Adhyāya 6

संजय उवाच । हते द्रोणे महेष्वासे तस्मिन्नहनि भारत । कृते च मोघसंकल्पे द्रोणपुत्रे महारथे ॥

saṁjaya uvāca । hate droṇe maheṣvāse tasminn ahani bhārata । kr̥te ca moghasaṁkalpe droṇaputre mahārathe ॥

द्रवमाणे महाराज कौरवाणां बले तथा । व्यूह्य पार्थः स्वकं सैन्यमतिष्ठद्भ्रातृभिः सह ॥

dravamāṇe mahārāja kauravāṇāṁ bale tathā । vyūhya pārthaḥ svakaṁ sainyam atiṣṭhad bhrātr̥bhiḥ saha ॥

तमवस्थितमाज्ञाय पुत्रस्ते भरतर्षभ । द्रवच्च स्वबलं दृष्ट्वा पौरुषेण न्यवारयत् ॥

tam avasthitam ājñāya putras te bharatarṣabha । dravac ca svabalaṁ dr̥ṣṭvā pauruṣeṇa nyavārayat ॥

स्वमनीकमवस्थाप्य बाहुवीर्ये व्यवस्थितः । युद्ध्वा च सुचिरं कालं पाण्डवैः सह भारत ॥

svam anīkam avasthāpya bāhuvīrye vyavasthitaḥ । yuddhvā ca suciraṁ kālaṁ pāṇḍavaiḥ saha bhārata ॥

लब्धलक्षैः परैर्हृष्टैर्व्यायच्छद्भिश्चिरं तदा । संध्याकालं समासाद्य प्रत्याहारमकारयत् ॥

labdhalakṣaiḥ parair hr̥ṣṭair vyāyacchadbhiś ciraṁ tadā । saṁdhyākālaṁ samāsādya pratyāhāram akārayat ॥

कृत्वावहारं सैन्यानां प्रविश्य शिबिरं स्वकम् । कुरवोऽऽत्महितं मन्त्रं मन्त्रयां चक्रिरे तदा ॥

kr̥tvāvahāraṁ sainyānāṁ praviśya śibiraṁ svakam । kuravo ’’tmahitaṁ mantraṁ mantrayāṁ cakrire tadā ॥

पर्यङ्केषु परार्ध्येषु स्पर्ध्यास्तरणवत्सु च । वरासनेषूपविष्टाः सुखशय्यास्विवामराः ॥

paryaṅkeṣu parārdhyeṣu spardhyāstaraṇavatsu ca । varāsaneṣūpaviṣṭāḥ sukhaśayyāsv ivāmarāḥ ॥

ततो दुर्योधनो राजा साम्ना परमवल्गुना । तानाभाष्य महेष्वासान्प्राप्तकालमभाषत ॥

tato duryodhano rājā sāmnā paramavalgunā । tān ābhāṣya maheṣvāsān prāptakālam abhāṣata ॥

मतिं मतिमतां श्रेष्ठाः सर्वे प्रब्रूत माचिरम् । एवं गते तु यत्कार्यं भवेत्कार्यकरं नृपाः ॥

matiṁ matimatāṁ śreṣṭhāḥ sarve prabrūta māciram । evaṁ gate tu yat kāryaṁ bhavet kāryakaraṁ nr̥pāḥ ॥

एवमुक्ते नरेन्द्रेण नरसिंहा युयुत्सवः । चक्रुर्नानाविधाश्चेष्टाः सिंहासनगतास्तदा ॥

evam ukte narendreṇa narasiṁhā yuyutsavaḥ । cakrur nānāvidhāś ceṣṭāḥ siṁhāsanagatās tadā ॥

तेषां निशम्येङ्गितानि युद्धे प्राणाञ्जुहूषताम् । समुद्वीक्ष्य मुखं राज्ञो बालार्कसमवर्चसः । आचार्यपुत्रो मेधावी वाक्यज्ञो वाक्यमाददे ॥

teṣāṁ niśamyeṅgitāni yuddhe prāṇāñ juhūṣatām । samudvīkṣya mukhaṁ rājño bālārkasamavarcasaḥ । ācāryaputro medhāvī vākyajño vākyam ādade ॥

रागो योगस्तथा दाक्ष्यं नयश्चेत्यर्थसाधकाः । उपायाः पण्डितैः प्रोक्ताः सर्वे दैवसमाश्रिताः ॥

rāgo yogas tathā dākṣyaṁ nayaś cety arthasādhakāḥ । upāyāḥ paṇḍitaiḥ proktāḥ sarve daivasamāśritāḥ ॥

लोकप्रवीरा येऽस्माकं देवकल्पा महारथाः । नीतिमन्तस्तथा युक्ता दक्षा रक्ताश्च ते हताः ॥

lokapravīrā ye ’smākaṁ devakalpā mahārathāḥ । nītimantas tathā yuktā dakṣā raktāś ca te hatāḥ ॥

न त्वेव कार्यं नैराश्यमस्माभिर्विजयं प्रति । सुनीतैरिह सर्वार्थैर्दैवमप्यनुलोम्यते ॥

na tv eva kāryaṁ nairāśyam asmābhir vijayaṁ prati । sunītair iha sarvārthair daivam apy anulomyate ॥

ते वयं प्रवरं नॄणां सर्वैर्गुणगणैर्युतम् । कर्णं सेनापतिं कृत्वा प्रमथिष्यामहे रिपून् ॥

te vayaṁ pravaraṁ nr̥̄ṇāṁ sarvair guṇagaṇair yutam । karṇaṁ senāpatiṁ kr̥tvā pramathiṣyāmahe ripūn ॥

ततो दुर्योधनः प्रीतः प्रियं श्रुत्वा वचस्तदा । प्रीतिसंस्कारसंयुक्तं तथ्यमात्महितं शुभम् ॥

tato duryodhanaḥ prītaḥ priyaṁ śrutvā vacas tadā । prītisaṁskārasaṁyuktaṁ tathyam ātmahitaṁ śubham ॥

स्वं मनः समवस्थाप्य बाहुवीर्यमुपाश्रितः । दुर्योधनो महाराज राधेयमिदमब्रवीत् ॥

svaṁ manaḥ samavasthāpya bāhuvīryam upāśritaḥ । duryodhano mahārāja rādheyam idam abravīt ॥

कर्ण जानामि ते वीर्यं सौहृदं च परं मयि । तथापि त्वां महाबाहो प्रवक्ष्यामि हितं वचः ॥

karṇa jānāmi te vīryaṁ sauhr̥daṁ ca paraṁ mayi । tathāpi tvāṁ mahābāho pravakṣyāmi hitaṁ vacaḥ ॥

श्रुत्वा यथेष्टं च कुरु वीर यत्तव रोचते । भवान्प्राज्ञतमो नित्यं मम चैव परा गतिः ॥

śrutvā yatheṣṭaṁ ca kuru vīra yat tava rocate । bhavān prājñatamo nityaṁ mama caiva parā gatiḥ ॥

भीष्मद्रोणावतिरथौ हतौ सेनापती मम । सेनापतिर्भवानस्तु ताभ्यां द्रविणवत्तरः ॥

bhīṣmadroṇāv atirathau hatau senāpatī mama । senāpatir bhavān astu tābhyāṁ draviṇavattaraḥ ॥

वृद्धौ च तौ महेष्वासौ सापेक्षौ च धनंजये । मानितौ च मया वीरौ राधेय वचनात्तव ॥

vr̥ddhau ca tau maheṣvāsau sāpekṣau ca dhanaṁjaye । mānitau ca mayā vīrau rādheya vacanāt tava ॥

पितामहत्वं संप्रेक्ष्य पाण्डुपुत्रा महारणे । रक्षितास्तात भीष्मेण दिवसानि दशैव ह ॥

pitāmahatvaṁ saṁprekṣya pāṇḍuputrā mahāraṇe । rakṣitās tāta bhīṣmeṇa divasāni daśaiva ha ॥

न्यस्तशस्त्रे च भवति हतो भीष्मः पितामहः । शिखण्डिनं पुरस्कृत्य फल्गुनेन महाहवे ॥

nyastaśastre ca bhavati hato bhīṣmaḥ pitāmahaḥ । śikhaṇḍinaṁ puraskr̥tya phalgunena mahāhave ॥

हते तस्मिन्महाभागे शरतल्पगते तदा । त्वयोक्ते पुरुषव्याघ्र द्रोणो ह्यासीत्पुरःसरः ॥

hate tasmin mahābhāge śaratalpagate tadā । tvayokte puruṣavyāghra droṇo hy āsīt puraḥsaraḥ ॥

तेनापि रक्षिताः पार्थाः शिष्यत्वादिह संयुगे । स चापि निहतो वृद्धो धृष्टद्युम्नेन सत्वरम् ॥

tenāpi rakṣitāḥ pārthāḥ śiṣyatvād iha saṁyuge । sa cāpi nihato vr̥ddho dhr̥ṣṭadyumnena satvaram ॥

निहताभ्यां प्रधानाभ्यां ताभ्याममितविक्रम । त्वत्समं समरे योधं नान्यं पश्यामि चिन्तयन् ॥

nihatābhyāṁ pradhānābhyāṁ tābhyām amitavikrama । tvatsamaṁ samare yodhaṁ nānyaṁ paśyāmi cintayan ॥

भवानेव तु नः शक्तो विजयाय न संशयः । पूर्वं मध्ये च पश्चाच्च तवैव विदितं हि तत् ॥

bhavān eva tu naḥ śakto vijayāya na saṁśayaḥ । pūrvaṁ madhye ca paścāc ca tavaiva viditaṁ hi tat ॥

स भवान्धुर्यवत्संख्ये धुरमुद्वोढुमर्हसि । अभिषेचय सेनान्ये स्वयमात्मानमात्मना ॥

sa bhavān dhuryavat saṁkhye dhuram udvoḍhum arhasi । abhiṣecaya senānye svayam ātmānam ātmanā ॥

देवतानां यथा स्कन्दः सेनानीः प्रभुरव्ययः । तथा भवानिमां सेनां धार्तराष्ट्रीं बिभर्तु मे । जहि शत्रुगणान्सर्वान्महेन्द्र इव दानवान् ॥

devatānāṁ yathā skandaḥ senānīḥ prabhur avyayaḥ । tathā bhavān imāṁ senāṁ dhārtarāṣṭrīṁ bibhartu me । jahi śatrugaṇān sarvān mahendra iva dānavān ॥

अवस्थितं रणे ज्ञात्वा पाण्डवास्त्वां महारथम् । द्रविष्यन्ति सपाञ्चाला विष्णुं दृष्ट्वेव दानवाः । तस्मात्त्वं पुरुषव्याघ्र प्रकर्षेथा महाचमूम् ॥

avasthitaṁ raṇe jñātvā pāṇḍavās tvāṁ mahāratham । draviṣyanti sapāñcālā viṣṇuṁ dr̥ṣṭveva dānavāḥ । tasmāt tvaṁ puruṣavyāghra prakarṣethā mahācamūm ॥

भवत्यवस्थिते यत्ते पाण्डवा गतचेतसः । भविष्यन्ति सहामात्याः पाञ्चालैः सृञ्जयैः सह ॥

bhavaty avasthite yat te pāṇḍavā gatacetasaḥ । bhaviṣyanti sahāmātyāḥ pāñcālaiḥ sr̥ñjayaiḥ saha ॥

यथा ह्यभ्युदितः सूर्यः प्रतपन्स्वेन तेजसा । व्यपोहति तमस्तीव्रं तथा शत्रून्व्यपोह नः ॥

yathā hy abhyuditaḥ sūryaḥ pratapan svena tejasā । vyapohati tamas tīvraṁ tathā śatrūn vyapoha naḥ ॥

कर्ण उवाच । उक्तमेतन्मया पूर्वं गान्धारे तव संनिधौ । जेष्यामि पाण्डवान्राजन्सपुत्रान्सजनार्दनान् ॥

karṇa uvāca । uktam etan mayā pūrvaṁ gāndhāre tava saṁnidhau । jeṣyāmi pāṇḍavān rājan saputrān sajanārdanān ॥

सेनापतिर्भविष्यामि तवाहं नात्र संशयः । स्थिरो भव महाराज जितान्विद्धि च पाण्डवान् ॥

senāpatir bhaviṣyāmi tavāhaṁ nātra saṁśayaḥ । sthiro bhava mahārāja jitān viddhi ca pāṇḍavān ॥

संजय उवाच । एवमुक्तो महातेजास्ततो दुर्योधनो नृपः । उत्तस्थौ राजभिः सार्धं देवैरिव शतक्रतुः । सेनापत्येन सत्कर्तुं कर्णं स्कन्दमिवामराः ॥

saṁjaya uvāca । evam ukto mahātejās tato duryodhano nr̥paḥ । uttasthau rājabhiḥ sārdhaṁ devair iva śatakratuḥ । senāpatyena satkartuṁ karṇaṁ skandam ivāmarāḥ ॥

ततोऽभिषिषिचुस्तूर्णं विधिदृष्टेन कर्मणा । दुर्योधनमुखा राजन्राजानो विजयैषिणः । शातकौम्भमयैः कुम्भैर्माहेयैश्चाभिमन्त्रितैः ॥

tato ’bhiṣiṣicus tūrṇaṁ vidhidr̥ṣṭena karmaṇā । duryodhanamukhā rājan rājāno vijayaiṣiṇaḥ । śātakaumbhamayaiḥ kumbhair māheyaiś cābhimantritaiḥ ॥

तोयपूर्णैर्विषाणैश्च द्वीपिखड्गमहर्षभैः । मणिमुक्तामयैश्चान्यैः पुण्यगन्धैस्तथौषधैः ॥

toyapūrṇair viṣāṇaiś ca dvīpikhaḍgamaharṣabhaiḥ । maṇimuktāmayaiś cānyaiḥ puṇyagandhais tathauṣadhaiḥ ॥

औदुम्बरे समासीनमासने क्षौमसंवृतम् । शास्त्रदृष्टेन विधिना संभारैश्च सुसंभृतैः ॥

audumbare samāsīnam āsane kṣaumasaṁvr̥tam । śāstradr̥ṣṭena vidhinā saṁbhāraiś ca susaṁbhr̥taiḥ ॥

जय पार्थान्सगोविन्दान्सानुगांस्त्वं महाहवे । इति तं बन्दिनः प्राहुर्द्विजाश्च भरतर्षभ ॥

jaya pārthān sagovindān sānugāṁs tvaṁ mahāhave । iti taṁ bandinaḥ prāhur dvijāś ca bharatarṣabha ॥

जहि पार्थान्सपाञ्चालान्राधेय विजयाय नः । उद्यन्निव सदा भानुस्तमांस्युग्रैर्गभस्तिभिः ॥

jahi pārthān sapāñcālān rādheya vijayāya naḥ । udyann iva sadā bhānus tamāṁsy ugrair gabhastibhiḥ ॥

न ह्यलं त्वद्विसृष्टानां शराणां ते सकेशवाः । कृतघ्नाः सूर्यरश्मीनां ज्वलतामिव दर्शने ॥

na hy alaṁ tvad visr̥ṣṭānāṁ śarāṇāṁ te sakeśavāḥ । kr̥taghnāḥ sūryaraśmīnāṁ jvalatām iva darśane ॥

न हि पार्थाः सपाञ्चालाः स्थातुं शक्तास्तवाग्रतः । आत्तशस्त्रस्य समरे महेन्द्रस्येव दानवाः ॥

na hi pārthāḥ sapāñcālāḥ sthātuṁ śaktās tavāgrataḥ । āttaśastrasya samare mahendrasyeva dānavāḥ ॥

अभिषिक्तस्तु राधेयः प्रभया सोऽमितप्रभः । व्यत्यरिच्यत रूपेण दिवाकर इवापरः ॥

abhiṣiktas tu rādheyaḥ prabhayā so ’mitaprabhaḥ । vyatyaricyata rūpeṇa divākara ivāparaḥ ॥

सेनापत्येन राधेयमभिषिच्य सुतस्तव । अमन्यत तदात्मानं कृतार्थं कालचोदितः ॥

senāpatyena rādheyam abhiṣicya sutas tava । amanyata tadātmānaṁ kr̥tārthaṁ kālacoditaḥ ॥

कर्णोऽपि राजन्संप्राप्य सेनापत्यमरिंदमः । योगमाज्ञापयामास सूर्यस्योदयनं प्रति ॥

karṇo ’pi rājan saṁprāpya senāpatyam ariṁdamaḥ । yogam ājñāpayām āsa sūryasyodayanaṁ prati ॥

तव पुत्रैर्वृतः कर्णः शुशुभे तत्र भारत । देवैरिव यथा स्कन्दः संग्रामे तारकामये ॥

tava putrair vr̥taḥ karṇaḥ śuśubhe tatra bhārata । devair iva yathā skandaḥ saṁgrāme tārakāmaye ॥