Adhyāya 39

संजय उवाच । द्रौणिर्युधिष्ठिरं दृष्ट्वा शैनेयेनाभिरक्षितम् । द्रौपदेयैस्तथा शूरैरभ्यवर्तत हृष्टवत् ॥

saṁjaya uvāca । drauṇir yudhiṣṭhiraṁ dr̥ṣṭvā śaineyenābhirakṣitam । draupadeyais tathā śūrair abhyavartata hr̥ṣṭavat ॥

किरन्निषुगणान्घोरान्स्वर्णपुङ्खाञ्शिलाशितान् । दर्शयन्विविधान्मार्गाञ्शिक्षार्थं लघुहस्तवत् ॥

kirann iṣugaṇān ghorān svarṇapuṅkhāñ śilāśitān । darśayan vividhān mārgāñ śikṣārthaṁ laghuhastavat ॥

ततः खं पूरयामास शरैर्दिव्यास्त्रमन्त्रितैः । युधिष्ठिरं च समरे पर्यवारयदस्त्रवित् ॥

tataḥ khaṁ pūrayām āsa śarair divyāstramantritaiḥ । yudhiṣṭhiraṁ ca samare paryavārayad astravit ॥

द्रौणायनिशरच्छन्नं न प्राज्ञायत किंचन । बाणभूतमभूत्सर्वमायोधनशिरो हि तत् ॥

drauṇāyaniśaracchannaṁ na prājñāyata kiṁ cana । bāṇabhūtam abhūt sarvam āyodhanaśiro hi tat ॥

बाणजालं दिविष्ठं तत्स्वर्णजालविभूषितम् । शुशुभे भरतश्रेष्ठ वितानमिव विष्ठितम् ॥

bāṇajālaṁ diviṣṭhaṁ tat svarṇajālavibhūṣitam । śuśubhe bharataśreṣṭha vitānam iva viṣṭhitam ॥

तेन छन्ने रणे राजन्बाणजालेन भास्वता । अभ्रच्छायेव संजज्ञे बाणरुद्धे नभस्तले ॥

tena channe raṇe rājan bāṇajālena bhāsvatā । abhracchāyeva saṁjajñe bāṇaruddhe nabhastale ॥

तत्राश्चर्यमपश्याम बाणभूते तथाविधे । न स्म संपतते भूमौ दृष्ट्वा द्रौणेः पराक्रमम् ॥

tatrāścaryam apaśyāma bāṇabhūte tathāvidhe । na sma saṁpatate bhūmau dr̥ṣṭvā drauṇeḥ parākramam ॥

लाघवं द्रोणपुत्रस्य दृष्ट्वा तत्र महारथाः । व्यस्मयन्त महाराज न चैनं प्रतिवीक्षितुम् । शेकुस्ते सर्वराजानस्तपन्तमिव भास्करम् ॥

lāghavaṁ droṇaputrasya dr̥ṣṭvā tatra mahārathāḥ । vyasmayanta mahārāja na cainaṁ prativīkṣitum । śekus te sarvarājānas tapantam iva bhāskaram ॥

सात्यकिर्यतमानस्तु धर्मराजश्च पाण्डवः । तथेतराणि सैन्यानि न स्म चक्रुः पराक्रमम् ॥

sātyakir yatamānas tu dharmarājaś ca pāṇḍavaḥ । tathetarāṇi sainyāni na sma cakruḥ parākramam ॥

वध्यमाने ततः सैन्ये द्रौपदेया महारथाः । सात्यकिर्धर्मराजश्च पाञ्चालाश्चापि संगताः । त्यक्त्वा मृत्युभयं घोरं द्रौणायनिमुपाद्रवन् ॥

vadhyamāne tataḥ sainye draupadeyā mahārathāḥ । sātyakir dharmarājaś ca pāñcālāś cāpi saṁgatāḥ । tyaktvā mr̥tyubhayaṁ ghoraṁ drauṇāyanim upādravan ॥

सात्यकिः पञ्चविंशत्या द्रौणिं विद्ध्वा शिलामुखैः । पुनर्विव्याध नाराचैः सप्तभिः स्वर्णभूषितैः ॥

sātyakiḥ pañcaviṁśatyā drauṇiṁ viddhvā śilāmukhaiḥ । punar vivyādha nārācaiḥ saptabhiḥ svarṇabhūṣitaiḥ ॥

युधिष्ठिरस्त्रिसप्तत्या प्रतिविन्ध्यश्च सप्तभिः । श्रुतकर्मा त्रिभिर्बाणैः श्रुतकीर्तिस्तु सप्तभिः ॥

yudhiṣṭhiras trisaptatyā prativindhyaś ca saptabhiḥ । śrutakarmā tribhir bāṇaiḥ śrutakīrtis tu saptabhiḥ ॥

सुतसोमश्च नवभिः शतानीकश्च सप्तभिः । अन्ये च बहवः शूरा विव्यधुस्तं समन्ततः ॥

sutasomaś ca navabhiḥ śatānīkaś ca saptabhiḥ । anye ca bahavaḥ śūrā vivyadhus taṁ samantataḥ ॥

सोऽतिक्रुद्धस्ततो राजन्नाशीविष इव श्वसन् । सात्यकिं पञ्चविंशत्या प्राविध्यत शिलाशितैः ॥

so ’tikruddhas tato rājann āśīviṣa iva śvasan । sātyakiṁ pañcaviṁśatyā prāvidhyata śilāśitaiḥ ॥

श्रुतकीर्तिं च नवभिः सुतसोमं च पञ्चभिः । अष्टभिः श्रुतकर्माणं प्रतिविन्ध्यं त्रिभिः शरैः । शतानीकं च नवभिर्धर्मपुत्रं च सप्तभिः ॥

śrutakīrtiṁ ca navabhiḥ sutasomaṁ ca pañcabhiḥ । aṣṭabhiḥ śrutakarmāṇaṁ prativindhyaṁ tribhiḥ śaraiḥ । śatānīkaṁ ca navabhir dharmaputraṁ ca saptabhiḥ ॥

अथेतरांस्ततः शूरान्द्वाभ्यां द्वाभ्यामताडयत् । श्रुतकीर्तेस्तथा चापं चिच्छेद निशितैः शरैः ॥

athetarāṁs tataḥ śūrān dvābhyāṁ dvābhyām atāḍayat । śrutakīrtes tathā cāpaṁ ciccheda niśitaiḥ śaraiḥ ॥

अथान्यद्धनुरादाय श्रुतकीर्तिर्महारथः । द्रौणायनिं त्रिभिर्विद्ध्वा विव्याधान्यैः शितैः शरैः ॥

athānyad dhanur ādāya śrutakīrtir mahārathaḥ । drauṇāyaniṁ tribhir viddhvā vivyādhānyaiḥ śitaiḥ śaraiḥ ॥

ततो द्रौणिर्महाराज शरवर्षेण भारत । छादयामास तत्सैन्यं समन्ताच्च शरैर्नृपान् ॥

tato drauṇir mahārāja śaravarṣeṇa bhārata । chādayām āsa tat sainyaṁ samantāc ca śarair nr̥pān ॥

ततः पुनरमेयात्मा धर्मराजस्य कार्मुकम् । द्रौणिश्चिच्छेद विहसन्विव्याध च शरैस्त्रिभिः ॥

tataḥ punar ameyātmā dharmarājasya kārmukam । drauṇiś ciccheda vihasan vivyādha ca śarais tribhiḥ ॥

ततो धर्मसुतो राजन्प्रगृह्यान्यन्महद्धनुः । द्रौणिं विव्याध सप्तत्या बाह्वोरुरसि चार्दयत् ॥

tato dharmasuto rājan pragr̥hyānyan mahad dhanuḥ । drauṇiṁ vivyādha saptatyā bāhvor urasi cārdayat ॥

सात्यकिस्तु ततः क्रुद्धो द्रौणेः प्रहरतो रणे । अर्धचन्द्रेण तीक्ष्णेन धनुश्छित्त्वानदद्भृशम् ॥

sātyakis tu tataḥ kruddho drauṇeḥ praharato raṇe । ardhacandreṇa tīkṣṇena dhanuś chittvānadad bhr̥śam ॥

छिन्नधन्वा ततो द्रौणिः शक्त्या शक्तिमतां वरः । सारथिं पातयामास शैनेयस्य रथाद्द्रुतम् ॥

chinnadhanvā tato drauṇiḥ śaktyā śaktimatāṁ varaḥ । sārathiṁ pātayām āsa śaineyasya rathād drutam ॥

अथान्यद्धनुरादाय द्रोणपुत्रः प्रतापवान् । शैनेयं शरवर्षेण छादयामास भारत ॥

athānyad dhanur ādāya droṇaputraḥ pratāpavān । śaineyaṁ śaravarṣeṇa chādayām āsa bhārata ॥

तस्याश्वाः प्रद्रुताः संख्ये पतिते रथसारथौ । तत्र तत्रैव धावन्तः समदृश्यन्त भारत ॥

tasyāśvāḥ pradrutāḥ saṁkhye patite rathasārathau । tatra tatraiva dhāvantaḥ samadr̥śyanta bhārata ॥

युधिष्ठिरपुरोगास्ते द्रौणिं शस्त्रभृतां वरम् । अभ्यवर्षन्त वेगेन विसृजन्तः शिताञ्शरान् ॥

yudhiṣṭhirapurogās te drauṇiṁ śastrabhr̥tāṁ varam । abhyavarṣanta vegena visr̥jantaḥ śitāñ śarān ॥

आगच्छमानांस्तान्दृष्ट्वा रौद्ररूपान्परंतपः । प्रहसन्प्रतिजग्राह द्रोणपुत्रो महारणे ॥

āgacchamānāṁs tān dr̥ṣṭvā raudrarūpān paraṁtapaḥ । prahasan pratijagrāha droṇaputro mahāraṇe ॥

ततः शरशतज्वालः सेनाकक्षं महारथः । द्रौणिर्ददाह समरे कक्षमग्निर्यथा वने ॥

tataḥ śaraśatajvālaḥ senākakṣaṁ mahārathaḥ । drauṇir dadāha samare kakṣam agnir yathā vane ॥

तद्बलं पाण्डुपुत्रस्य द्रोणपुत्रप्रतापितम् । चुक्षुभे भरतश्रेष्ठ तिमिनेव नदीमुखम् ॥

tad balaṁ pāṇḍuputrasya droṇaputrapratāpitam । cukṣubhe bharataśreṣṭha timineva nadīmukham ॥

दृष्ट्वा ते च महाराज द्रोणपुत्रपराक्रमम् । निहतान्मेनिरे सर्वान्पाण्डून्द्रोणसुतेन वै ॥

dr̥ṣṭvā te ca mahārāja droṇaputraparākramam । nihatān menire sarvān pāṇḍūn droṇasutena vai ॥

युधिष्ठिरस्तु त्वरितो द्रौणिं श्लिष्य महारथम् । अब्रवीद्द्रोणपुत्रं तु रोषामर्षसमन्वितः ॥

yudhiṣṭhiras tu tvarito drauṇiṁ śliṣya mahāratham । abravīd droṇaputraṁ tu roṣāmarṣasamanvitaḥ ॥

नैव नाम तव प्रीतिर्नैव नाम कृतज्ञता । यतस्त्वं पुरुषव्याघ्र मामेवाद्य जिघांससि ॥

naiva nāma tava prītir naiva nāma kr̥tajñatā । yatas tvaṁ puruṣavyāghra mām evādya jighāṁsasi ॥

ब्राह्मणेन तपः कार्यं दानमध्ययनं तथा । क्षत्रियेण धनुर्नाम्यं स भवान्ब्राह्मणब्रुवः ॥

brāhmaṇena tapaḥ kāryaṁ dānam adhyayanaṁ tathā । kṣatriyeṇa dhanur nāmyaṁ sa bhavān brāhmaṇabruvaḥ ॥

मिषतस्ते महाबाहो जेष्यामि युधि कौरवान् । कुरुष्व समरे कर्म ब्रह्मबन्धुरसि ध्रुवम् ॥

miṣatas te mahābāho jeṣyāmi yudhi kauravān । kuruṣva samare karma brahmabandhur asi dhruvam ॥

एवमुक्तो महाराज द्रोणपुत्रः स्मयन्निव । युक्तत्वं तच्च संचिन्त्य नोत्तरं किंचिदब्रवीत् ॥

evam ukto mahārāja droṇaputraḥ smayann iva । yuktatvaṁ tac ca saṁcintya nottaraṁ kiṁ cid abravīt ॥

अनुक्त्वा च ततः किंचिच्छरवर्षेण पाण्डवम् । छादयामास समरे क्रुद्धोऽन्तक इव प्रजाः ॥

anuktvā ca tataḥ kiṁ cic charavarṣeṇa pāṇḍavam । chādayām āsa samare kruddho ’ntaka iva prajāḥ ॥

संछाद्यमानस्तु तदा द्रोणपुत्रेण मारिष । पार्थोऽपयातः शीघ्रं वै विहाय महतीं चमूम् ॥

saṁchādyamānas tu tadā droṇaputreṇa māriṣa । pārtho ’payātaḥ śīghraṁ vai vihāya mahatīṁ camūm ॥

अपयाते ततस्तस्मिन्धर्मपुत्रे युधिष्ठिरे । द्रोणपुत्रः स्थितो राजन्प्रत्यादेशान्महात्मनः ॥

apayāte tatas tasmin dharmaputre yudhiṣṭhire । droṇaputraḥ sthito rājan pratyādeśān mahātmanaḥ ॥

ततो युधिष्ठिरो राजा त्यक्त्वा द्रौणिं महाहवे । प्रययौ तावकं सैन्यं युक्तः क्रूराय कर्मणे ॥

tato yudhiṣṭhiro rājā tyaktvā drauṇiṁ mahāhave । prayayau tāvakaṁ sainyaṁ yuktaḥ krūrāya karmaṇe ॥