Adhyāya 4

वैशंपायन उवाच । एतच्छ्रुत्वा महाराज धृतराष्ट्रोऽम्बिकासुतः । अब्रवीत्संजयं सूतं शोकव्याकुलचेतनः ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । etac chrutvā mahārāja dhr̥tarāṣṭro ’mbikāsutaḥ । abravīt saṁjayaṁ sūtaṁ śokavyākulacetanaḥ ॥

दुष्प्रणीतेन मे तात मनसाभिप्लुतात्मनः । हतं वैकर्तनं श्रुत्वा शोको मर्माणि कृन्तति ॥

duṣpraṇītena me tāta manasābhiplutātmanaḥ । hataṁ vaikartanaṁ śrutvā śoko marmāṇi kr̥ntati ॥

कृतास्त्रपरमाः शल्ये दुःखपारं तितीर्षवः । कुरूणां सृञ्जयानां च के नु जीवन्ति के मृताः ॥

kr̥tāstraparamāḥ śalye duḥkhapāraṁ titīrṣavaḥ । kurūṇāṁ sr̥ñjayānāṁ ca ke nu jīvanti ke mr̥tāḥ ॥

संजय उवाच । हतः शांतनवो राजन्दुराधर्षः प्रतापवान् । हत्वा पाण्डवयोधानामर्बुदं दशभिर्दिनैः ॥

saṁjaya uvāca । hataḥ śāṁtanavo rājan durādharṣaḥ pratāpavān । hatvā pāṇḍavayodhānām arbudaṁ daśabhir dinaiḥ ॥

ततो द्रोणो महेष्वासः पाञ्चालानां रथव्रजान् । निहत्य युधि दुर्धर्षः पश्चाद्रुक्मरथो हतः ॥

tato droṇo maheṣvāsaḥ pāñcālānāṁ rathavrajān । nihatya yudhi durdharṣaḥ paścād rukmaratho hataḥ ॥

हतशिष्टस्य भीष्मेण द्रोणेन च महात्मना । अर्धं निहत्य सैन्यस्य कर्णो वैकर्तनो हतः ॥

hataśiṣṭasya bhīṣmeṇa droṇena ca mahātmanā । ardhaṁ nihatya sainyasya karṇo vaikartano hataḥ ॥

विविंशतिर्महाराज राजपुत्रो महाबलः । आनर्तयोधाञ्शतशो निहत्य निहतो रणे ॥

viviṁśatir mahārāja rājaputro mahābalaḥ । ānartayodhāñ śataśo nihatya nihato raṇe ॥

अथ पुत्रो विकर्णस्ते क्षत्रव्रतमनुस्मरन् । क्षीणवाहायुधः शूरः स्थितोऽभिमुखतः परान् ॥

atha putro vikarṇas te kṣatravratam anusmaran । kṣīṇavāhāyudhaḥ śūraḥ sthito ’bhimukhataḥ parān ॥

घोररूपान्परिक्लेशान्दुर्योधनकृतान्बहून् । प्रतिज्ञां स्मरता चैव भीमसेनेन पातितः ॥

ghorarūpān parikleśān duryodhanakr̥tān bahūn । pratijñāṁ smaratā caiva bhīmasenena pātitaḥ ॥

विन्दानुविन्दावावन्त्यौ राजपुत्रौ महाबलौ । कृत्वा नसुकरं कर्म गतौ वैवस्वतक्षयम् ॥

vindānuvindāv āvantyau rājaputrau mahābalau । kr̥tvā nasukaraṁ karma gatau vaivasvatakṣayam ॥

सिन्धुराष्ट्रमुखानीह दश राष्ट्राणि यस्य वै । वशे तिष्ठन्ति वीरस्य यः स्थितस्तव शासने ॥

sindhurāṣṭramukhānīha daśa rāṣṭrāṇi yasya vai । vaśe tiṣṭhanti vīrasya yaḥ sthitas tava śāsane ॥

अक्षौहिणीर्दशैकां च निर्जित्य निशितैः शरैः । अर्जुनेन हतो राजन्महावीर्यो जयद्रथः ॥

akṣauhiṇīr daśaikāṁ ca nirjitya niśitaiḥ śaraiḥ । arjunena hato rājan mahāvīryo jayadrathaḥ ॥

तथा दुर्योधनसुतस्तरस्वी युद्धदुर्मदः । वर्तमानः पितुः शास्त्रे सौभद्रेण निपातितः ॥

tathā duryodhanasutas tarasvī yuddhadurmadaḥ । vartamānaḥ pituḥ śāstre saubhadreṇa nipātitaḥ ॥

तथा दौःशासनिर्वीरो बाहुशाली रणोत्कटः । द्रौपदेयेन विक्रम्य गमितो यमसादनम् ॥

tathā dauḥśāsanir vīro bāhuśālī raṇotkaṭaḥ । draupadeyena vikramya gamito yamasādanam ॥

किरातानामधिपतिः सागरानूपवासिनाम् । देवराजस्य धर्मात्मा प्रियो बहुमतः सखा ॥

kirātānām adhipatiḥ sāgarānūpavāsinām । devarājasya dharmātmā priyo bahumataḥ sakhā ॥

भगदत्तो महीपालः क्षत्रधर्मरतः सदा । धनंजयेन विक्रम्य गमितो यमसादनम् ॥

bhagadatto mahīpālaḥ kṣatradharmarataḥ sadā । dhanaṁjayena vikramya gamito yamasādanam ॥

तथा कौरवदायादः सौमदत्तिर्महायशाः । हतो भूरिश्रवा राजञ्शूरः सात्यकिना युधि ॥

tathā kauravadāyādaḥ saumadattir mahāyaśāḥ । hato bhūriśravā rājañ śūraḥ sātyakinā yudhi ॥

श्रुतायुरपि चाम्बष्ठः क्षत्रियाणां धनुर्धरः । चरन्नभीतवत्संख्ये निहतः सव्यसाचिना ॥

śrutāyur api cāmbaṣṭhaḥ kṣatriyāṇāṁ dhanurdharaḥ । carann abhītavat saṁkhye nihataḥ savyasācinā ॥

तव पुत्रः सदा संख्ये कृतास्त्रो युद्धदुर्मदः । दुःशासनो महाराज भीमसेनेन पातितः ॥

tava putraḥ sadā saṁkhye kr̥tāstro yuddhadurmadaḥ । duḥśāsano mahārāja bhīmasenena pātitaḥ ॥

यस्य राजन्गजानीकं बहुसाहस्रमद्भुतम् । सुदक्षिणः स संग्रामे निहतः सव्यसाचिना ॥

yasya rājan gajānīkaṁ bahusāhasram adbhutam । sudakṣiṇaḥ sa saṁgrāme nihataḥ savyasācinā ॥

कोसलानामधिपतिर्हत्वा बहुशतान्परान् । सौभद्रेण हि विक्रम्य गमितो यमसादनम् ॥

kosalānām adhipatir hatvā bahuśatān parān । saubhadreṇa hi vikramya gamito yamasādanam ॥

बहुशो योधयित्वा च भीमसेनं महारथः । चित्रसेनस्तव सुतो भीमसेनेन पातितः ॥

bahuśo yodhayitvā ca bhīmasenaṁ mahārathaḥ । citrasenas tava suto bhīmasenena pātitaḥ ॥

मद्रराजात्मजः शूरः परेषां भयवर्धनः । असिचर्मधरः श्रीमान्सौभद्रेण निपातितः ॥

madrarājātmajaḥ śūraḥ pareṣāṁ bhayavardhanaḥ । asicarmadharaḥ śrīmān saubhadreṇa nipātitaḥ ॥

समः कर्णस्य समरे यः स कर्णस्य पश्यतः । वृषसेनो महातेजाः शीघ्रास्त्रः कृतनिश्चयः ॥

samaḥ karṇasya samare yaḥ sa karṇasya paśyataḥ । vr̥ṣaseno mahātejāḥ śīghrāstraḥ kr̥taniścayaḥ ॥

अभिमन्योर्वधं स्मृत्वा प्रतिज्ञामपि चात्मनः । धनंजयेन विक्रम्य गमितो यमसादनम् ॥

abhimanyor vadhaṁ smr̥tvā pratijñām api cātmanaḥ । dhanaṁjayena vikramya gamito yamasādanam ॥

नित्यप्रसक्तवैरो यः पाण्डवैः पृथिवीपतिः । विश्राव्य वैरं पार्थेन श्रुतायुः स निपातितः ॥

nityaprasaktavairo yaḥ pāṇḍavaiḥ pr̥thivīpatiḥ । viśrāvya vairaṁ pārthena śrutāyuḥ sa nipātitaḥ ॥

शल्यपुत्रस्तु विक्रान्तः सहदेवेन मारिष । हतो रुक्मरथो राजन्भ्राता मातुलजो युधि ॥

śalyaputras tu vikrāntaḥ sahadevena māriṣa । hato rukmaratho rājan bhrātā mātulajo yudhi ॥

राजा भगीरथो वृद्धो बृहत्क्षत्रश्च केकयः । पराक्रमन्तौ विक्रान्तौ निहतौ वीर्यवत्तरौ ॥

rājā bhagīratho vr̥ddho br̥hatkṣatraś ca kekayaḥ । parākramantau vikrāntau nihatau vīryavattarau ॥

भगदत्तसुतो राजन्कृतप्रज्ञो महाबलः । श्येनवच्चरता संख्ये नकुलेन निपातितः ॥

bhagadattasuto rājan kr̥taprajño mahābalaḥ । śyenavac caratā saṁkhye nakulena nipātitaḥ ॥

पितामहस्तव तथा बाह्लिकः सह बाह्लिकैः । भीमसेनेन विक्रम्य गमितो यमसादनम् ॥

pitāmahas tava tathā bāhlikaḥ saha bāhlikaiḥ । bhīmasenena vikramya gamito yamasādanam ॥

जयत्सेनस्तथा राजञ्जारासंधिर्महाबलः । मागधो निहतः संख्ये सौभद्रेण महात्मना ॥

jayatsenas tathā rājañ jārāsaṁdhir mahābalaḥ । māgadho nihataḥ saṁkhye saubhadreṇa mahātmanā ॥

पुत्रस्ते दुर्मुखो राजन्दुःसहश्च महारथः । गदया भीमसेनेन निहतौ शूरमानिनौ ॥

putras te durmukho rājan duḥsahaś ca mahārathaḥ । gadayā bhīmasenena nihatau śūramāninau ॥

दुर्मर्षणो दुर्विषहो दुर्जयश्च महारथः । कृत्वा नसुकरं कर्म गता वैवस्वतक्षयम् ॥

durmarṣaṇo durviṣaho durjayaś ca mahārathaḥ । kr̥tvā nasukaraṁ karma gatā vaivasvatakṣayam ॥

सचिवो वृषवर्मा ते सूतः परमवीर्यवान् । भीमसेनेन विक्रम्य गमितो यमसादनम् ॥

sacivo vr̥ṣavarmā te sūtaḥ paramavīryavān । bhīmasenena vikramya gamito yamasādanam ॥

नागायुतबलो राजा नागायुतबलो महान् । सगणः पाण्डुपुत्रेण निहतः सव्यसाचिना ॥

nāgāyutabalo rājā nāgāyutabalo mahān । sagaṇaḥ pāṇḍuputreṇa nihataḥ savyasācinā ॥

वसातयो महाराज द्विसाहस्राः प्रहारिणः । शूरसेनाश्च विक्रान्ताः सर्वे युधि निपातिताः ॥

vasātayo mahārāja dvisāhasrāḥ prahāriṇaḥ । śūrasenāś ca vikrāntāḥ sarve yudhi nipātitāḥ ॥

अभीषाहाः कवचिनः प्रहरन्तो मदोत्कटाः । शिबयश्च रथोदाराः कलिङ्गसहिता हताः ॥

abhīṣāhāḥ kavacinaḥ praharanto madotkaṭāḥ । śibayaś ca rathodārāḥ kaliṅgasahitā hatāḥ ॥

गोकुले नित्यसंवृद्धा युद्धे परमकोविदाः । श्रेणयो बहुसाहस्राः संशप्तकगणाश्च ये । ते सर्वे पार्थमासाद्य गता वैवस्वतक्षयम् ॥

gokule nityasaṁvr̥ddhā yuddhe paramakovidāḥ । śreṇayo bahusāhasrāḥ saṁśaptakagaṇāś ca ye । te sarve pārtham āsādya gatā vaivasvatakṣayam ॥

स्यालौ तव महाराज राजानौ वृषकाचलौ । त्वदर्थे संपराक्रान्तौ निहतौ सव्यसाचिना ॥

syālau tava mahārāja rājānau vr̥ṣakācalau । tvadarthe saṁparākrāntau nihatau savyasācinā ॥

उग्रकर्मा महेष्वासो नामतः कर्मतस्तथा । शाल्वराजो महाराज भीमसेनेन पातितः ॥

ugrakarmā maheṣvāso nāmataḥ karmatas tathā । śālvarājo mahārāja bhīmasenena pātitaḥ ॥

ओघवांश्च महाराज बृहन्तः सहितो रणे । पराक्रमन्तौ मित्रार्थे गतौ वैवस्वतक्षयम् ॥

oghavāṁś ca mahārāja br̥hantaḥ sahito raṇe । parākramantau mitrārthe gatau vaivasvatakṣayam ॥

तथैव रथिनां श्रेष्ठः क्षेमधूर्तिर्विशां पते । निहतो गदया राजन्भीमसेनेन संयुगे ॥

tathaiva rathināṁ śreṣṭhaḥ kṣemadhūrtir viśāṁ pate । nihato gadayā rājan bhīmasenena saṁyuge ॥

तथा राजा महेष्वासो जलसंधो महाबलः । सुमहत्कदनं कृत्वा हतः सात्यकिना रणे ॥

tathā rājā maheṣvāso jalasaṁdho mahābalaḥ । sumahat kadanaṁ kr̥tvā hataḥ sātyakinā raṇe ॥

अलायुधो राक्षसेन्द्रः खरबन्धुरयानगः । घटोत्कचेन विक्रम्य गमितो यमसादनम् ॥

alāyudho rākṣasendraḥ kharabandhurayānagaḥ । ghaṭotkacena vikramya gamito yamasādanam ॥

राधेयाः सूतपुत्राश्च भ्रातरश्च महारथाः । केकयाः सर्वशश्चापि निहताः सव्यसाचिना ॥

rādheyāḥ sūtaputrāś ca bhrātaraś ca mahārathāḥ । kekayāḥ sarvaśaś cāpi nihatāḥ savyasācinā ॥

मालवा मद्रकाश्चैव द्रविडाश्चोग्रविक्रमाः । यौधेयाश्च ललित्थाश्च क्षुद्रकाश्चाप्युशीनराः ॥

mālavā madrakāś caiva draviḍāś cogravikramāḥ । yaudheyāś ca lalitthāś ca kṣudrakāś cāpy uśīnarāḥ ॥

मावेल्लकास्तुण्डिकेराः सावित्रीपुत्रकाञ्चलाः । प्राच्योदीच्याः प्रतीच्याश्च दाक्षिणात्याश्च मारिष ॥

māvellakās tuṇḍikerāḥ sāvitrīputrakāñcalāḥ । prācyodīcyāḥ pratīcyāś ca dākṣiṇātyāś ca māriṣa ॥

पत्तीनां निहताः संघा हयानामयुतानि च । रथव्रजाश्च निहता हताश्च वरवारणाः ॥

pattīnāṁ nihatāḥ saṁghā hayānām ayutāni ca । rathavrajāś ca nihatā hatāś ca varavāraṇāḥ ॥

सध्वजाः सायुधाः शूराः सवर्माम्बरभूषणाः । कालेन महता यत्ताः कुले ये च विवर्धिताः ॥

sadhvajāḥ sāyudhāḥ śūrāḥ savarmāmbarabhūṣaṇāḥ । kālena mahatā yattāḥ kule ye ca vivardhitāḥ ॥

ते हताः समरे राजन्पार्थेनाक्लिष्टकर्मणा । अन्ये तथामितबलाः परस्परवधैषिणः ॥

te hatāḥ samare rājan pārthenākliṣṭakarmaṇā । anye tathāmitabalāḥ parasparavadhaiṣiṇaḥ ॥

एते चान्ये च बहवो राजानः सगणा रणे । हताः सहस्रशो राजन्यन्मां त्वं परिपृच्छसि । एवमेष क्षयो वृत्तः कर्णार्जुनसमागमे ॥

ete cānye ca bahavo rājānaḥ sagaṇā raṇe । hatāḥ sahasraśo rājan yan māṁ tvaṁ paripr̥cchasi । evam eṣa kṣayo vr̥ttaḥ karṇārjunasamāgame ॥

महेन्द्रेण यथा वृत्रो यथा रामेण रावणः । यथा कृष्णेन निहतो मुरो रणनिपातितः । कार्तवीर्यश्च रामेण भार्गवेण हतो यथा ॥

mahendreṇa yathā vr̥tro yathā rāmeṇa rāvaṇaḥ । yathā kr̥ṣṇena nihato muro raṇanipātitaḥ । kārtavīryaś ca rāmeṇa bhārgaveṇa hato yathā ॥

सज्ञातिबान्धवः शूरः समरे युद्धदुर्मदः । रणे कृत्वा महायुद्धं घोरं त्रैलोक्यविश्रुतम् ॥

sajñātibāndhavaḥ śūraḥ samare yuddhadurmadaḥ । raṇe kr̥tvā mahāyuddhaṁ ghoraṁ trailokyaviśrutam ॥

तथार्जुनेन निहतो द्वैरथे युद्धदुर्मदः । सामात्यबान्धवो राजन्कर्णः प्रहरतां वरः ॥

tathārjunena nihato dvairathe yuddhadurmadaḥ । sāmātyabāndhavo rājan karṇaḥ praharatāṁ varaḥ ॥

जयाशा धार्तराष्ट्राणां वैरस्य च मुखं यतः । तीर्णं तत्पाण्डवै राजन्यत्पुरा नावबुध्यसे ॥

jayāśā dhārtarāṣṭrāṇāṁ vairasya ca mukhaṁ yataḥ । tīrṇaṁ tat pāṇḍavai rājan yat purā nāvabudhyase ॥

उच्यमानो महाराज बन्धुभिर्हितकाङ्क्षिभिः । तदिदं समनुप्राप्तं व्यसनं त्वां महात्ययम् ॥

ucyamāno mahārāja bandhubhir hitakāṅkṣibhiḥ । tad idaṁ samanuprāptaṁ vyasanaṁ tvāṁ mahātyayam ॥

पुत्राणां राज्यकामानां त्वया राजन्हितैषिणा । अहितानीव चीर्णानि तेषां ते फलमागतम् ॥

putrāṇāṁ rājyakāmānāṁ tvayā rājan hitaiṣiṇā । ahitānīva cīrṇāni teṣāṁ te phalam āgatam ॥

धृतराष्ट्र उवाच । आख्याता मामकास्तात निहता युधि पाण्डवैः । निहतान्पाण्डवेयानां मामकैर्ब्रूहि संजय ॥

dhr̥tarāṣṭra uvāca । ākhyātā māmakās tāta nihatā yudhi pāṇḍavaiḥ । nihatān pāṇḍaveyānāṁ māmakair brūhi saṁjaya ॥

संजय उवाच । कुन्तयो युधि विक्रान्ता महासत्त्वा महाबलाः । सानुबन्धाः सहामात्या भीष्मेण युधि पातिताः ॥

saṁjaya uvāca । kuntayo yudhi vikrāntā mahāsattvā mahābalāḥ । sānubandhāḥ sahāmātyā bhīṣmeṇa yudhi pātitāḥ ॥

समः किरीटिना संख्ये वीर्येण च बलेन च । सत्यजित्सत्यसंधेन द्रोणेन निहतो रणे ॥

samaḥ kirīṭinā saṁkhye vīryeṇa ca balena ca । satyajit satyasaṁdhena droṇena nihato raṇe ॥

तथा विराटद्रुपदौ वृद्धौ सहसुतौ नृपौ । पराक्रमन्तौ मित्रार्थे द्रोणेन निहतौ रणे ॥

tathā virāṭadrupadau vr̥ddhau sahasutau nr̥pau । parākramantau mitrārthe droṇena nihatau raṇe ॥

यो बाल एव समरे संमितः सव्यसाचिना । केशवेन च दुर्धर्षो बलदेवेन चाभिभूः ॥

yo bāla eva samare saṁmitaḥ savyasācinā । keśavena ca durdharṣo baladevena cābhibhūḥ ॥

स एष कदनं कृत्वा महद्रणविशारदः । परिवार्य महामात्रैः षड्भिः परमकै रथैः । अशक्नुवद्भिर्बीभत्सुमभिमन्युर्निपातितः ॥

sa eṣa kadanaṁ kr̥tvā mahad raṇaviśāradaḥ । parivārya mahāmātraiḥ ṣaḍbhiḥ paramakai rathaiḥ । aśaknuvadbhir bībhatsum abhimanyur nipātitaḥ ॥

तं कृतं विरथं वीरं क्षत्रधर्मे व्यवस्थितम् । दौःशासनिर्महाराज सौभद्रं हतवान्रणे ॥

taṁ kr̥taṁ virathaṁ vīraṁ kṣatradharme vyavasthitam । dauḥśāsanir mahārāja saubhadraṁ hatavān raṇe ॥

बृहन्तस्तु महेष्वासः कृतास्त्रो युद्धदुर्मदः । दुःशासनेन विक्रम्य गमितो यमसादनम् ॥

br̥hantas tu maheṣvāsaḥ kr̥tāstro yuddhadurmadaḥ । duḥśāsanena vikramya gamito yamasādanam ॥

मणिमान्दण्डधारश्च राजानौ युद्धदुर्मदौ । पराक्रमन्तौ मित्रार्थे द्रोणेन विनिपातितौ ॥

maṇimān daṇḍadhāraś ca rājānau yuddhadurmadau । parākramantau mitrārthe droṇena vinipātitau ॥

अंशुमान्भोजराजस्तु सहसैन्यो महारथः । भारद्वाजेन विक्रम्य गमितो यमसादनम् ॥

aṁśumān bhojarājas tu sahasainyo mahārathaḥ । bhāradvājena vikramya gamito yamasādanam ॥

चित्रायुधश्चित्रयोधी कृत्वा तौ कदनं महत् । चित्रमार्गेण विक्रम्य कर्णेन निहतौ युधि ॥

citrāyudhaś citrayodhī kr̥tvā tau kadanaṁ mahat । citramārgeṇa vikramya karṇena nihatau yudhi ॥

वृकोदरसमो युद्धे दृढः केकयजो युधि । केकयेनैव विक्रम्य भ्रात्रा भ्राता निपातितः ॥

vr̥kodarasamo yuddhe dr̥ḍhaḥ kekayajo yudhi । kekayenaiva vikramya bhrātrā bhrātā nipātitaḥ ॥

जनमेजयो गदायोधी पार्वतीयः प्रतापवान् । दुर्मुखेन महाराज तव पुत्रेण पातितः ॥

janamejayo gadāyodhī pārvatīyaḥ pratāpavān । durmukhena mahārāja tava putreṇa pātitaḥ ॥

रोचमानौ नरव्याघ्रौ रोचमानौ ग्रहाविव । द्रोणेन युगपद्राजन्दिवं संप्रेषितौ शरैः ॥

rocamānau naravyāghrau rocamānau grahāv iva । droṇena yugapad rājan divaṁ saṁpreṣitau śaraiḥ ॥

नृपाश्च प्रतियुध्यन्तः पराक्रान्ता विशां पते । कृत्वा नसुकरं कर्म गता वैवस्वतक्षयम् ॥

nr̥pāś ca pratiyudhyantaḥ parākrāntā viśāṁ pate । kr̥tvā nasukaraṁ karma gatā vaivasvatakṣayam ॥

पुरुजित्कुन्तिभोजश्च मातुलः सव्यसाचिनः । संग्रामनिर्जिताँल्लोकान्गमितो द्रोणसायकैः ॥

purujit kuntibhojaś ca mātulaḥ savyasācinaḥ । saṁgrāmanirjitām̐l lokān gamito droṇasāyakaiḥ ॥

अभिभूः काशिराजश्च काशिकैर्बहुभिर्वृतः । वसुदानस्य पुत्रेण न्यासितो देहमाहवे ॥

abhibhūḥ kāśirājaś ca kāśikair bahubhir vr̥taḥ । vasudānasya putreṇa nyāsito deham āhave ॥

अमितौजा युधामन्युरुत्तमौजाश्च वीर्यवान् । निहत्य शतशः शूरान्परैर्विनिहतौ रणे ॥

amitaujā yudhāmanyur uttamaujāś ca vīryavān । nihatya śataśaḥ śūrān parair vinihatau raṇe ॥

क्षत्रधर्मा च पाञ्चाल्यः क्षत्रवर्मा च मारिष । द्रोणेन परमेष्वासौ गमितौ यमसादनम् ॥

kṣatradharmā ca pāñcālyaḥ kṣatravarmā ca māriṣa । droṇena parameṣvāsau gamitau yamasādanam ॥

शिखण्डितनयो युद्धे क्षत्रदेवो युधां पतिः । लक्ष्मणेन हतो राजंस्तव पौत्रेण भारत ॥

śikhaṇḍitanayo yuddhe kṣatradevo yudhāṁ patiḥ । lakṣmaṇena hato rājaṁs tava pautreṇa bhārata ॥

सुचित्रश्चित्रधर्मा च पितापुत्रौ महारथौ । प्रचरन्तौ महावीर्यौ द्रोणेन निहतौ रणे ॥

sucitraś citradharmā ca pitāputrau mahārathau । pracarantau mahāvīryau droṇena nihatau raṇe ॥

वार्धक्षेमिर्महाराज कृत्वा कदनमाहवे । बाह्लिकेन महाराज कौरवेण निपातितः ॥

vārdhakṣemir mahārāja kr̥tvā kadanam āhave । bāhlikena mahārāja kauraveṇa nipātitaḥ ॥

धृष्टकेतुर्महाराज चेदीनां प्रवरो रथः । कृत्वा नसुकरं कर्म गतो वैवस्वतक्षयम् ॥

dhr̥ṣṭaketur mahārāja cedīnāṁ pravaro rathaḥ । kr̥tvā nasukaraṁ karma gato vaivasvatakṣayam ॥

तथा सत्यधृतिस्तात कृत्वा कदनमाहवे । पाण्डवार्थे पराक्रान्तो गमितो यमसादनम् ॥

tathā satyadhr̥tis tāta kr̥tvā kadanam āhave । pāṇḍavārthe parākrānto gamito yamasādanam ॥

पुत्रस्तु शिशुपालस्य सुकेतुः पृथिवीपते । निहत्य शात्रवान्संख्ये द्रोणेन निहतो युधि ॥

putras tu śiśupālasya suketuḥ pr̥thivīpate । nihatya śātravān saṁkhye droṇena nihato yudhi ॥

तथा सत्यधृतिर्वीरो मदिराश्वश्च वीर्यवान् । सूर्यदत्तश्च विक्रान्तो निहतो द्रोणसायकैः ॥

tathā satyadhr̥tir vīro madirāśvaś ca vīryavān । sūryadattaś ca vikrānto nihato droṇasāyakaiḥ ॥

श्रेणिमांश्च महाराज युध्यमानः पराक्रमी । कृत्वा नसुकरं कर्म गतो वैवस्वतक्षयम् ॥

śreṇimāṁś ca mahārāja yudhyamānaḥ parākramī । kr̥tvā nasukaraṁ karma gato vaivasvatakṣayam ॥

तथैव युधि विक्रान्तो मागधः परवीरहा । भीष्मेण निहतो राजन्युध्यमानः पराक्रमी ॥

tathaiva yudhi vikrānto māgadhaḥ paravīrahā । bhīṣmeṇa nihato rājan yudhyamānaḥ parākramī ॥

वसुदानश्च कदनं कुर्वाणोऽतीव संयुगे । भारद्वाजेन विक्रम्य गमितो यमसादनम् ॥

vasudānaś ca kadanaṁ kurvāṇo ’tīva saṁyuge । bhāradvājena vikramya gamito yamasādanam ॥

एते चान्ये च बहवः पाण्डवानां महारथाः । हता द्रोणेन विक्रम्य यन्मां त्वं परिपृच्छसि ॥

ete cānye ca bahavaḥ pāṇḍavānāṁ mahārathāḥ । hatā droṇena vikramya yan māṁ tvaṁ paripr̥cchasi ॥

धृतराष्ट्र उवाच । हतप्रवीरे सैन्येऽस्मिन्मामके वदतां वर । अहताञ्शंस मे सूत येऽत्र जीवन्ति केचन ॥

dhr̥tarāṣṭra uvāca । hatapravīre sainye ’smin māmake vadatāṁ vara । ahatāñ śaṁsa me sūta ye ’tra jīvanti ke cana ॥

एतेषु निहतेष्वद्य ये त्वया परिकीर्तिताः । अहतान्मन्यसे यांस्त्वं तेऽपि स्वर्गजितो मताः ॥

eteṣu nihateṣv adya ye tvayā parikīrtitāḥ । ahatān manyase yāṁs tvaṁ te ’pi svargajito matāḥ ॥

संजय उवाच । यस्मिन्महास्त्राणि समर्पितानि; चित्राणि शुभ्राणि चतुर्विधानि । दिव्यानि राजन्निहितानि चैव; द्रोणेन वीरद्विजसत्तमेन ॥

saṁjaya uvāca । yasmin mahāstrāṇi samarpitāni; citrāṇi śubhrāṇi caturvidhāni । divyāni rājan nihitāni caiva; droṇena vīradvijasattamena ॥

महारथः कृतिमान्क्षिप्रहस्तो; दृढायुधो दृढमुष्टिर्दृढेषुः । स वीर्यवान्द्रोणपुत्रस्तरस्वी; व्यवस्थितो योद्धुकामस्त्वदर्थे ॥

mahārathaḥ kr̥timān kṣiprahasto; dr̥ḍhāyudho dr̥ḍhamuṣṭir dr̥ḍheṣuḥ । sa vīryavān droṇaputras tarasvī; vyavasthito yoddhukāmas tvadarthe ॥

आनर्तवासी हृदिकात्मजोऽसौ; महारथः सात्वतानां वरिष्ठः । स्वयं भोजः कृतवर्मा कृतास्त्रो; व्यवस्थितो योद्धुकामस्त्वदर्थे ॥

ānartavāsī hr̥dikātmajo ’sau; mahārathaḥ sātvatānāṁ variṣṭhaḥ । svayaṁ bhojaḥ kr̥tavarmā kr̥tāstro; vyavasthito yoddhukāmas tvadarthe ॥

शारद्वतो गौतमश्चापि राज;न्महाबलो बहुचित्रास्त्रयोधी । धनुश्चित्रं सुमहद्भारसाहं; व्यवस्थितो योत्स्यमानः प्रगृह्य ॥

śāradvato gautamaś cāpi rājan; mahābalo bahucitrāstrayodhī । dhanuś citraṁ sumahad bhārasāhaṁ; vyavasthito yotsyamānaḥ pragr̥hya ॥

आर्तायनिः समरे दुष्प्रकम्प्यः; सेनाग्रणीः प्रथमस्तावकानाम् । स्वस्रेयांस्तान्पाण्डवेयान्विसृज्य; सत्यां वाचं तां चिकीर्षुस्तरस्वी ॥

ārtāyaniḥ samare duṣprakampyaḥ; senāgraṇīḥ prathamas tāvakānām । svasreyāṁs tān pāṇḍaveyān visr̥jya; satyāṁ vācaṁ tāṁ cikīrṣus tarasvī ॥

तेजोवधं सूतपुत्रस्य संख्ये; प्रतिश्रुत्वाजातशत्रोः पुरस्तात् । दुराधर्षः शक्रसमानवीर्यः; शल्यः स्थितो योद्धुकामस्त्वदर्थे ॥

tejovadhaṁ sūtaputrasya saṁkhye; pratiśrutvājātaśatroḥ purastāt । durādharṣaḥ śakrasamānavīryaḥ; śalyaḥ sthito yoddhukāmas tvadarthe ॥

आजानेयैः सैन्धवैः पार्वतीयै;र्नदीजकाम्बोजवनायुबाह्लिकैः । गान्धारराजः स्वबलेन युक्तो; व्यवस्थितो योद्धुकामस्त्वदर्थे ॥

ājāneyaiḥ saindhavaiḥ pārvatīyair; nadījakāmbojavanāyubāhlikaiḥ । gāndhārarājaḥ svabalena yukto; vyavasthito yoddhukāmas tvadarthe ॥

तथा सुतस्ते ज्वलनार्कवर्णं; रथं समास्थाय कुरुप्रवीर । व्यवस्थितः कुरुमित्रो नरेन्द्र; व्यभ्रे सूर्यो भ्राजमानो यथा वै ॥

tathā sutas te jvalanārkavarṇaṁ; rathaṁ samāsthāya kurupravīra । vyavasthitaḥ kurumitro narendra; vyabhre sūryo bhrājamāno yathā vai ॥

दुर्योधनो नागकुलस्य मध्ये; महावीर्यः सह सैन्यप्रवीरैः । रथेन जाम्बूनदभूषणेन; व्यवस्थितः समरे योद्धुकामः ॥

duryodhano nāgakulasya madhye; mahāvīryaḥ saha sainyapravīraiḥ । rathena jāmbūnadabhūṣaṇena; vyavasthitaḥ samare yoddhukāmaḥ ॥

स राजमध्ये पुरुषप्रवीरो; रराज जाम्बूनदचित्रवर्मा । पद्मप्रभो वह्निरिवाल्पधूमो; मेघान्तरे सूर्य इव प्रकाशः ॥

sa rājamadhye puruṣapravīro; rarāja jāmbūnadacitravarmā । padmaprabho vahnir ivālpadhūmo; meghāntare sūrya iva prakāśaḥ ॥

तथा सुषेणोऽप्यसिचर्मपाणि;स्तवात्मजः सत्यसेनश्च वीरः । व्यवस्थितौ चित्रसेनेन सार्धं; हृष्टात्मानौ समरे योद्धुकामौ ॥

tathā suṣeṇo ’py asicarmapāṇis; tavātmajaḥ satyasenaś ca vīraḥ । vyavasthitau citrasenena sārdhaṁ; hr̥ṣṭātmānau samare yoddhukāmau ॥

ह्रीनिषेधा भरता राजपुत्रा;श्चित्रायुधः श्रुतकर्मा जयश्च । शलश्च सत्यव्रतदुःशलौ च; व्यवस्थिता बलिनो योद्धुकामाः ॥

hrīniṣedhā bharatā rājaputrāś; citrāyudhaḥ śrutakarmā jayaś ca । śalaś ca satyavrataduḥśalau ca; vyavasthitā balino yoddhukāmāḥ ॥

कैतव्यानामधिपः शूरमानी; रणे रणे शत्रुहा राजपुत्रः । पत्री हयी नागरथप्रयायी; व्यवस्थितो योद्धुकामस्त्वदर्थे ॥

kaitavyānām adhipaḥ śūramānī; raṇe raṇe śatruhā rājaputraḥ । patrī hayī nāgarathaprayāyī; vyavasthito yoddhukāmas tvadarthe ॥

वीरः श्रुतायुश्च श्रुतायुधश्च; चित्राङ्गदश्चित्रवर्मा स वीरः । व्यवस्थिता ये तु सैन्ये नराग्र्याः; प्रहारिणो मानिनः सत्यसंधाः ॥

vīraḥ śrutāyuś ca śrutāyudhaś ca; citrāṅgadaś citravarmā sa vīraḥ । vyavasthitā ye tu sainye narāgryāḥ; prahāriṇo māninaḥ satyasaṁdhāḥ ॥

कर्णात्मजः सत्यसेनो महात्मा; व्यवस्थितः समरे योद्धुकामः । अथापरौ कर्णसुतौ वरार्हौ; व्यवस्थितौ लघुहस्तौ नरेन्द्र । बलं महद्दुर्भिदमल्पधैर्यैः; समाश्रितौ योत्स्यमानौ त्वदर्थे ॥

karṇātmajaḥ satyaseno mahātmā; vyavasthitaḥ samare yoddhukāmaḥ । athāparau karṇasutau varārhau; vyavasthitau laghuhastau narendra । balaṁ mahad durbhidam alpadhairyaiḥ; samāśritau yotsyamānau tvadarthe ॥

एतैश्च मुख्यैरपरैश्च राज;न्योधप्रवीरैरमितप्रभावैः । व्यवस्थितो नागकुलस्य मध्ये; यथा महेन्द्रः कुरुराजो जयाय ॥

etaiś ca mukhyair aparaiś ca rājan; yodhapravīrair amitaprabhāvaiḥ । vyavasthito nāgakulasya madhye; yathā mahendraḥ kururājo jayāya ॥

धृतराष्ट्र उवाच । आख्याता जीवमाना ये परेभ्योऽन्ये यथातथम् । इतीदमभिगच्छामि व्यक्तमर्थाभिपत्तितः ॥

dhr̥tarāṣṭra uvāca । ākhyātā jīvamānā ye parebhyo ’nye yathātatham । itīdam abhigacchāmi vyaktam arthābhipattitaḥ ॥

वैशंपायन उवाच । एवं ब्रुवन्नेव तदा धृतराष्ट्रोऽम्बिकासुतः । हतप्रवीरं विध्वस्तं किंचिच्छेषं स्वकं बलम् । श्रुत्वा व्यामोहमगमच्छोकव्याकुलितेन्द्रियः ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । evaṁ bruvann eva tadā dhr̥tarāṣṭro ’mbikāsutaḥ । hatapravīraṁ vidhvastaṁ kiṁciccheṣaṁ svakaṁ balam । śrutvā vyāmoham agamac chokavyākulitendriyaḥ ॥

मुह्यमानोऽब्रवीच्चापि मुहूर्तं तिष्ठ संजय । व्याकुलं मे मनस्तात श्रुत्वा सुमहदप्रियम् । नष्टचित्तस्ततः सोऽथ बभूव जगतीपतिः ॥

muhyamāno ’bravīc cāpi muhūrtaṁ tiṣṭha saṁjaya । vyākulaṁ me manas tāta śrutvā sumahad apriyam । naṣṭacittas tataḥ so ’tha babhūva jagatīpatiḥ ॥