Adhyāya 46

संजय उवाच । महासत्त्वौ तु तौ दृष्ट्वा सहितौ केशवार्जुनौ । हतमाधिरथिं मेने संख्ये गाण्डीवधन्वना ॥

saṁjaya uvāca । mahāsattvau tu tau dr̥ṣṭvā sahitau keśavārjunau । hatam ādhirathiṁ mene saṁkhye gāṇḍīvadhanvanā ॥

तावभ्यनन्दत्कौन्तेयः साम्ना परमवल्गुना । स्मितपूर्वममित्रघ्नः पूजयन्भरतर्षभ ॥

tāv abhyanandat kaunteyaḥ sāmnā paramavalgunā । smitapūrvam amitraghnaḥ pūjayan bharatarṣabha ॥

युधिष्ठिर उवाच । स्वागतं देवकीपुत्र स्वागतं ते धनंजय । प्रियं मे दर्शनं बाढं युवयोरच्युतार्जुनौ ॥

yudhiṣṭhira uvāca । svāgataṁ devakīputra svāgataṁ te dhanaṁjaya । priyaṁ me darśanaṁ bāḍhaṁ yuvayor acyutārjunau ॥

अक्षताभ्यामरिष्टाभ्यां कथं युध्य महारथम् । आशीविषसमं युद्धे सर्वशस्त्रविशारदम् ॥

akṣatābhyām ariṣṭābhyāṁ kathaṁ yudhya mahāratham । āśīviṣasamaṁ yuddhe sarvaśastraviśāradam ॥

अग्रगं धार्तराष्ट्राणां सर्वेषां शर्म वर्म च । रक्षितं वृषसेनेन सुषेणेन च धन्विना ॥

agragaṁ dhārtarāṣṭrāṇāṁ sarveṣāṁ śarma varma ca । rakṣitaṁ vr̥ṣasenena suṣeṇena ca dhanvinā ॥

अनुज्ञातं महावीर्यं रामेणास्त्रेषु दुर्जयम् । त्रातारं धार्तराष्ट्राणां गन्तारं वाहिनीमुखे ॥

anujñātaṁ mahāvīryaṁ rāmeṇāstreṣu durjayam । trātāraṁ dhārtarāṣṭrāṇāṁ gantāraṁ vāhinīmukhe ॥

हन्तारमरिसैन्यानाममित्रगणमर्दनम् । दुर्योधनहिते युक्तमस्मद्युद्धाय चोद्यतम् ॥

hantāram arisainyānām amitragaṇamardanam । duryodhanahite yuktam asmadyuddhāya codyatam ॥

अप्रधृष्यं महायुद्धे देवैरपि सवासवैः । अनलानिलयोस्तुल्यं तेजसा च बलेन च ॥

apradhr̥ṣyaṁ mahāyuddhe devair api savāsavaiḥ । analānilayos tulyaṁ tejasā ca balena ca ॥

पातालमिव गम्भीरं सुहृदानन्दवर्धनम् । अन्तकाभममित्राणां कर्णं हत्वा महाहवे । दिष्ट्या युवामनुप्राप्तौ जित्वासुरमिवामरौ ॥

pātālam iva gambhīraṁ suhr̥dānandavardhanam । antakābham amitrāṇāṁ karṇaṁ hatvā mahāhave । diṣṭyā yuvām anuprāptau jitvāsuram ivāmarau ॥

तेन युद्धमदीनेन मया ह्यद्याच्युतार्जुनौ । कुपितेनान्तकेनेव प्रजाः सर्वा जिघांसता ॥

tena yuddham adīnena mayā hy adyācyutārjunau । kupitenāntakeneva prajāḥ sarvā jighāṁsatā ॥

तेन केतुश्च मे छिन्नो हतौ च पार्ष्णिसारथी । हतवाहः कृतश्चास्मि युयुधानस्य पश्यतः ॥

tena ketuś ca me chinno hatau ca pārṣṇisārathī । hatavāhaḥ kr̥taś cāsmi yuyudhānasya paśyataḥ ॥

धृष्टद्युम्नस्य यमयोर्वीरस्य च शिखण्डिनः । पश्यतां द्रौपदेयानां पाञ्चालानां च सर्वशः ॥

dhr̥ṣṭadyumnasya yamayor vīrasya ca śikhaṇḍinaḥ । paśyatāṁ draupadeyānāṁ pāñcālānāṁ ca sarvaśaḥ ॥

एताञ्जित्वा महावीर्यान्कर्णः शत्रुगणान्बहून् । जितवान्मां महाबाहो यतमानं महारणे ॥

etāñ jitvā mahāvīryān karṇaḥ śatrugaṇān bahūn । jitavān māṁ mahābāho yatamānaṁ mahāraṇe ॥

अनुसृत्य च मां युद्धे परुषाण्युक्तवान्बहु । तत्र तत्र युधां श्रेष्ठः परिभूय न संशयः ॥

anusr̥tya ca māṁ yuddhe paruṣāṇy uktavān bahu । tatra tatra yudhāṁ śreṣṭhaḥ paribhūya na saṁśayaḥ ॥

भीमसेनप्रभावात्तु यज्जीवामि धनंजय । बहुनात्र किमुक्तेन नाहं तत्सोढुमुत्सहे ॥

bhīmasenaprabhāvāt tu yaj jīvāmi dhanaṁjaya । bahunātra kim uktena nāhaṁ tat soḍhum utsahe ॥

त्रयोदशाहं वर्षाणि यस्माद्भीतो धनंजय । न स्म निद्रां लभे रात्रौ न चाहनि सुखं क्वचित् ॥

trayodaśāhaṁ varṣāṇi yasmād bhīto dhanaṁjaya । na sma nidrāṁ labhe rātrau na cāhani sukhaṁ kva cit ॥

तस्य द्वेषेण संयुक्तः परिदह्ये धनंजय । आत्मनो मरणं जानन्वाध्रीणस इव द्विपः ॥

tasya dveṣeṇa saṁyuktaḥ paridahye dhanaṁjaya । ātmano maraṇaṁ jānan vādhrīṇasa iva dvipaḥ ॥

यस्यायमगमत्कालश्चिन्तयानस्य मे विभो । कथं शक्यो मया कर्णो युद्धे क्षपयितुं भवेत् ॥

yasyāyam agamat kālaś cintayānasya me vibho । kathaṁ śakyo mayā karṇo yuddhe kṣapayituṁ bhavet ॥

जाग्रत्स्वपंश्च कौन्तेय कर्णमेव सदा ह्यहम् । पश्यामि तत्र तत्रैव कर्णभूतमिदं जगत् ॥

jāgrat svapaṁś ca kaunteya karṇam eva sadā hy aham । paśyāmi tatra tatraiva karṇabhūtam idaṁ jagat ॥

यत्र यत्र हि गच्छामि कर्णाद्भीतो धनंजय । तत्र तत्र हि पश्यामि कर्णमेवाग्रतः स्थितम् ॥

yatra yatra hi gacchāmi karṇād bhīto dhanaṁjaya । tatra tatra hi paśyāmi karṇam evāgrataḥ sthitam ॥

सोऽहं तेनैव वीरेण समरेष्वपलायिना । सहयः सरथः पार्थ जित्वा जीवन्विसर्जितः ॥

so ’haṁ tenaiva vīreṇa samareṣv apalāyinā । sahayaḥ sarathaḥ pārtha jitvā jīvan visarjitaḥ ॥

को नु मे जीवितेनार्थो राज्येनार्थोऽथ वा पुनः । ममैवं धिक्कृतस्येह कर्णेनाहवशोभिना ॥

ko nu me jīvitenārtho rājyenārtho ’tha vā punaḥ । mamaivaṁ dhikkr̥tasyeha karṇenāhavaśobhinā ॥

न प्राप्तपूर्वं यद्भीष्मात्कृपाद्द्रोणाच्च संयुगे । तत्प्राप्तमद्य मे युद्धे सूतपुत्रान्महारथात् ॥

na prāptapūrvaṁ yad bhīṣmāt kr̥pād droṇāc ca saṁyuge । tat prāptam adya me yuddhe sūtaputrān mahārathāt ॥

तत्त्वा पृच्छामि कौन्तेय यथा ह्यकुशलस्तथा । तन्ममाचक्ष्व कार्त्स्न्येन यथा कर्णस्त्वया हतः ॥

tat tvā pr̥cchāmi kaunteya yathā hy akuśalas tathā । tan mamācakṣva kārtsnyena yathā karṇas tvayā hataḥ ॥

शक्रवीर्यसमो युद्धे यमतुल्यपराक्रमः । रामतुल्यस्तथास्त्रे यः स कथं वै निषूदितः ॥

śakravīryasamo yuddhe yamatulyaparākramaḥ । rāmatulyas tathāstre yaḥ sa kathaṁ vai niṣūditaḥ ॥

महारथः समाख्यातः सर्वयुद्धविशारदः । धनुर्धराणां प्रवरः सर्वेषामेकपूरुषः ॥

mahārathaḥ samākhyātaḥ sarvayuddhaviśāradaḥ । dhanurdharāṇāṁ pravaraḥ sarveṣām ekapūruṣaḥ ॥

पूजितो धृतराष्ट्रेण सपुत्रेण विशां पते । सदा त्वदर्थं राधेयः स कथं निहतस्त्वया ॥

pūjito dhr̥tarāṣṭreṇa saputreṇa viśāṁ pate । sadā tvadarthaṁ rādheyaḥ sa kathaṁ nihatas tvayā ॥

धृतराष्ट्रो हि योधेषु सर्वेष्वेव सदार्जुन । तव मृत्युं रणे कर्णं मन्यते पुरुषर्षभः ॥

dhr̥tarāṣṭro hi yodheṣu sarveṣv eva sadārjuna । tava mr̥tyuṁ raṇe karṇaṁ manyate puruṣarṣabhaḥ ॥

स त्वया पुरुषव्याघ्र कथं युद्धे निषूदितः । तं ममाचक्ष्व बीभत्सो यथा कर्णो हतस्त्वया ॥

sa tvayā puruṣavyāghra kathaṁ yuddhe niṣūditaḥ । taṁ mamācakṣva bībhatso yathā karṇo hatas tvayā ॥

सोत्सेधमस्य च शिरः पश्यतां सुहृदां हृतम् । त्वया पुरुषशार्दूल शार्दूलेन यथा रुरोः ॥

sotsedham asya ca śiraḥ paśyatāṁ suhr̥dāṁ hr̥tam । tvayā puruṣaśārdūla śārdūlena yathā ruroḥ ॥

यः पर्युपासीत्प्रदिशो दिशश्च; त्वां सूतपुत्रः समरे परीप्सन् । दित्सुः कर्णः समरे हस्तिपूगं; स हीदानीं कङ्कपत्रैः सुतीक्ष्णैः ॥

yaḥ paryupāsīt pradiśo diśaś ca; tvāṁ sūtaputraḥ samare parīpsan । ditsuḥ karṇaḥ samare hastipūgaṁ; sa hīdānīṁ kaṅkapatraiḥ sutīkṣṇaiḥ ॥

त्वया रणे निहतः सूतपुत्रः; कच्चिच्छेते भूमितले दुरात्मा । कच्चित्प्रियं मे परमं त्वयाद्य; कृतं रणे सूतपुत्रं निहत्य ॥

tvayā raṇe nihataḥ sūtaputraḥ; kaccic chete bhūmitale durātmā । kaccit priyaṁ me paramaṁ tvayādya; kr̥taṁ raṇe sūtaputraṁ nihatya ॥

यः सर्वतः पर्यपतत्त्वदर्थे; मदान्वितो गर्वितः सूतपुत्रः । स शूरमानी समरे समेत्य; कच्चित्त्वया निहतः संयुगेऽद्य ॥

yaḥ sarvataḥ paryapatat tvadarthe; madānvito garvitaḥ sūtaputraḥ । sa śūramānī samare sametya; kaccit tvayā nihataḥ saṁyuge ’dya ॥

रौक्मं रथं हस्तिवरैश्च युक्तं; रथं दित्सुर्यः परेभ्यस्त्वदर्थे । सदा रणे स्पर्धते यः स पापः; कच्चित्त्वया निहतस्तात युद्धे ॥

raukmaṁ rathaṁ hastivaraiś ca yuktaṁ; rathaṁ ditsur yaḥ parebhyas tvadarthe । sadā raṇe spardhate yaḥ sa pāpaḥ; kaccit tvayā nihatas tāta yuddhe ॥

योऽसौ नित्यं शूरमदेन मत्तो; विकत्थते संसदि कौरवाणाम् । प्रियोऽत्यर्थं तस्य सुयोधनस्य; कच्चित्स पापो निहतस्त्वयाद्य ॥

yo ’sau nityaṁ śūramadena matto; vikatthate saṁsadi kauravāṇām । priyo ’tyarthaṁ tasya suyodhanasya; kaccit sa pāpo nihatas tvayādya ॥

कच्चित्समागम्य धनुःप्रमुक्तै;स्त्वत्प्रेषितैर्लोहितार्थैर्विहंगैः । शेतेऽद्य पापः स विभिन्नगात्रः; कच्चिद्भग्नो धार्तराष्ट्रस्य बाहुः ॥

kaccit samāgamya dhanuḥpramuktais; tvatpreṣitair lohitārthair vihaṁgaiḥ । śete ’dya pāpaḥ sa vibhinnagātraḥ; kaccid bhagno dhārtarāṣṭrasya bāhuḥ ॥

योऽसौ सदा श्लाघते राजमध्ये; दुर्योधनं हर्षयन्दर्पपूर्णः । अहं हन्ता फल्गुनस्येति मोहा;त्कच्चिद्धतस्तस्य न वै तथा रथः ॥

yo ’sau sadā ślāghate rājamadhye; duryodhanaṁ harṣayan darpapūrṇaḥ । ahaṁ hantā phalgunasyeti mohāt; kaccid dhatas tasya na vai tathā rathaḥ ॥

नाहं पादौ धावयिष्ये कदाचि;द्यावत्स्थितः पार्थ इत्यल्पबुद्धिः । व्रतं तस्यैतत्सर्वदा शक्रसूनो; कच्चित्त्वया निहतः सोऽद्य कर्णः ॥

nāhaṁ pādau dhāvayiṣye kadā cid; yāvat sthitaḥ pārtha ity alpabuddhiḥ । vrataṁ tasyaitat sarvadā śakrasūno; kaccit tvayā nihataḥ so ’dya karṇaḥ ॥

योऽसौ कृष्णामब्रवीद्दुष्टबुद्धिः; कर्णः सभायां कुरुवीरमध्ये । किं पाण्डवांस्त्वं न जहासि कृष्णे; सुदुर्बलान्पतितान्हीनसत्त्वान् ॥

yo ’sau kr̥ṣṇām abravīd duṣṭabuddhiḥ; karṇaḥ sabhāyāṁ kuruvīramadhye । kiṁ pāṇḍavāṁs tvaṁ na jahāsi kr̥ṣṇe; sudurbalān patitān hīnasattvān ॥

यत्तत्कर्णः प्रत्यजानात्त्वदर्थे; नाहत्वाहं सह कृष्णेन पार्थम् । इहोपयातेति स पापबुद्धिः; कच्चिच्छेते शरसंभिन्नगात्रः ॥

yat tat karṇaḥ pratyajānāt tvadarthe; nāhatvāhaṁ saha kr̥ṣṇena pārtham । ihopayāteti sa pāpabuddhiḥ; kaccic chete śarasaṁbhinnagātraḥ ॥

कच्चित्संग्रामे विदितो वा तदायं; समागमः सृञ्जयकौरवाणाम् । यत्रावस्थामीदृशीं प्रापितोऽहं; कच्चित्त्वया सोऽद्य हतः समेत्य ॥

kaccit saṁgrāme vidito vā tadāyaṁ; samāgamaḥ sr̥ñjayakauravāṇām । yatrāvasthām īdr̥śīṁ prāpito ’haṁ; kaccit tvayā so ’dya hataḥ sametya ॥

कच्चित्त्वया तस्य सुमन्दबुद्धे;र्गाण्डीवमुक्तैर्विशिखैर्ज्वलद्भिः । सकुण्डलं भानुमदुत्तमाङ्गं; कायात्प्रकृत्तं युधि सव्यसाचिन् ॥

kaccit tvayā tasya sumandabuddher; gāṇḍīvamuktair viśikhair jvaladbhiḥ । sakuṇḍalaṁ bhānumad uttamāṅgaṁ; kāyāt prakr̥ttaṁ yudhi savyasācin ॥

यत्तन्मया बाणसमर्पितेन; ध्यातोऽसि कर्णस्य वधाय वीर । तन्मे त्वया कच्चिदमोघमद्य; ध्यातं कृतं कर्णनिपातनेन ॥

yat tan mayā bāṇasamarpitena; dhyāto ’si karṇasya vadhāya vīra । tan me tvayā kaccid amogham adya; dhyātaṁ kr̥taṁ karṇanipātanena ॥

यद्दर्पपूर्णः स सुयोधनोऽस्मा;नवेक्षते कर्णसमाश्रयेण । कच्चित्त्वया सोऽद्य समाश्रयोऽस्य; भग्नः पराक्रम्य सुयोधनस्य ॥

yad darpapūrṇaḥ sa suyodhano ’smān; avekṣate karṇasamāśrayeṇa । kaccit tvayā so ’dya samāśrayo ’sya; bhagnaḥ parākramya suyodhanasya ॥

यो नः पुरा षण्ढतिलानवोच;त्सभामध्ये पार्थिवानां समक्षम् । स दुर्मतिः कच्चिदुपेत्य संख्ये; त्वया हतः सूतपुत्रोऽत्यमर्षी ॥

yo naḥ purā ṣaṇḍhatilān avocat; sabhāmadhye pārthivānāṁ samakṣam । sa durmatiḥ kaccid upetya saṁkhye; tvayā hataḥ sūtaputro ’tyamarṣī ॥

यः सूतपुत्रः प्रहसन्दुरात्मा; पुराब्रवीन्निर्जितां सौबलेन । स्वयं प्रसह्यानय याज्ञसेनी;मपीह कच्चित्स हतस्त्वयाद्य ॥

yaḥ sūtaputraḥ prahasan durātmā; purābravīn nirjitāṁ saubalena । svayaṁ prasahyānaya yājñasenīm; apīha kaccit sa hatas tvayādya ॥

यः शस्त्रभृच्छ्रेष्ठतमं पृथिव्यां; पितामहं व्याक्षिपदल्पचेताः । संख्यायमानोऽर्धरथः स कच्चि;त्त्वया हतोऽद्याधिरथिर्दुरात्मा ॥

yaḥ śastrabhr̥c chreṣṭhatamaṁ pr̥thivyāṁ; pitāmahaṁ vyākṣipad alpacetāḥ । saṁkhyāyamāno ’rdharathaḥ sa kaccit; tvayā hato ’dyādhirathir durātmā ॥

अमर्षणं निकृतिसमीरणेरितं; हृदि श्रितं ज्वलनमिमं सदा मम । हतो मया सोऽद्य समेत्य पापधी;रिति ब्रुवन्प्रशमय मेऽद्य फल्गुन ॥

amarṣaṇaṁ nikr̥tisamīraṇeritaṁ; hr̥di śritaṁ jvalanam imaṁ sadā mama । hato mayā so ’dya sametya pāpadhīr; iti bruvan praśamaya me ’dya phalguna ॥