Adhyāya 40

संजय उवाच । भीमसेनं सपाञ्चाल्यं चेदिकेकयसंवृतम् । वैकर्तनः स्वयं रुद्ध्वा वारयामास सायकैः ॥

saṁjaya uvāca । bhīmasenaṁ sapāñcālyaṁ cedikekayasaṁvr̥tam । vaikartanaḥ svayaṁ ruddhvā vārayām āsa sāyakaiḥ ॥

ततस्तु चेदिकारूषान्सृञ्जयांश्च महारथान् । कर्णो जघान संक्रुद्धो भीमसेनस्य पश्यतः ॥

tatas tu cedikārūṣān sr̥ñjayāṁś ca mahārathān । karṇo jaghāna saṁkruddho bhīmasenasya paśyataḥ ॥

भीमसेनस्ततः कर्णं विहाय रथसत्तमम् । प्रययौ कौरवं सैन्यं कक्षमग्निरिव ज्वलन् ॥

bhīmasenas tataḥ karṇaṁ vihāya rathasattamam । prayayau kauravaṁ sainyaṁ kakṣam agnir iva jvalan ॥

सूतपुत्रोऽपि समरे पाञ्चालान्केकयांस्तथा । सृञ्जयांश्च महेष्वासान्निजघान सहस्रशः ॥

sūtaputro ’pi samare pāñcālān kekayāṁs tathā । sr̥ñjayāṁś ca maheṣvāsān nijaghāna sahasraśaḥ ॥

संशप्तकेषु पार्थश्च कौरवेषु वृकोदरः । पाञ्चालेषु तथा कर्णः क्षयं चक्रूर्महारथाः ॥

saṁśaptakeṣu pārthaś ca kauraveṣu vr̥kodaraḥ । pāñcāleṣu tathā karṇaḥ kṣayaṁ cakrūr mahārathāḥ ॥

ते क्षत्रिया दह्यमानास्त्रिभिस्तैः पावकोपमैः । जग्मुर्विनाशं समरे राजन्दुर्मन्त्रिते तव ॥

te kṣatriyā dahyamānās tribhis taiḥ pāvakopamaiḥ । jagmur vināśaṁ samare rājan durmantrite tava ॥

ततो दुर्योधनः क्रुद्धो नकुलं नवभिः शरैः । विव्याध भरतश्रेष्ठ चतुरश्चास्य वाजिनः ॥

tato duryodhanaḥ kruddho nakulaṁ navabhiḥ śaraiḥ । vivyādha bharataśreṣṭha caturaś cāsya vājinaḥ ॥

ततः पुनरमेयात्मा तव पुत्रो जनाधिपः । क्षुरेण सहदेवस्य ध्वजं चिच्छेद काञ्चनम् ॥

tataḥ punar ameyātmā tava putro janādhipaḥ । kṣureṇa sahadevasya dhvajaṁ ciccheda kāñcanam ॥

नकुलस्तु ततः क्रुद्धस्तव पुत्रं त्रिसप्तभिः । जघान समरे राजन्सहदेवश्च पञ्चभिः ॥

nakulas tu tataḥ kruddhas tava putraṁ trisaptabhiḥ । jaghāna samare rājan sahadevaś ca pañcabhiḥ ॥

तावुभौ भरतश्रेष्ठौ श्रेष्ठौ सर्वधनुष्मताम् । विव्याधोरसि संक्रुद्धः पञ्चभिः पञ्चभिः शरैः ॥

tāv ubhau bharataśreṣṭhau śreṣṭhau sarvadhanuṣmatām । vivyādhorasi saṁkruddhaḥ pañcabhiḥ pañcabhiḥ śaraiḥ ॥

ततोऽपराभ्यां भल्लाभ्यां धनुषी समकृन्तत । यमयोः प्रहसन्राजन्विव्याधैव च सप्तभिः ॥

tato ’parābhyāṁ bhallābhyāṁ dhanuṣī samakr̥ntata । yamayoḥ prahasan rājan vivyādhaiva ca saptabhiḥ ॥

तावन्ये धनुषी श्रेष्ठे शक्रचापनिभे शुभे । प्रगृह्य रेजतुः शूरौ देवपुत्रसमौ युधि ॥

tāv anye dhanuṣī śreṣṭhe śakracāpanibhe śubhe । pragr̥hya rejatuḥ śūrau devaputrasamau yudhi ॥

ततस्तौ रभसौ युद्धे भ्रातरौ भ्रातरं नृप । शरैर्ववर्षतुर्घोरैर्महामेघौ यथाचलम् ॥

tatas tau rabhasau yuddhe bhrātarau bhrātaraṁ nr̥pa । śarair vavarṣatur ghorair mahāmeghau yathācalam ॥

ततः क्रुद्धो महाराज तव पुत्रो महारथः । पाण्डुपुत्रौ महेष्वासौ वारयामास पत्रिभिः ॥

tataḥ kruddho mahārāja tava putro mahārathaḥ । pāṇḍuputrau maheṣvāsau vārayām āsa patribhiḥ ॥

धनुर्मण्डलमेवास्य दृश्यते युधि भारत । सायकाश्चैव दृश्यन्ते निश्चरन्तः समन्ततः ॥

dhanurmaṇḍalam evāsya dr̥śyate yudhi bhārata । sāyakāś caiva dr̥śyante niścarantaḥ samantataḥ ॥

तस्य सायकसंछन्नौ चकाशेतां च पाण्डवौ । मेघच्छन्नौ यथा व्योम्नि चन्द्रसूर्यौ हतप्रभौ ॥

tasya sāyakasaṁchannau cakāśetāṁ ca pāṇḍavau । meghacchannau yathā vyomni candrasūryau hataprabhau ॥

ते तु बाणा महाराज हेमपुङ्खाः शिलाशिताः । आच्छादयन्दिशः सर्वाः सूर्यस्येवांशवस्तदा ॥

te tu bāṇā mahārāja hemapuṅkhāḥ śilāśitāḥ । ācchādayan diśaḥ sarvāḥ sūryasyevāṁśavas tadā ॥

बाणभूते ततस्तस्मिन्संछन्ने च नभस्तले । यमाभ्यां ददृशे रूपं कालान्तकयमोपमम् ॥

bāṇabhūte tatas tasmin saṁchanne ca nabhastale । yamābhyāṁ dadr̥śe rūpaṁ kālāntakayamopamam ॥

पराक्रमं तु तं दृष्ट्वा तव सूनोर्महारथाः । मृत्योरुपान्तिकं प्राप्तौ माद्रीपुत्रौ स्म मेनिरे ॥

parākramaṁ tu taṁ dr̥ṣṭvā tava sūnor mahārathāḥ । mr̥tyor upāntikaṁ prāptau mādrīputrau sma menire ॥

ततः सेनापती राजन्पाण्डवस्य महात्मनः । पार्षतः प्रययौ तत्र यत्र राजा सुयोधनः ॥

tataḥ senāpatī rājan pāṇḍavasya mahātmanaḥ । pārṣataḥ prayayau tatra yatra rājā suyodhanaḥ ॥

माद्रीपुत्रौ ततः शूरौ व्यतिक्रम्य महारथौ । धृष्टद्युम्नस्तव सुतं ताडयामास सायकैः ॥

mādrīputrau tataḥ śūrau vyatikramya mahārathau । dhr̥ṣṭadyumnas tava sutaṁ tāḍayām āsa sāyakaiḥ ॥

तमविध्यदमेयात्मा तव पुत्रोऽत्यमर्षणः । पाञ्चाल्यं पञ्चविंशत्या प्रहस्य पुरुषर्षभ ॥

tam avidhyad ameyātmā tava putro ’tyamarṣaṇaḥ । pāñcālyaṁ pañcaviṁśatyā prahasya puruṣarṣabha ॥

ततः पुनरमेयात्मा पुत्रस्ते पृथिवीपते । विद्ध्वा ननाद पाञ्चाल्यं षष्ट्या पञ्चभिरेव च ॥

tataḥ punar ameyātmā putras te pr̥thivīpate । viddhvā nanāda pāñcālyaṁ ṣaṣṭyā pañcabhir eva ca ॥

अथास्य सशरं चापं हस्तावापं च मारिष । क्षुरप्रेण सुतीक्ष्णेन राजा चिच्छेद संयुगे ॥

athāsya saśaraṁ cāpaṁ hastāvāpaṁ ca māriṣa । kṣurapreṇa sutīkṣṇena rājā ciccheda saṁyuge ॥

तदपास्य धनुश्छिन्नं पाञ्चाल्यः शत्रुकर्शनः । अन्यदादत्त वेगेन धनुर्भारसहं नवम् ॥

tad apāsya dhanuś chinnaṁ pāñcālyaḥ śatrukarśanaḥ । anyad ādatta vegena dhanur bhārasahaṁ navam ॥

प्रज्वलन्निव वेगेन संरम्भाद्रुधिरेक्षणः । अशोभत महेष्वासो धृष्टद्युम्नः कृतव्रणः ॥

prajvalann iva vegena saṁrambhād rudhirekṣaṇaḥ । aśobhata maheṣvāso dhr̥ṣṭadyumnaḥ kr̥tavraṇaḥ ॥

स पञ्चदश नाराचाञ्श्वसतः पन्नगानिव । जिघांसुर्भरतश्रेष्ठं धृष्टद्युम्नो व्यवासृजत् ॥

sa pañcadaśa nārācāñ śvasataḥ pannagān iva । jighāṁsur bharataśreṣṭhaṁ dhr̥ṣṭadyumno vyavāsr̥jat ॥

ते वर्म हेमविकृतं भित्त्वा राज्ञः शिलाशिताः । विविशुर्वसुधां वेगात्कङ्कबर्हिणवाससः ॥

te varma hemavikr̥taṁ bhittvā rājñaḥ śilāśitāḥ । viviśur vasudhāṁ vegāt kaṅkabarhiṇavāsasaḥ ॥

सोऽतिविद्धो महाराज पुत्रस्तेऽतिव्यराजत । वसन्ते पुष्पशबलः सपुष्प इव किंशुकः ॥

so ’tividdho mahārāja putras te ’tivyarājata । vasante puṣpaśabalaḥ sapuṣpa iva kiṁśukaḥ ॥

स छिन्नवर्मा नाराचैः प्रहारैर्जर्जरच्छविः । धृष्टद्युम्नस्य भल्लेन क्रुद्धश्चिच्छेद कार्मुकम् ॥

sa chinnavarmā nārācaiḥ prahārair jarjaracchaviḥ । dhr̥ṣṭadyumnasya bhallena kruddhaś ciccheda kārmukam ॥

अथैनं छिन्नधन्वानं त्वरमाणो महीपतिः । सायकैर्दशभी राजन्भ्रुवोर्मध्ये समार्दयत् ॥

athainaṁ chinnadhanvānaṁ tvaramāṇo mahīpatiḥ । sāyakair daśabhī rājan bhruvor madhye samārdayat ॥

तस्य तेऽशोभयन्वक्त्रं कर्मारपरिमार्जिताः । प्रफुल्लं चम्पकं यद्वद्भ्रमरा मधुलिप्सवः ॥

tasya te ’śobhayan vaktraṁ karmāraparimārjitāḥ । praphullaṁ campakaṁ yadvad bhramarā madhulipsavaḥ ॥

तदपास्य धनुश्छिन्नं धृष्टद्युम्नो महामनाः । अन्यदादत्त वेगेन धनुर्भल्लांश्च षोडश ॥

tad apāsya dhanuś chinnaṁ dhr̥ṣṭadyumno mahāmanāḥ । anyad ādatta vegena dhanur bhallāṁś ca ṣoḍaśa ॥

ततो दुर्योधनस्याश्वान्हत्वा सूतं च पञ्चभिः । धनुश्चिच्छेद भल्लेन जातरूपपरिष्कृतम् ॥

tato duryodhanasyāśvān hatvā sūtaṁ ca pañcabhiḥ । dhanuś ciccheda bhallena jātarūpapariṣkr̥tam ॥

रथं सोपस्करं छत्रं शक्तिं खड्गं गदां ध्वजम् । भल्लैश्चिच्छेद नवभिः पुत्रस्य तव पार्षतः ॥

rathaṁ sopaskaraṁ chatraṁ śaktiṁ khaḍgaṁ gadāṁ dhvajam । bhallaiś ciccheda navabhiḥ putrasya tava pārṣataḥ ॥

तपनीयाङ्गदं चित्रं नागं मणिमयं शुभम् । ध्वजं कुरुपतेश्छिन्नं ददृशुः सर्वपार्थिवाः ॥

tapanīyāṅgadaṁ citraṁ nāgaṁ maṇimayaṁ śubham । dhvajaṁ kurupateś chinnaṁ dadr̥śuḥ sarvapārthivāḥ ॥

दुर्योधनं तु विरथं छिन्नसर्वायुधं रणे । भ्रातरः पर्यरक्षन्त सोदर्या भरतर्षभ ॥

duryodhanaṁ tu virathaṁ chinnasarvāyudhaṁ raṇe । bhrātaraḥ paryarakṣanta sodaryā bharatarṣabha ॥

तमारोप्य रथे राजन्दण्डधारो जनाधिपम् । अपोवाह च संभ्रान्तो धृष्टद्युम्नस्य पश्यतः ॥

tam āropya rathe rājan daṇḍadhāro janādhipam । apovāha ca saṁbhrānto dhr̥ṣṭadyumnasya paśyataḥ ॥

कर्णस्तु सात्यकिं जित्वा राजगृद्धी महाबलः । द्रोणहन्तारमुग्रेषुं ससाराभिमुखं रणे ॥

karṇas tu sātyakiṁ jitvā rājagr̥ddhī mahābalaḥ । droṇahantāram ugreṣuṁ sasārābhimukhaṁ raṇe ॥

तं पृष्ठतोऽभ्ययात्तूर्णं शैनेयो वितुदञ्शरैः । वारणं जघनोपान्ते विषाणाभ्यामिव द्विपः ॥

taṁ pr̥ṣṭhato ’bhyayāt tūrṇaṁ śaineyo vitudañ śaraiḥ । vāraṇaṁ jaghanopānte viṣāṇābhyām iva dvipaḥ ॥

स भारत महानासीद्योधानां सुमहात्मनाम् । कर्णपार्षतयोर्मध्ये त्वदीयानां महारणः ॥

sa bhārata mahān āsīd yodhānāṁ sumahātmanām । karṇapārṣatayor madhye tvadīyānāṁ mahāraṇaḥ ॥

न पाण्डवानां नास्माकं योधः कश्चित्पराङ्मुखः । प्रत्यदृश्यत यत्कर्णः पाञ्चालांस्त्वरितो ययौ ॥

na pāṇḍavānāṁ nāsmākaṁ yodhaḥ kaś cit parāṅmukhaḥ । pratyadr̥śyata yat karṇaḥ pāñcālāṁs tvarito yayau ॥

तस्मिन्क्षणे नरश्रेष्ठ गजवाजिनरक्षयः । प्रादुरासीदुभयतो राजन्मध्यंगतेऽहनि ॥

tasmin kṣaṇe naraśreṣṭha gajavājinarakṣayaḥ । prādurāsīd ubhayato rājan madhyaṁgate ’hani ॥

पाञ्चालास्तु महाराज त्वरिता विजिगीषवः । सर्वतोऽभ्यद्रवन्कर्णं पतत्रिण इव द्रुमम् ॥

pāñcālās tu mahārāja tvaritā vijigīṣavaḥ । sarvato ’bhyadravan karṇaṁ patatriṇa iva drumam ॥

तेषामाधिरथिः क्रुद्धो यतमानान्मनस्विनः । विचिन्वन्नेव बाणाग्रैः समासादयदग्रतः ॥

teṣām ādhirathiḥ kruddho yatamānān manasvinaḥ । vicinvann eva bāṇāgraiḥ samāsādayad agrataḥ ॥

व्याघ्रकेतुं सुशर्माणं शङ्कुं चोग्रं धनंजयम् । शुक्लं च रोचमानं च सिंहसेनं च दुर्जयम् ॥

vyāghraketuṁ suśarmāṇaṁ śaṅkuṁ cograṁ dhanaṁjayam । śuklaṁ ca rocamānaṁ ca siṁhasenaṁ ca durjayam ॥

ते वीरा रथवेगेन परिवव्रुर्नरोत्तमम् । सृजन्तं सायकान्क्रुद्धं कर्णमाहवशोभिनम् ॥

te vīrā rathavegena parivavrur narottamam । sr̥jantaṁ sāyakān kruddhaṁ karṇam āhavaśobhinam ॥

युध्यमानांस्तु ताञ्शूरान्मनुजेन्द्रः प्रतापवान् । अष्टाभिरष्टौ राधेयो न्यहनन्निशितैः शरैः ॥

yudhyamānāṁs tu tāñ śūrān manujendraḥ pratāpavān । aṣṭābhir aṣṭau rādheyo nyahanan niśitaiḥ śaraiḥ ॥

अथापरान्महाराज सूतपुत्रः प्रतापवान् । जघान बहुसाहस्रान्योधान्युद्धविशारदः ॥

athāparān mahārāja sūtaputraḥ pratāpavān । jaghāna bahusāhasrān yodhān yuddhaviśāradaḥ ॥

विष्णुं च विष्णुकर्माणं देवापिं भद्रमेव च । दण्डं च समरे राजंश्चित्रं चित्रायुधं हरिम् ॥

viṣṇuṁ ca viṣṇukarmāṇaṁ devāpiṁ bhadram eva ca । daṇḍaṁ ca samare rājaṁś citraṁ citrāyudhaṁ harim ॥

सिंहकेतुं रोचमानं शलभं च महारथम् । निजघान सुसंक्रुद्धश्चेदीनां च महारथान् ॥

siṁhaketuṁ rocamānaṁ śalabhaṁ ca mahāratham । nijaghāna susaṁkruddhaś cedīnāṁ ca mahārathān ॥

तेषामाददतः प्राणानासीदाधिरथेर्वपुः । शोणिताभ्युक्षिताङ्गस्य रुद्रस्येवोर्जितं महत् ॥

teṣām ādadataḥ prāṇān āsīd ādhirather vapuḥ । śoṇitābhyukṣitāṅgasya rudrasyevorjitaṁ mahat ॥

तत्र भारत कर्णेन मातङ्गास्ताडिताः शरैः । सर्वतोऽभ्यद्रवन्भीताः कुर्वन्तो महदाकुलम् ॥

tatra bhārata karṇena mātaṅgās tāḍitāḥ śaraiḥ । sarvato ’bhyadravan bhītāḥ kurvanto mahad ākulam ॥

निपेतुरुर्व्यां समरे कर्णसायकपीडिताः । कुर्वन्तो विविधान्नादान्वज्रनुन्ना इवाचलाः ॥

nipetur urvyāṁ samare karṇasāyakapīḍitāḥ । kurvanto vividhān nādān vajranunnā ivācalāḥ ॥

गजवाजिमनुष्यैश्च निपतद्भिः समन्ततः । रथैश्चावगतैर्मार्गे पर्यस्तीर्यत मेदिनी ॥

gajavājimanuṣyaiś ca nipatadbhiḥ samantataḥ । rathaiś cāvagatair mārge paryastīryata medinī ॥

नैव भीष्मो न च द्रोणो नाप्यन्ये युधि तावकाः । चक्रुः स्म तादृशं कर्म यादृशं वै कृतं रणे ॥

naiva bhīṣmo na ca droṇo nāpy anye yudhi tāvakāḥ । cakruḥ sma tādr̥śaṁ karma yādr̥śaṁ vai kr̥taṁ raṇe ॥

सूतपुत्रेण नागेषु रथेषु च हयेषु च । नरेषु च नरव्याघ्र कृतं स्म कदनं महत् ॥

sūtaputreṇa nāgeṣu ratheṣu ca hayeṣu ca । nareṣu ca naravyāghra kr̥taṁ sma kadanaṁ mahat ॥

मृगमध्ये यथा सिंहो दृश्यते निर्भयश्चरन् । पाञ्चालानां तथा मध्ये कर्णोऽचरदभीतवत् ॥

mr̥gamadhye yathā siṁho dr̥śyate nirbhayaś caran । pāñcālānāṁ tathā madhye karṇo ’carad abhītavat ॥

यथा मृगगणांस्त्रस्तान्सिंहो द्रावयते दिशः । पाञ्चालानां रथव्रातान्कर्णो द्रावयते तथा ॥

yathā mr̥gagaṇāṁs trastān siṁho drāvayate diśaḥ । pāñcālānāṁ rathavrātān karṇo drāvayate tathā ॥

सिंहास्यं च यथा प्राप्य न जीवन्ति मृगाः क्वचित् । तथा कर्णमनुप्राप्य न जीवन्ति महारथाः ॥

siṁhāsyaṁ ca yathā prāpya na jīvanti mr̥gāḥ kva cit । tathā karṇam anuprāpya na jīvanti mahārathāḥ ॥

वैश्वानरं यथा दीप्तं दह्यन्ते प्राप्य वै जनाः । कर्णाग्निना रणे तद्वद्दग्धा भारत सृञ्जयाः ॥

vaiśvānaraṁ yathā dīptaṁ dahyante prāpya vai janāḥ । karṇāgninā raṇe tadvad dagdhā bhārata sr̥ñjayāḥ ॥

कर्णेन चेदिष्वेकेन पाञ्चालेषु च भारत । विश्राव्य नाम निहता बहवः शूरसंमताः ॥

karṇena cediṣv ekena pāñcāleṣu ca bhārata । viśrāvya nāma nihatā bahavaḥ śūrasaṁmatāḥ ॥

मम चासीन्मनुष्येन्द्र दृष्ट्वा कर्णस्य विक्रमम् । नैकोऽप्याधिरथेर्जीवन्पाञ्चाल्यो मोक्ष्यते युधि ॥

mama cāsīn manuṣyendra dr̥ṣṭvā karṇasya vikramam । naiko ’py ādhirather jīvan pāñcālyo mokṣyate yudhi ॥

पाञ्चालान्विधमन्संख्ये सूतपुत्रः प्रतापवान् । अभ्यधावत संक्रुद्धो धर्मपुत्रं युधिष्ठिरम् ॥

pāñcālān vidhaman saṁkhye sūtaputraḥ pratāpavān । abhyadhāvata saṁkruddho dharmaputraṁ yudhiṣṭhiram ॥

धृष्टद्युम्नश्च राजानं द्रौपदेयाश्च मारिष । परिवव्रुरमित्रघ्नं शतशश्चापरे जनाः ॥

dhr̥ṣṭadyumnaś ca rājānaṁ draupadeyāś ca māriṣa । parivavrur amitraghnaṁ śataśaś cāpare janāḥ ॥

शिखण्डी सहदेवश्च नकुलो नाकुलिस्तथा । जनमेजयः शिनेर्नप्ता बहवश्च प्रभद्रकाः ॥

śikhaṇḍī sahadevaś ca nakulo nākulis tathā । janamejayaḥ śiner naptā bahavaś ca prabhadrakāḥ ॥

एते पुरोगमा भूत्वा धृष्टद्युम्नस्य संयुगे । कर्णमस्यन्तमिष्वस्त्रैर्विचेरुरमितौजसः ॥

ete purogamā bhūtvā dhr̥ṣṭadyumnasya saṁyuge । karṇam asyantam iṣvastrair vicerur amitaujasaḥ ॥

तांस्तत्राधिरथिः संख्ये चेदिपाञ्चालपाण्डवान् । एको बहूनभ्यपतद्गरुत्मन्पन्नगानिव ॥

tāṁs tatrādhirathiḥ saṁkhye cedipāñcālapāṇḍavān । eko bahūn abhyapatad garutman pannagān iva ॥

भीमसेनस्तु संक्रुद्धः कुरून्मद्रान्सकेकयान् । एकः संख्ये महेष्वासो योधयन्बह्वशोभत ॥

bhīmasenas tu saṁkruddhaḥ kurūn madrān sakekayān । ekaḥ saṁkhye maheṣvāso yodhayan bahv aśobhata ॥

तत्र मर्मसु भीमेन नाराचैस्ताडिता गजाः । प्रपतन्तो हतारोहाः कम्पयन्ति स्म मेदिनीम् ॥

tatra marmasu bhīmena nārācais tāḍitā gajāḥ । prapatanto hatārohāḥ kampayanti sma medinīm ॥

वाजिनश्च हतारोहाः पत्तयश्च गतासवः । शेरते युधि निर्भिन्ना वमन्तो रुधिरं बहु ॥

vājinaś ca hatārohāḥ pattayaś ca gatāsavaḥ । śerate yudhi nirbhinnā vamanto rudhiraṁ bahu ॥

सहस्रशश्च रथिनः पतिताः पतितायुधाः । अक्षताः समदृश्यन्त भीमाद्भीता गतासवः ॥

sahasraśaś ca rathinaḥ patitāḥ patitāyudhāḥ । akṣatāḥ samadr̥śyanta bhīmād bhītā gatāsavaḥ ॥

रथिभिर्वाजिभिः सूतैः पत्तिभिश्च तथा गजैः । भीमसेनशरच्छिन्नैरास्तीर्णा वसुधाभवत् ॥

rathibhir vājibhiḥ sūtaiḥ pattibhiś ca tathā gajaiḥ । bhīmasenaśaracchinnair āstīrṇā vasudhābhavat ॥

तत्स्तम्भितमिवातिष्ठद्भीमसेनबलार्दितम् । दुर्योधनबलं राजन्निरुत्साहं कृतव्रणम् ॥

tat stambhitam ivātiṣṭhad bhīmasenabalārditam । duryodhanabalaṁ rājan nirutsāhaṁ kr̥tavraṇam ॥

निश्चेष्टं तुमुले दीनं बभौ तस्मिन्महारणे । प्रसन्नसलिलः काले यथा स्यात्सागरो नृप ॥

niśceṣṭaṁ tumule dīnaṁ babhau tasmin mahāraṇe । prasannasalilaḥ kāle yathā syāt sāgaro nr̥pa ॥

मन्युवीर्यबलोपेतं बलात्पर्यवरोपितम् । अभवत्तव पुत्रस्य तत्सैन्यमिषुभिस्तदा । रुधिरौघपरिक्लिन्नं रुधिरार्द्रं बभूव ह ॥

manyuvīryabalopetaṁ balāt paryavaropitam । abhavat tava putrasya tat sainyam iṣubhis tadā । rudhiraughapariklinnaṁ rudhirārdraṁ babhūva ha ॥

सूतपुत्रो रणे क्रुद्धः पाण्डवानामनीकिनीम् । भीमसेनः कुरूंश्चापि द्रावयन्बह्वशोभत ॥

sūtaputro raṇe kruddhaḥ pāṇḍavānām anīkinīm । bhīmasenaḥ kurūṁś cāpi drāvayan bahv aśobhata ॥

वर्तमाने तथा रौद्रे संग्रामेऽद्भुतदर्शने । निहत्य पृतनामध्ये संशप्तकगणान्बहून् ॥

vartamāne tathā raudre saṁgrāme ’dbhutadarśane । nihatya pr̥tanāmadhye saṁśaptakagaṇān bahūn ॥

अर्जुनो जयतां श्रेष्ठो वासुदेवमथाब्रवीत् । प्रभग्नं बलमेतद्धि योत्स्यमानं जनार्दन ॥

arjuno jayatāṁ śreṣṭho vāsudevam athābravīt । prabhagnaṁ balam etad dhi yotsyamānaṁ janārdana ॥

एते धावन्ति सगणाः संशप्तकमहारथाः । अपारयन्तो मद्बाणान्सिंहशब्दान्मृगा इव ॥

ete dhāvanti sagaṇāḥ saṁśaptakamahārathāḥ । apārayanto madbāṇān siṁhaśabdān mr̥gā iva ॥

दीर्यते च महत्सैन्यं सृञ्जयानां महारणे । हस्तिकक्ष्यो ह्यसौ कृष्ण केतुः कर्णस्य धीमतः । दृश्यते राजसैन्यस्य मध्ये विचरतो मुहुः ॥

dīryate ca mahat sainyaṁ sr̥ñjayānāṁ mahāraṇe । hastikakṣyo hy asau kr̥ṣṇa ketuḥ karṇasya dhīmataḥ । dr̥śyate rājasainyasya madhye vicarato muhuḥ ॥

न च कर्णं रणे शक्ता जेतुमन्ये महारथाः । जानीते हि भवान्कर्णं वीर्यवन्तं पराक्रमे ॥

na ca karṇaṁ raṇe śaktā jetum anye mahārathāḥ । jānīte hi bhavān karṇaṁ vīryavantaṁ parākrame ॥

तत्र याहि यतः कर्णो द्रावयत्येष नो बलम् ॥

tatra yāhi yataḥ karṇo drāvayaty eṣa no balam ॥

वर्जयित्वा रणे याहि सूतपुत्रं महारथम् । श्रमो मा बाधते कृष्ण यथा वा तव रोचते ॥

varjayitvā raṇe yāhi sūtaputraṁ mahāratham । śramo mā bādhate kr̥ṣṇa yathā vā tava rocate ॥

एतच्छ्रुत्वा महाराज गोविन्दः प्रहसन्निव । अब्रवीदर्जुनं तूर्णं कौरवाञ्जहि पाण्डव ॥

etac chrutvā mahārāja govindaḥ prahasann iva । abravīd arjunaṁ tūrṇaṁ kauravāñ jahi pāṇḍava ॥

ततस्तव महत्सैन्यं गोविन्दप्रेरिता हयाः । हंसवर्णाः प्रविविशुर्वहन्तः कृष्णपाण्डवौ ॥

tatas tava mahat sainyaṁ govindapreritā hayāḥ । haṁsavarṇāḥ praviviśur vahantaḥ kr̥ṣṇapāṇḍavau ॥

केशवप्रहितैरश्वैः श्वेतैः काञ्चनभूषणैः । प्रविशद्भिस्तव बलं चतुर्दिशमभिद्यत ॥

keśavaprahitair aśvaiḥ śvetaiḥ kāñcanabhūṣaṇaiḥ । praviśadbhis tava balaṁ caturdiśam abhidyata ॥

तौ विदार्य महासेनां प्रविष्टौ केशवार्जुनौ । क्रुद्धौ संरम्भरक्ताक्षौ व्यभ्राजेतां महाद्युती ॥

tau vidārya mahāsenāṁ praviṣṭau keśavārjunau । kruddhau saṁrambharaktākṣau vyabhrājetāṁ mahādyutī ॥

युद्धशौण्डौ समाहूतावरिभिस्तौ रणाध्वरम् । यज्वभिर्विधिनाहूतौ मखे देवाविवाश्विनौ ॥

yuddhaśauṇḍau samāhūtāv aribhis tau raṇādhvaram । yajvabhir vidhināhūtau makhe devāv ivāśvinau ॥

क्रुद्धौ तौ तु नरव्याघ्रौ वेगवन्तौ बभूवतुः । तलशब्देन रुषितौ यथा नागौ महाहवे ॥

kruddhau tau tu naravyāghrau vegavantau babhūvatuḥ । talaśabdena ruṣitau yathā nāgau mahāhave ॥

विगाहन्स रथानीकमश्वसंघांश्च फल्गुनः । व्यचरत्पृतनामध्ये पाशहस्त इवान्तकः ॥

vigāhan sa rathānīkam aśvasaṁghāṁś ca phalgunaḥ । vyacarat pr̥tanāmadhye pāśahasta ivāntakaḥ ॥

तं दृष्ट्वा युधि विक्रान्तं सेनायां तव भारत । संशप्तकगणान्भूयः पुत्रस्ते समचोदयत् ॥

taṁ dr̥ṣṭvā yudhi vikrāntaṁ senāyāṁ tava bhārata । saṁśaptakagaṇān bhūyaḥ putras te samacodayat ॥

ततो रथसहस्रेण द्विरदानां त्रिभिः शतैः । चतुर्दशसहस्रैश्च तुरगाणां महाहवे ॥

tato rathasahasreṇa dviradānāṁ tribhiḥ śataiḥ । caturdaśasahasraiś ca turagāṇāṁ mahāhave ॥

द्वाभ्यां शतसहस्राभ्यां पदातीनां च धन्विनाम् । शूराणां नामलब्धानां विदितानां समन्ततः । अभ्यवर्तन्त तौ वीरौ छादयन्तो महारथाः ॥

dvābhyāṁ śatasahasrābhyāṁ padātīnāṁ ca dhanvinām । śūrāṇāṁ nāmalabdhānāṁ viditānāṁ samantataḥ । abhyavartanta tau vīrau chādayanto mahārathāḥ ॥

स छाद्यमानः समरे शरैः परबलार्दनः । दर्शयन्रौद्रमात्मानं पाशहस्त इवान्तकः । निघ्नन्संशप्तकान्पार्थः प्रेक्षणीयतरोऽभवत् ॥

sa chādyamānaḥ samare śaraiḥ parabalārdanaḥ । darśayan raudram ātmānaṁ pāśahasta ivāntakaḥ । nighnan saṁśaptakān pārthaḥ prekṣaṇīyataro ’bhavat ॥

ततो विद्युत्प्रभैर्बाणैः कार्तस्वरविभूषितैः । निरन्तरमिवाकाशमासीन्नुन्नैः किरीटिना ॥

tato vidyutprabhair bāṇaiḥ kārtasvaravibhūṣitaiḥ । nirantaram ivākāśam āsīn nunnaiḥ kirīṭinā ॥

किरीटिभुजनिर्मुक्तैः संपतद्भिर्महाशरैः । समाच्छन्नं बभौ सर्वं काद्रवेयैरिव प्रभो ॥

kirīṭibhujanirmuktaiḥ saṁpatadbhir mahāśaraiḥ । samācchannaṁ babhau sarvaṁ kādraveyair iva prabho ॥

रुक्मपुङ्खान्प्रसन्नाग्राञ्शरान्संनतपर्वणः । अदर्शयदमेयात्मा दिक्षु सर्वासु पाण्डवः ॥

rukmapuṅkhān prasannāgrāñ śarān saṁnataparvaṇaḥ । adarśayad ameyātmā dikṣu sarvāsu pāṇḍavaḥ ॥

हत्वा दश सहस्राणि पार्थिवानां महारथः । संशप्तकानां कौन्तेयः प्रपक्षं त्वरितोऽभ्ययात् ॥

hatvā daśa sahasrāṇi pārthivānāṁ mahārathaḥ । saṁśaptakānāṁ kaunteyaḥ prapakṣaṁ tvarito ’bhyayāt ॥

प्रपक्षं स समासाद्य पार्थः काम्बोजरक्षितम् । प्रममाथ बलाद्बाणैर्दानवानिव वासवः ॥

prapakṣaṁ sa samāsādya pārthaḥ kāmbojarakṣitam । pramamātha balād bāṇair dānavān iva vāsavaḥ ॥

प्रचिच्छेदाशु भल्लैश्च द्विषतामाततायिनाम् । शस्त्रपाणींस्तथा बाहूंस्तथापि च शिरांस्युत ॥

pracicchedāśu bhallaiś ca dviṣatām ātatāyinām । śastrapāṇīṁs tathā bāhūṁs tathāpi ca śirāṁsy uta ॥

अङ्गाङ्गावयवैश्छिन्नैर्व्यायुधास्तेऽपतन्क्षितौ । विष्वग्वाताभिसंभग्ना बहुशाखा इव द्रुमाः ॥

aṅgāṅgāvayavaiś chinnair vyāyudhās te ’patan kṣitau । viṣvagvātābhisaṁbhagnā bahuśākhā iva drumāḥ ॥

हस्त्यश्वरथपत्तीनां व्रातान्निघ्नन्तमर्जुनम् । सुदक्षिणादवरजः शरवृष्ट्याभ्यवीवृषत् ॥

hastyaśvarathapattīnāṁ vrātān nighnantam arjunam । sudakṣiṇād avarajaḥ śaravr̥ṣṭyābhyavīvr̥ṣat ॥

अस्यास्यतोऽर्धचन्द्राभ्यां स बाहू परिघोपमौ । पूर्णचन्द्राभवक्त्रं च क्षुरेणाभ्यहनच्छिरः ॥

asyāsyato ’rdhacandrābhyāṁ sa bāhū parighopamau । pūrṇacandrābhavaktraṁ ca kṣureṇābhyahanac chiraḥ ॥

स पपात ततो वाहात्स्वलोहितपरिस्रवः । मनःशिलागिरेः शृङ्गं वज्रेणेवावदारितम् ॥

sa papāta tato vāhāt svalohitaparisravaḥ । manaḥśilāgireḥ śr̥ṅgaṁ vajreṇevāvadāritam ॥

सुदक्षिणादवरजं काम्बोजं ददृशुर्हतम् । प्रांशुं कमलपत्राक्षमत्यर्थं प्रियदर्शनम् । काञ्चनस्तम्भसंकाशं भिन्नं हेमगिरिं यथा ॥

sudakṣiṇād avarajaṁ kāmbojaṁ dadr̥śur hatam । prāṁśuṁ kamalapatrākṣam atyarthaṁ priyadarśanam । kāñcanastambhasaṁkāśaṁ bhinnaṁ hemagiriṁ yathā ॥

ततोऽभवत्पुनर्युद्धं घोरमद्भुतदर्शनम् । नानावस्थाश्च योधानां बभूवुस्तत्र युध्यताम् ॥

tato ’bhavat punar yuddhaṁ ghoram adbhutadarśanam । nānāvasthāś ca yodhānāṁ babhūvus tatra yudhyatām ॥

एतेष्वावर्जितैरश्वैः काम्बोजैर्यवनैः शकैः । शोणिताक्तैस्तदा रक्तं सर्वमासीद्विशां पते ॥

eteṣv āvarjitair aśvaiḥ kāmbojair yavanaiḥ śakaiḥ । śoṇitāktais tadā raktaṁ sarvam āsīd viśāṁ pate ॥

रथै रथाश्वसूतैश्च हतारोहैश्च वाजिभिः । द्विरदैश्च हतारोहैर्महामात्रैर्हतद्विपैः । अन्योन्येन महाराज कृतो घोरो जनक्षयः ॥

rathai rathāśvasūtaiś ca hatārohaiś ca vājibhiḥ । dviradaiś ca hatārohair mahāmātrair hatadvipaiḥ । anyonyena mahārāja kr̥to ghoro janakṣayaḥ ॥

तस्मिन्प्रपक्षे पक्षे च वध्यमाने महात्मना । अर्जुनं जयतां श्रेष्ठं त्वरितो द्रौणिराययौ ॥

tasmin prapakṣe pakṣe ca vadhyamāne mahātmanā । arjunaṁ jayatāṁ śreṣṭhaṁ tvarito drauṇir āyayau ॥

विधुन्वानो महच्चापं कार्तस्वरविभूषितम् । आददानः शरान्घोरान्स्वरश्मीनिव भास्करः ॥

vidhunvāno mahac cāpaṁ kārtasvaravibhūṣitam । ādadānaḥ śarān ghorān svaraśmīn iva bhāskaraḥ ॥

तैः पतद्भिर्महाराज द्रौणिमुक्तैः समन्ततः । संछादितौ रथस्थौ तावुभौ कृष्णधनंजयौ ॥

taiḥ patadbhir mahārāja drauṇimuktaiḥ samantataḥ । saṁchāditau rathasthau tāv ubhau kr̥ṣṇadhanaṁjayau ॥

ततः शरशतैस्तीक्ष्णैर्भारद्वाजः प्रतापवान् । निश्चेष्टौ तावुभौ चक्रे युद्धे माधवपाण्डवौ ॥

tataḥ śaraśatais tīkṣṇair bhāradvājaḥ pratāpavān । niśceṣṭau tāv ubhau cakre yuddhe mādhavapāṇḍavau ॥

हाहाकृतमभूत्सर्वं जङ्गमं स्थावरं तथा । चराचरस्य गोप्तारौ दृष्ट्वा संछादितौ शरैः ॥

hāhākr̥tam abhūt sarvaṁ jaṅgamaṁ sthāvaraṁ tathā । carācarasya goptārau dr̥ṣṭvā saṁchāditau śaraiḥ ॥

सिद्धचारणसंघाश्च संपेतुर्वै समन्ततः । चिन्तयन्तो भवेदद्य लोकानां स्वस्त्यपीत्यह ॥

siddhacāraṇasaṁghāś ca saṁpetur vai samantataḥ । cintayanto bhaved adya lokānāṁ svasty apīty aha ॥

न मया तादृशो राजन्दृष्टपूर्वः पराक्रमः । संजज्ञे यादृशो द्रौणेः कृष्णौ संछादयिष्यतः ॥

na mayā tādr̥śo rājan dr̥ṣṭapūrvaḥ parākramaḥ । saṁjajñe yādr̥śo drauṇeḥ kr̥ṣṇau saṁchādayiṣyataḥ ॥

द्रौणेस्तु धनुषः शब्दमहितत्रासनं रणे । अश्रौषं बहुशो राजन्सिंहस्य नदतो यथा ॥

drauṇes tu dhanuṣaḥ śabdam ahitatrāsanaṁ raṇe । aśrauṣaṁ bahuśo rājan siṁhasya nadato yathā ॥

ज्या चास्य चरतो युद्धे सव्यदक्षिणमस्यतः । विद्युदम्बुदमध्यस्था भ्राजमानेव साभवत् ॥

jyā cāsya carato yuddhe savyadakṣiṇam asyataḥ । vidyud ambudamadhyasthā bhrājamāneva sābhavat ॥

स तथा क्षिप्रकारी च दृढहस्तश्च पाण्डवः । संमोहं परमं गत्वा प्रैक्षत द्रोणजं ततः ॥

sa tathā kṣiprakārī ca dr̥ḍhahastaś ca pāṇḍavaḥ । saṁmohaṁ paramaṁ gatvā praikṣata droṇajaṁ tataḥ ॥

स विक्रमं हृतं मेने आत्मनः सुमहात्मना । तथास्य समरे राजन्वपुरासीत्सुदुर्दृशम् ॥

sa vikramaṁ hr̥taṁ mene ātmanaḥ sumahātmanā । tathāsya samare rājan vapur āsīt sudurdr̥śam ॥

द्रौणिपाण्डवयोरेवं वर्तमाने महारणे । वर्धमाने च राजेन्द्र द्रोणपुत्रे महाबले । हीयमाने च कौन्तेये कृष्णं रोषः समभ्ययात् ॥

drauṇipāṇḍavayor evaṁ vartamāne mahāraṇe । vardhamāne ca rājendra droṇaputre mahābale । hīyamāne ca kaunteye kr̥ṣṇaṁ roṣaḥ samabhyayāt ॥

स रोषान्निःश्वसन्राजन्निर्दहन्निव चक्षुषा । द्रौणिं ह्यपश्यत्संग्रामे फल्गुनं च मुहुर्मुहुः ॥

sa roṣān niḥśvasan rājan nirdahann iva cakṣuṣā । drauṇiṁ hy apaśyat saṁgrāme phalgunaṁ ca muhur muhuḥ ॥

ततः क्रुद्धोऽब्रवीत्कृष्णः पार्थं सप्रणयं तदा । अत्यद्भुतमिदं पार्थ तव पश्यामि संयुगे । अतिशेते हि यत्र त्वा द्रोणपुत्रोऽद्य भारत ॥

tataḥ kruddho ’bravīt kr̥ṣṇaḥ pārthaṁ sapraṇayaṁ tadā । atyadbhutam idaṁ pārtha tava paśyāmi saṁyuge । atiśete hi yatra tvā droṇaputro ’dya bhārata ॥

कच्चित्ते गाण्डिवं हस्ते रथे तिष्ठसि चार्जुन । कच्चित्कुशलिनौ बाहू कच्चिद्वीर्यं तदेव ते ॥

kaccit te gāṇḍivaṁ haste rathe tiṣṭhasi cārjuna । kaccit kuśalinau bāhū kaccid vīryaṁ tad eva te ॥

एवमुक्तस्तु कृष्णेन क्षिप्त्वा भल्लांश्चतुर्दश । त्वरमाणस्त्वराकाले द्रौणेर्धनुरथाच्छिनत् । ध्वजं छत्रं पताकां च रथं शक्तिं गदां तथा ॥

evam uktas tu kr̥ṣṇena kṣiptvā bhallāṁś caturdaśa । tvaramāṇas tvarākāle drauṇer dhanur athācchinat । dhvajaṁ chatraṁ patākāṁ ca rathaṁ śaktiṁ gadāṁ tathā ॥

जत्रुदेशे च सुभृशं वत्सदन्तैरताडयत् । स मूर्च्छां परमां गत्वा ध्वजयष्टिं समाश्रितः ॥

jatrudeśe ca subhr̥śaṁ vatsadantair atāḍayat । sa mūrcchāṁ paramāṁ gatvā dhvajayaṣṭiṁ samāśritaḥ ॥

तं विसंज्ञं महाराज किरीटिभयपीडितम् । अपोवाह रणात्सूतो रक्षमाणो धनंजयात् ॥

taṁ visaṁjñaṁ mahārāja kirīṭibhayapīḍitam । apovāha raṇāt sūto rakṣamāṇo dhanaṁjayāt ॥

एतस्मिन्नेव काले तु विजयः शत्रुतापनः । न्यवधीत्तावकं सैन्यं शतशोऽथ सहस्रशः । पश्यतस्तव पुत्रस्य तस्य वीरस्य भारत ॥

etasminn eva kāle tu vijayaḥ śatrutāpanaḥ । nyavadhīt tāvakaṁ sainyaṁ śataśo ’tha sahasraśaḥ । paśyatas tava putrasya tasya vīrasya bhārata ॥

एवमेष क्षयो वृत्तस्तावकानां परैः सह । क्रूरो विशसनो घोरो राजन्दुर्मन्त्रिते तव ॥

evam eṣa kṣayo vr̥ttas tāvakānāṁ paraiḥ saha । krūro viśasano ghoro rājan durmantrite tava ॥

संशप्तकांश्च कौन्तेयः कुरूंश्चापि वृकोदरः । वसुषेणं च पाञ्चालः कृत्स्नेन व्यधमद्रणे ॥

saṁśaptakāṁś ca kaunteyaḥ kurūṁś cāpi vr̥kodaraḥ । vasuṣeṇaṁ ca pāñcālaḥ kr̥tsnena vyadhamad raṇe ॥