणोरिव वैफल्यमुभयोः पुण्यपापयोः ॥

mahīviyaddigīśānāṁ sarvanāśam ivādbhutam । karmaṇor iva vaiphalyam ubhayoḥ puṇyapāpayoḥ ॥

संचिन्त्य निपुणं बुद्ध्या धृतराष्ट्रो जनेश्वरः । नेदमस्तीति संचिन्त्य कर्णस्य निधनं प्रति ॥

saṁcintya nipuṇaṁ buddhyā dhr̥tarāṣṭro janeśvaraḥ । nedam astīti saṁcintya karṇasya nidhanaṁ prati ॥

प्राणिनामेतदात्मत्वात्स्यादपीति विनाशनम् । शोकाग्निना दह्यमानो धम्यमान इवाशयः ॥

prāṇinām etad ātmatvāt syād apīti vināśanam । śokāgninā dahyamāno dhamyamāna ivāśayaḥ ॥

विध्वस्तात्मा श्वसन्दीनो हा हेत्युक्त्वा सुदुःखितः । विललाप महाराज धृतराष्ट्रोऽम्बिकासुतः ॥

vidhvastātmā śvasan dīno hā hety uktvā suduḥkhitaḥ । vilalāpa mahārāja dhr̥tarāṣṭro ’mbikāsutaḥ ॥

धृतराष्ट्र उवाच । संजयाधिरथो वीरः सिंहद्विरदविक्रमः । वृषमप्रतिमस्कन्धो वृषभाक्षगतिस्वनः ॥

dhr̥tarāṣṭra uvāca । saṁjayādhiratho vīraḥ siṁhadviradavikramaḥ । vr̥ṣam apratimaskandho vr̥ṣabhākṣagatisvanaḥ ॥

वृषभो वृषभस्येव यो युद्धे न निवर्तते । शत्रोरपि महेन्द्रस्य वज्रसंहननो युवा ॥

vr̥ṣabho vr̥ṣabhasyeva yo yuddhe na nivartate । śatror api mahendrasya vajrasaṁhanano yuvā ॥

यस्य ज्यातलशब्देन शरवृष्टिरवेण च । रथाश्वनरमातङ्गा नावतिष्ठन्ति संयुगे ॥

yasya jyātalaśabdena śaravr̥ṣṭiraveṇa ca । rathāśvanaramātaṅgā nāvatiṣṭhanti saṁyuge ॥

यमाश्रित्य महाबाहुं द्विषत्संघघ्नमच्युतम् । दुर्योधनोऽकरोद्वैरं पाण्डुपुत्रैर्महाबलैः ॥

yam āśritya mahābāhuṁ dviṣatsaṁghaghnam acyutam । duryodhano ’karod vairaṁ pāṇḍuputrair mahābalaiḥ ॥

स कथं रथिनां श्रेष्ठः कर्णः पार्थेन संयुगे । निहतः पुरुषव्याघ्रः प्रसह्यासह्यविक्रमः ॥

sa kathaṁ rathināṁ śreṣṭhaḥ karṇaḥ pārthena saṁyuge । nihataḥ puruṣavyāghraḥ prasahyāsahyavikramaḥ ॥

यो नामन्यत वै नित्यमच्युतं न धनंजयम् । न वृष्णीनपि तानन्यान्स्वबाहुबलमाश्रितः ॥

yo nāmanyata vai nityam acyutaṁ na dhanaṁjayam । na vr̥ṣṇīn api tān anyān svabāhubalam āśritaḥ ॥

शार्ङ्गगाण्डीवधन्वानौ सहितावपराजितौ । अहं दिव्याद्रथादेकः पातयिष्यामि संयुगे ॥

śārṅgagāṇḍīvadhanvānau sahitāv aparājitau । ahaṁ divyād rathād ekaḥ pātayiṣyāmi saṁyuge ॥

इति यः सततं मन्दमवोचल्लोभमोहितम् । दुर्योधनमपादीनं राज्यकामुकमातुरम् ॥

iti yaḥ satataṁ mandam avocal lobhamohitam । duryodhanam apādīnaṁ rājyakāmukam āturam ॥

यश्चाजैषीदतिबलानमित्रानपि दुर्जयान् । गान्धारान्मद्रकान्मत्स्यांस्त्रिगर्तांस्तङ्गणाञ्शकान् ॥

yaś cājaiṣīd atibalān amitrān api durjayān । gāndhārān madrakān matsyāṁs trigartāṁs taṅgaṇāñ śakān ॥

पाञ्चालांश्च विदेहांश्च कुणिन्दान्काशिकोसलान् । सुह्मानङ्गांश्च पुण्ड्रांश्च निषादान्वङ्गकीचकान् ॥

pāñcālāṁś ca videhāṁś ca kuṇindān kāśikosalān । suhmān aṅgāṁś ca puṇḍrāṁś ca niṣādān vaṅgakīcakān ॥

वत्सान्कलिङ्गांस्तरलानश्मकानृषिकांस्तथा । यो जित्वा समरे वीरश्चक्रे बलिभृतः पुरा ॥

vatsān kaliṅgāṁs taralān aśmakān r̥ṣikāṁs tathā । yo jitvā samare vīraś cakre balibhr̥taḥ purā ॥

उच्चैःश्रवा वरोऽश्वानां राज्ञां वैश्रवणो वरः । वरो महेन्द्रो देवानां कर्णः प्रहरतां वरः ॥

uccaiḥśravā varo ’śvānāṁ rājñāṁ vaiśravaṇo varaḥ । varo mahendro devānāṁ karṇaḥ praharatāṁ varaḥ ॥

यं लब्ध्वा मागधो राजा सान्त्वमानार्थगौरवैः । अरौत्सीत्पार्थिवं क्षत्रमृते कौरवयादवान् ॥

yaṁ labdhvā māgadho rājā sāntvamānārthagauravaiḥ । arautsīt pārthivaṁ kṣatram r̥te kauravayādavān ॥

तं श्रुत्वा निहतं कर्णं द्वैरथे सव्यसाचिना । शोकार्णवे निमग्नोऽहमप्लवः सागरे यथा ॥

taṁ śrutvā nihataṁ karṇaṁ dvairathe savyasācinā । śokārṇave nimagno ’ham aplavaḥ sāgare yathā ॥

ईदृशैर्यद्यहं दुःखैर्न विनश्यामि संजय । वज्राद्दृढतरं मन्ये हृदयं मम दुर्भिदम् ॥

īdr̥śair yady ahaṁ duḥkhair na vinaśyāmi saṁjaya । vajrād dr̥ḍhataraṁ manye hr̥dayaṁ mama durbhidam ॥

ज्ञातिसंबन्धिमित्राणामिमं श्रुत्वा पराजयम् । को मदन्यः पुमाँल्लोके न जह्यात्सूत जीवितम् ॥

jñātisaṁbandhimitrāṇām imaṁ śrutvā parājayam । ko mad anyaḥ pumām̐l loke na jahyāt sūta jīvitam ॥

विषमग्निं प्रपातं वा पर्वताग्रादहं वृणे । न हि शक्ष्यामि दुःखानि सोढुं कष्टानि संजय ॥

viṣam agniṁ prapātaṁ vā parvatāgrād ahaṁ vr̥ṇe । na hi śakṣyāmi duḥkhāni soḍhuṁ kaṣṭāni saṁjaya ॥

संजय उवाच । श्रिया कुलेन यशसा तपसा च श्रुतेन च । त्वामद्य सन्तो मन्यन्ते ययातिमिव नाहुषम् ॥

saṁjaya uvāca । śriyā kulena yaśasā tapasā ca śrutena ca । tvām adya santo manyante yayātim iva nāhuṣam ॥

श्रुते महर्षिप्रतिमः कृतकृत्योऽसि पार्थिव । पर्यवस्थापयात्मानं मा विषादे मनः कृथाः ॥

śrute maharṣipratimaḥ kr̥takr̥tyo ’si pārthiva । paryavasthāpayātmānaṁ mā viṣāde manaḥ kr̥thāḥ ॥

धृतराष्ट्र उवाच । दैवमेव परं मन्ये धिक्पौरुषमनर्थकम् । यत्र रामप्रतीकाशः कर्णोऽहन्यत संयुगे ॥

dhr̥tarāṣṭra uvāca । daivam eva paraṁ manye dhik pauruṣam anarthakam । yatra rāmapratīkāśaḥ karṇo ’hanyata saṁyuge ॥

हत्वा युधिष्ठिरानीकं पाञ्चालानां रथव्रजान् । प्रताप्य शरवर्षेण दिशः सर्वा महारथः ॥

hatvā yudhiṣṭhirānīkaṁ pāñcālānāṁ rathavrajān । pratāpya śaravarṣeṇa diśaḥ sarvā mahārathaḥ ॥

मोहयित्वा रणे पार्थान्वज्रहस्त इवासुरान् । स कथं निहतः शेते वातरुग्ण इव द्रुमः ॥

mohayitvā raṇe pārthān vajrahasta ivāsurān । sa kathaṁ nihataḥ śete vātarugṇa iva drumaḥ ॥

शोकस्यान्तं न पश्यामि समुद्रस्येव विप्लुकाः । चिन्ता मे वर्धते तीव्रा मुमूर्षा चापि जायते ॥

śokasyāntaṁ na paśyāmi samudrasyeva viplukāḥ । cintā me vardhate tīvrā mumūrṣā cāpi jāyate ॥

कर्णस्य निधनं श्रुत्वा विजयं फल्गुनस्य च । अश्रद्धेयमहं मन्ये वधं कर्णस्य संजय ॥

karṇasya nidhanaṁ śrutvā vijayaṁ phalgunasya ca । aśraddheyam ahaṁ manye vadhaṁ karṇasya saṁjaya ॥

वज्रसारमयं नूनं हृदयं सुदृढं मम । यच्छ्रुत्वा पुरुषव्याघ्रं हतं कर्णं न दीर्यते ॥

vajrasāramayaṁ nūnaṁ hr̥dayaṁ sudr̥ḍhaṁ mama । yac chrutvā puruṣavyāghraṁ hataṁ karṇaṁ na dīryate ॥

आयुर्नूनं सुदीर्घं मे विहितं दैवतैः पुरा । यत्र कर्णं हतं श्रुत्वा जीवामीह सुदुःखितः ॥

āyur nūnaṁ sudīrghaṁ me vihitaṁ daivataiḥ purā । yatra karṇaṁ hataṁ śrutvā jīvāmīha suduḥkhitaḥ ॥

धिग्जीवितमिदं मेऽद्य सुहृद्धीनस्य संजय । अद्य चाहं दशामेतां गतः संजय गर्हिताम् । कृपणं वर्तयिष्यामि शोच्यः सर्वस्य मन्दधीः ॥

dhig jīvitam idaṁ me ’dya suhr̥d dhīnasya saṁjaya । adya cāhaṁ daśām etāṁ gataḥ saṁjaya garhitām । kr̥paṇaṁ vartayiṣyāmi śocyaḥ sarvasya mandadhīḥ ॥

अहमेव पुरा भूत्वा सर्वलोकस्य सत्कृतः । परिभूतः कथं सूत पुनः शक्ष्यामि जीवितुम् । दुःखात्सुदुःखं व्यसनं प्राप्तवानस्मि संजय ॥

aham eva purā bhūtvā sarvalokasya satkr̥taḥ । paribhūtaḥ kathaṁ sūta punaḥ śakṣyāmi jīvitum । duḥkhāt suduḥkhaṁ vyasanaṁ prāptavān asmi saṁjaya ॥

तस्माद्भीष्मवधे चैव द्रोणस्य च महात्मनः । नात्र शेषं प्रपश्यामि सूतपुत्रे हते युधि ॥

tasmād bhīṣmavadhe caiva droṇasya ca mahātmanaḥ । nātra śeṣaṁ prapaśyāmi sūtaputre hate yudhi ॥

स हि पारं महानासीत्पुत्राणां मम संजय । युद्धे विनिहतः शूरो विसृजन्सायकान्बहून् ॥

sa hi pāraṁ mahān āsīt putrāṇāṁ mama saṁjaya । yuddhe vinihataḥ śūro visr̥jan sāyakān bahūn ॥

को हि मे जीवितेनार्थस्तमृते पुरुषर्षभम् । रथादतिरथो नूनमपतत्सायकार्दितः ॥

ko hi me jīvitenārthas tam r̥te puruṣarṣabham । rathād atiratho nūnam apatat sāyakārditaḥ ॥

पर्वतस्येव शिखरं वज्रपातविदारितम् । शयीत पृथिवीं नूनं शोभयन्रुधिरोक्षितः । मातङ्ग इव मत्तेन मातङ्गेन निपातितः ॥

parvatasyeva śikharaṁ vajrapātavidāritam । śayīta pr̥thivīṁ nūnaṁ śobhayan rudhirokṣitaḥ । mātaṅga iva mattena mātaṅgena nipātitaḥ ॥

यद्बलं धार्तराष्ट्राणां पाण्डवानां यतो भयम् । सोऽर्जुनेन हतः कर्णः प्रतिमानं धनुष्मताम् ॥

yad balaṁ dhārtarāṣṭrāṇāṁ pāṇḍavānāṁ yato bhayam । so ’rjunena hataḥ karṇaḥ pratimānaṁ dhanuṣmatām ॥

स हि वीरो महेष्वासः पुत्राणामभयंकरः । शेते विनिहतो वीरः शक्रेणेव यथा बलः ॥

sa hi vīro maheṣvāsaḥ putrāṇām abhayaṁkaraḥ । śete vinihato vīraḥ śakreṇeva yathā balaḥ ॥

पङ्गोरिवाध्वगमनं दरिद्रस्येव कामितम् । दुर्योधनस्य चाकूतं तृषितस्येव पिप्लुकाः ॥

paṅgor ivādhvagamanaṁ daridrasyeva kāmitam । duryodhanasya cākūtaṁ tr̥ṣitasyeva piplukāḥ ॥

अन्यथा चिन्तितं कार्यमन्यथा तत्तु जायते । अहो नु बलवद्दैवं कालश्च दुरतिक्रमः ॥

anyathā cintitaṁ kāryam anyathā tat tu jāyate । aho nu balavad daivaṁ kālaś ca duratikramaḥ ॥

पलायमानः कृपणं दीनात्मा दीनपौरुषः । कच्चिन्न निहतः सूत पुत्रो दुःशासनो मम ॥

palāyamānaḥ kr̥paṇaṁ dīnātmā dīnapauruṣaḥ । kaccin na nihataḥ sūta putro duḥśāsano mama ॥

कच्चिन्न नीचाचरितं कृतवांस्तात संयुगे । कच्चिन्न निहतः शूरो यथा न क्षत्रिया हताः ॥

kaccin na nīcācaritaṁ kr̥tavāṁs tāta saṁyuge । kaccin na nihataḥ śūro yathā na kṣatriyā hatāḥ ॥

युधिष्ठिरस्य वचनं मा युद्धमिति सर्वदा । दुर्योधनो नाभ्यगृह्णान्मूढः पथ्यमिवौषधम् ॥

yudhiṣṭhirasya vacanaṁ mā yuddham iti sarvadā । duryodhano nābhyagr̥hṇān mūḍhaḥ pathyam ivauṣadham ॥

शरतल्पे शयानेन भीष्मेण सुमहात्मना । पानीयं याचितः पार्थः सोऽविध्यन्मेदिनीतलम् ॥

śaratalpe śayānena bhīṣmeṇa sumahātmanā । pānīyaṁ yācitaḥ pārthaḥ so ’vidhyan medinītalam ॥

जलस्य धारां विहितां दृष्ट्वा तां पाण्डवेन ह । अब्रवीत्स महाबाहुस्तात संशाम्य पाण्डवैः ॥

jalasya dhārāṁ vihitāṁ dr̥ṣṭvā tāṁ pāṇḍavena ha । abravīt sa mahābāhus tāta saṁśāmya pāṇḍavaiḥ ॥

प्रशमाद्धि भवेच्छान्तिर्मदन्तं युद्धमस्तु च । भ्रातृभावेन पृथिवीं भुङ्क्ष्व पाण्डुसुतैः सह ॥

praśamād dhi bhavec chāntir madantaṁ yuddham astu ca । bhrātr̥bhāvena pr̥thivīṁ bhuṅkṣva pāṇḍusutaiḥ saha ॥

अकुर्वन्वचनं तस्य नूनं शोचति मे सुतः । तदिदं समनुप्राप्तं वचनं दीर्घदर्शिनः ॥

akurvan vacanaṁ tasya nūnaṁ śocati me sutaḥ । tad idaṁ samanuprāptaṁ vacanaṁ dīrghadarśinaḥ ॥

अहं तु निहतामात्यो हतपुत्रश्च संजय । द्यूततः कृच्छ्रमापन्नो लूनपक्ष इव द्विजः ॥

ahaṁ tu nihatāmātyo hataputraś ca saṁjaya । dyūtataḥ kr̥cchram āpanno lūnapakṣa iva dvijaḥ ॥

यथा हि शकुनिं गृह्य छित्त्वा पक्षौ च संजय । विसर्जयन्ति संहृष्टाः क्रीडमानाः कुमारकाः ॥

yathā hi śakuniṁ gr̥hya chittvā pakṣau ca saṁjaya । visarjayanti saṁhr̥ṣṭāḥ krīḍamānāḥ kumārakāḥ ॥

छिन्नपक्षतया तस्य गमनं नोपपद्यते । तथाहमपि संप्राप्तो लूनपक्ष इव द्विजः ॥

chinnapakṣatayā tasya gamanaṁ nopapadyate । tathāham api saṁprāpto lūnapakṣa iva dvijaḥ ॥

क्षीणः सर्वार्थहीनश्च निर्बन्धुर्ज्ञातिवर्जितः । कां दिशं प्रतिपत्स्यामि दीनः शत्रुवशं गतः ॥

kṣīṇaḥ sarvārthahīnaś ca nirbandhur jñātivarjitaḥ । kāṁ diśaṁ pratipatsyāmi dīnaḥ śatruvaśaṁ gataḥ ॥

दुर्योधनस्य वृद्ध्यर्थं पृथिवीं योऽजयत्प्रभुः । स जितः पाण्डवैः शूरैः समर्थैर्वीर्यशालिभिः ॥

duryodhanasya vr̥ddhyarthaṁ pr̥thivīṁ yo ’jayat prabhuḥ । sa jitaḥ pāṇḍavaiḥ śūraiḥ samarthair vīryaśālibhiḥ ॥

तस्मिन्हते महेष्वासे कर्णे युधि किरीटिना । के वीराः पर्यवर्तन्त तन्ममाचक्ष्व संजय ॥

tasmin hate maheṣvāse karṇe yudhi kirīṭinā । ke vīrāḥ paryavartanta tan mamācakṣva saṁjaya ॥

कच्चिन्नैकः परित्यक्तः पाण्डवैर्निहतो रणे । उक्तं त्वया पुरा वीर यथा वीरा निपातिताः ॥

kaccin naikaḥ parityaktaḥ pāṇḍavair nihato raṇe । uktaṁ tvayā purā vīra yathā vīrā nipātitāḥ ॥

भीष्ममप्रतियुध्यन्तं शिखण्डी सायकोत्तमैः । पातयामास समरे सर्वशस्त्रभृतां वरम् ॥

bhīṣmam apratiyudhyantaṁ śikhaṇḍī sāyakottamaiḥ । pātayām āsa samare sarvaśastrabhr̥tāṁ varam ॥

तथा द्रौपदिना द्रोणो न्यस्तसर्वायुधो युधि । युक्तयोगो महेष्वासः शरैर्बहुभिराचितः । निहतः खड्गमुद्यम्य धृष्टद्युम्नेन संजय ॥

tathā draupadinā droṇo nyastasarvāyudho yudhi । yuktayogo maheṣvāsaḥ śarair bahubhir ācitaḥ । nihataḥ khaḍgam udyamya dhr̥ṣṭadyumnena saṁjaya ॥

अन्तरेण हतावेतौ छलेन च विशेषतः । अश्रौषमहमेतद्वै भीष्मद्रोणौ निपातितौ ॥

antareṇa hatāv etau chalena ca viśeṣataḥ । aśrauṣam aham etad vai bhīṣmadroṇau nipātitau ॥

भीष्मद्रोणौ हि समरे न हन्याद्वज्रभृत्स्वयम् । न्यायेन युध्यमानौ हि तद्वै सत्यं ब्रवीमि ते ॥

bhīṣmadroṇau hi samare na hanyād vajrabhr̥t svayam । nyāyena yudhyamānau hi tad vai satyaṁ bravīmi te ॥

कर्णं त्वस्यन्तमस्त्राणि दिव्यानि च बहूनि च । कथमिन्द्रोपमं वीरं मृत्युर्युद्धे समस्पृशत् ॥

karṇaṁ tv asyantam astrāṇi divyāni ca bahūni ca । katham indropamaṁ vīraṁ mr̥tyur yuddhe samaspr̥śat ॥

यस्य विद्युत्प्रभां शक्तिं दिव्यां कनकभूषणाम् । प्रायच्छद्द्विषतां हन्त्रीं कुण्डलाभ्यां पुरंदरः ॥

yasya vidyutprabhāṁ śaktiṁ divyāṁ kanakabhūṣaṇām । prāyacchad dviṣatāṁ hantrīṁ kuṇḍalābhyāṁ puraṁdaraḥ ॥

यस्य सर्पमुखो दिव्यः शरः कनकभूषणः । अशेत निहतः पत्री चन्दनेष्वरिसूदनः ॥

yasya sarpamukho divyaḥ śaraḥ kanakabhūṣaṇaḥ । aśeta nihataḥ patrī candaneṣv arisūdanaḥ ॥

भीष्मद्रोणमुखान्वीरान्योऽवमन्य महारथान् । जामदग्न्यान्महाघोरं ब्राह्ममस्त्रमशिक्षत ॥

bhīṣmadroṇamukhān vīrān yo ’vamanya mahārathān । jāmadagnyān mahāghoraṁ brāhmam astram aśikṣata ॥

यश्च द्रोणमुखान्दृष्ट्वा विमुखानर्दिताञ्शरैः । सौभद्रस्य महाबाहुर्व्यधमत्कार्मुकं शरैः ॥

yaś ca droṇamukhān dr̥ṣṭvā vimukhān arditāñ śaraiḥ । saubhadrasya mahābāhur vyadhamat kārmukaṁ śaraiḥ ॥

यश्च नागायुतप्राणं वातरंहसमच्युतम् । विरथं भ्रातरं कृत्वा भीमसेनमुपाहसत् ॥

yaś ca nāgāyutaprāṇaṁ vātaraṁhasam acyutam । virathaṁ bhrātaraṁ kr̥tvā bhīmasenam upāhasat ॥

सहदेवं च निर्जित्य शरैः संनतपर्वभिः । कृपया विरथं कृत्वा नाहनद्धर्मवित्तया ॥

sahadevaṁ ca nirjitya śaraiḥ saṁnataparvabhiḥ । kr̥payā virathaṁ kr̥tvā nāhanad dharmavittayā ॥

यश्च मायासहस्राणि ध्वंसयित्वा रणोत्कटम् । घटोत्कचं राक्षसेन्द्रं शक्रशक्त्याभिजघ्निवान् ॥

yaś ca māyāsahasrāṇi dhvaṁsayitvā raṇotkaṭam । ghaṭotkacaṁ rākṣasendraṁ śakraśaktyābhijaghnivān ॥

एतानि दिवसान्यस्य युद्धे भीतो धनंजयः । नागमद्द्वैरथं वीरः स कथं निहतो रणे ॥

etāni divasāny asya yuddhe bhīto dhanaṁjayaḥ । nāgamad dvairathaṁ vīraḥ sa kathaṁ nihato raṇe ॥

रथसङ्गो न चेत्तस्य धनुर्वा न व्यशीर्यत । न चेदस्त्राणि निर्णेशुः स कथं निहतः परैः ॥

rathasaṅgo na cet tasya dhanur vā na vyaśīryata । na ced astrāṇi nirṇeśuḥ sa kathaṁ nihataḥ paraiḥ ॥

को हि शक्तो रणे कर्णं विधुन्वानं महद्धनुः । विमुञ्चन्तं शरान्घोरान्दिव्यान्यस्त्राणि चाहवे । जेतुं पुरुषशार्दूलं शार्दूलमिव वेगितम् ॥

ko hi śakto raṇe karṇaṁ vidhunvānaṁ mahad dhanuḥ । vimuñcantaṁ śarān ghorān divyāny astrāṇi cāhave । jetuṁ puruṣaśārdūlaṁ śārdūlam iva vegitam ॥

ध्रुवं तस्य धनुश्छिन्नं रथो वापि गतो महीम् । अस्त्राणि वा प्रनष्टानि यथा शंससि मे हतम् । न ह्यन्यदनुपश्यामि कारणं तस्य नाशने ॥

dhruvaṁ tasya dhanuś chinnaṁ ratho vāpi gato mahīm । astrāṇi vā pranaṣṭāni yathā śaṁsasi me hatam । na hy anyad anupaśyāmi kāraṇaṁ tasya nāśane ॥

न हन्यामर्जुनं यावत्तावत्पादौ न धावये । इति यस्य महाघोरं व्रतमासीन्महात्मनः ॥

na hanyām arjunaṁ yāvat tāvat pādau na dhāvaye । iti yasya mahāghoraṁ vratam āsīn mahātmanaḥ ॥

यस्य भीतो वने नित्यं धर्मराजो युधिष्ठिरः । त्रयोदश समा निद्रां न लेभे पुरुषर्षभः ॥

yasya bhīto vane nityaṁ dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ । trayodaśa samā nidrāṁ na lebhe puruṣarṣabhaḥ ॥

यस्य वीर्यवतो वीर्यं समाश्रित्य महात्मनः । मम पुत्रः सभां भार्यां पाण्डूनां नीतवान्बलात् ॥

yasya vīryavato vīryaṁ samāśritya mahātmanaḥ । mama putraḥ sabhāṁ bhāryāṁ pāṇḍūnāṁ nītavān balāt ॥

तत्र चापि सभामध्ये पाण्डवानां च पश्यताम् । दासभार्येति पाञ्चालीमब्रवीत्कुरुसंसदि ॥

tatra cāpi sabhāmadhye pāṇḍavānāṁ ca paśyatām । dāsabhāryeti pāñcālīm abravīt kurusaṁsadi ॥

यश्च गाण्डीवमुक्तानां स्पर्शमुग्रमचिन्तयन् । अपतिर्ह्यसि कृष्णेति ब्रुवन्पार्थानवैक्षत ॥

yaś ca gāṇḍīvamuktānāṁ sparśam ugram acintayan । apatir hy asi kr̥ṣṇeti bruvan pārthān avaikṣata ॥

यस्य नासीद्भयं पार्थैः सपुत्रैः सजनार्दनैः । स्वबाहुबलमाश्रित्य मुहूर्तमपि संजय ॥

yasya nāsīd bhayaṁ pārthaiḥ saputraiḥ sajanārdanaiḥ । svabāhubalam āśritya muhūrtam api saṁjaya ॥

तस्य नाहं वधं मन्ये देवैरपि सवासवैः । प्रतीपमुपधावद्भिः किं पुनस्तात पाण्डवैः ॥

tasya nāhaṁ vadhaṁ manye devair api savāsavaiḥ । pratīpam upadhāvadbhiḥ kiṁ punas tāta pāṇḍavaiḥ ॥

न हि ज्यां स्पृशमानस्य तलत्रे चापि गृह्णतः । पुमानाधिरथेः कश्चित्प्रमुखे स्थातुमर्हति ॥

na hi jyāṁ spr̥śamānasya talatre cāpi gr̥hṇataḥ । pumān ādhiratheḥ kaś cit pramukhe sthātum arhati ॥

अपि स्यान्मेदिनी हीना सोमसूर्यप्रभांशुभिः । न वधः पुरुषेन्द्रस्य समरेष्वपलायिनः ॥

api syān medinī hīnā somasūryaprabhāṁśubhiḥ । na vadhaḥ puruṣendrasya samareṣv apalāyinaḥ ॥

यदि मन्दः सहायेन भ्रात्रा दुःशासनेन च । वासुदेवस्य दुर्बुद्धिः प्रत्याख्यानमरोचयत् ॥

yadi mandaḥ sahāyena bhrātrā duḥśāsanena ca । vāsudevasya durbuddhiḥ pratyākhyānam arocayat ॥

स नूनमृषभस्कन्धं दृष्ट्वा कर्णं निपातितम् । दुःशासनं च निहतं मन्ये शोचति पुत्रकः ॥

sa nūnam r̥ṣabhaskandhaṁ dr̥ṣṭvā karṇaṁ nipātitam । duḥśāsanaṁ ca nihataṁ manye śocati putrakaḥ ॥

हतं वैकर्तनं श्रुत्वा द्वैरथे सव्यसाचिना । जयतः पाण्डवान्दृष्ट्वा किं स्विद्दुर्योधनोऽब्रवीत् ॥

hataṁ vaikartanaṁ śrutvā dvairathe savyasācinā । jayataḥ pāṇḍavān dr̥ṣṭvā kiṁ svid duryodhano ’bravīt ॥

दुर्मर्षणं हतं श्रुत्वा वृषसेनं च संयुगे । प्रभग्नं च बलं दृष्ट्वा वध्यमानं महारथैः ॥

durmarṣaṇaṁ hataṁ śrutvā vr̥ṣasenaṁ ca saṁyuge । prabhagnaṁ ca balaṁ dr̥ṣṭvā vadhyamānaṁ mahārathaiḥ ॥

पराङ्मुखांस्तथा राज्ञः पलायनपरायणान् । विद्रुतान्रथिनो दृष्ट्वा मन्ये शोचति पुत्रकः ॥

parāṅmukhāṁs tathā rājñaḥ palāyanaparāyaṇān । vidrutān rathino dr̥ṣṭvā manye śocati putrakaḥ ॥

अनेयश्चाभिमानेन बालबुद्धिरमर्षणः । हतोत्साहं बलं दृष्ट्वा किं स्विद्दुर्योधनोऽब्रवीत् ॥

aneyaś cābhimānena bālabuddhir amarṣaṇaḥ । hatotsāhaṁ balaṁ dr̥ṣṭvā kiṁ svid duryodhano ’bravīt ॥

भ्रातरं निहतं दृष्ट्वा भीमसेनेन संयुगे । रुधिरं पीयमानेन किं स्विद्दुर्योधनोऽब्रवीत् ॥

bhrātaraṁ nihataṁ dr̥ṣṭvā bhīmasenena saṁyuge । rudhiraṁ pīyamānena kiṁ svid duryodhano ’bravīt ॥

सह गान्धारराजेन सभायां यदभाषत । कर्णोऽर्जुनं रणे हन्ता हते तस्मिन्किमब्रवीत् ॥

saha gāndhārarājena sabhāyāṁ yad abhāṣata । karṇo ’rjunaṁ raṇe hantā hate tasmin kim abravīt ॥

द्यूतं कृत्वा पुरा हृष्टो वञ्चयित्वा च पाण्डवान् । शकुनिः सौबलस्तात हते कर्णे किमब्रवीत् ॥

dyūtaṁ kr̥tvā purā hr̥ṣṭo vañcayitvā ca pāṇḍavān । śakuniḥ saubalas tāta hate karṇe kim abravīt ॥

कृतवर्मा महेष्वासः सात्वतानां महारथः । कर्णं विनिहतं दृष्ट्वा हार्दिक्यः किमभाषत ॥

kr̥tavarmā maheṣvāsaḥ sātvatānāṁ mahārathaḥ । karṇaṁ vinihataṁ dr̥ṣṭvā hārdikyaḥ kim abhāṣata ॥

ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्या यस्य शिक्षामुपासते । धनुर्वेदं चिकीर्षन्तो द्रोणपुत्रस्य धीमतः ॥

brāhmaṇāḥ kṣatriyā vaiśyā yasya śikṣām upāsate । dhanurvedaṁ cikīrṣanto droṇaputrasya dhīmataḥ ॥

युवा रूपेण संपन्नो दर्शनीयो महायशाः । अश्वत्थामा हते कर्णे किमभाषत संजय ॥

yuvā rūpeṇa saṁpanno darśanīyo mahāyaśāḥ । aśvatthāmā hate karṇe kim abhāṣata saṁjaya ॥

आचार्यत्वं धनुर्वेदे गतः परमतत्त्ववित् । कृपः शारद्वतस्तात हते कर्णे किमब्रवीत् ॥

ācāryatvaṁ dhanurvede gataḥ paramatattvavit । kr̥paḥ śāradvatas tāta hate karṇe kim abravīt ॥

मद्रराजो महेष्वासः शल्यः समितिशोभनः । दिष्टं तेन हि तत्सर्वं यथा कर्णो निपातितः ॥

madrarājo maheṣvāsaḥ śalyaḥ samitiśobhanaḥ । diṣṭaṁ tena hi tat sarvaṁ yathā karṇo nipātitaḥ ॥

ये च केचन राजानः पृथिव्यां योद्धुमागताः । वैकर्तनं हतं दृष्ट्वा किमभाषन्त संजय ॥

ye ca ke cana rājānaḥ pr̥thivyāṁ yoddhum āgatāḥ । vaikartanaṁ hataṁ dr̥ṣṭvā kim abhāṣanta saṁjaya ॥

कर्णे तु निहते वीरे रथव्याघ्रे नरर्षभे । किं वो मुखमनीकानामासीत्संजय भागशः ॥

karṇe tu nihate vīre rathavyāghre nararṣabhe । kiṁ vo mukham anīkānām āsīt saṁjaya bhāgaśaḥ ॥

मद्रराजः कथं शल्यो नियुक्तो रथिनां वरः । वैकर्तनस्य सारथ्ये तन्ममाचक्ष्व संजय ॥

madrarājaḥ kathaṁ śalyo niyukto rathināṁ varaḥ । vaikartanasya sārathye tan mamācakṣva saṁjaya ॥

केऽरक्षन्दक्षिणं चक्रं सूतपुत्रस्य संयुगे । वामं चक्रं ररक्षुर्वा के वा वीरस्य पृष्ठतः ॥

ke ’rakṣan dakṣiṇaṁ cakraṁ sūtaputrasya saṁyuge । vāmaṁ cakraṁ rarakṣur vā ke vā vīrasya pr̥ṣṭhataḥ ॥

के कर्णं वाजहुः शूराः के क्षुद्राः प्राद्रवन्भयात् । कथं च वः समेतानां हतः कर्णो महारथः ॥

ke karṇaṁ vājahuḥ śūrāḥ ke kṣudrāḥ prādravan bhayāt । kathaṁ ca vaḥ sametānāṁ hataḥ karṇo mahārathaḥ ॥

पाण्डवाश्च कथं शूराः प्रत्युदीयुर्महारथम् । सृजन्तं शरवर्षाणि वारिधारा इवाम्बुदम् ॥

pāṇḍavāś ca kathaṁ śūrāḥ pratyudīyur mahāratham । sr̥jantaṁ śaravarṣāṇi vāridhārā ivāmbudam ॥

स च सर्पमुखो दिव्यो महेषुप्रवरस्तदा । व्यर्थः कथं समभवत्तन्ममाचक्ष्व संजय ॥

sa ca sarpamukho divyo maheṣupravaras tadā । vyarthaḥ kathaṁ samabhavat tan mamācakṣva saṁjaya ॥

मामकस्यास्य सैन्यस्य हृतोत्सेधस्य संजय । अवशेषं न पश्यामि ककुदे मृदिते सति ॥

māmakasyāsya sainyasya hr̥totsedhasya saṁjaya । avaśeṣaṁ na paśyāmi kakude mr̥dite sati ॥

तौ हि वीरौ महेष्वासौ मदर्थे कुरुसत्तमौ । भीष्मद्रोणौ हतौ श्रुत्वा को न्वर्थो जीवितेन मे ॥

tau hi vīrau maheṣvāsau madarthe kurusattamau । bhīṣmadroṇau hatau śrutvā ko nv artho jīvitena me ॥

न मृष्यामि च राधेयं हतमाहवशोभिनम् । यस्य बाह्वोर्बलं तुल्यं कुञ्जराणां शतं शतम् ॥

na mr̥ṣyāmi ca rādheyaṁ hatam āhavaśobhinam । yasya bāhvor balaṁ tulyaṁ kuñjarāṇāṁ śataṁ śatam ॥

द्रोणे हते च यद्वृत्तं कौरवाणां परैः सह । संग्रामे नरवीराणां तन्ममाचक्ष्व संजय ॥

droṇe hate ca yad vr̥ttaṁ kauravāṇāṁ paraiḥ saha । saṁgrāme naravīrāṇāṁ tan mamācakṣva saṁjaya ॥

यथा च कर्णः कौन्तेयैः सह युद्धमयोजयत् । यथा च द्विषतां हन्ता रणे शान्तस्तदुच्यताम् ॥

yathā ca karṇaḥ kaunteyaiḥ saha yuddham ayojayat । yathā ca dviṣatāṁ hantā raṇe śāntas tad ucyatām ॥