Adhyāya 38

संजय उवाच । कृतवर्मा कृपो द्रौणिः सूतपुत्रश्च मारिष । उलूकः सौबलश्चैव राजा च सह सोदरैः ॥

saṁjaya uvāca । kr̥tavarmā kr̥po drauṇiḥ sūtaputraś ca māriṣa । ulūkaḥ saubalaś caiva rājā ca saha sodaraiḥ ॥

सीदमानां चमूं दृष्ट्वा पाण्डुपुत्रभयार्दिताम् । समुज्जिहीर्षुर्वेगेन भिन्नां नावमिवार्णवे ॥

sīdamānāṁ camūṁ dr̥ṣṭvā pāṇḍuputrabhayārditām । samujjihīrṣur vegena bhinnāṁ nāvam ivārṇave ॥

ततो युद्धमतीवासीन्मुहूर्तमिव भारत । भीरूणां त्रासजननं शूराणां हर्षवर्धनम् ॥

tato yuddham atīvāsīn muhūrtam iva bhārata । bhīrūṇāṁ trāsajananaṁ śūrāṇāṁ harṣavardhanam ॥

कृपेण शरवर्षाणि विप्रमुक्तानि संयुगे । सृञ्जयाः शातयामासुः शलभानां व्रजा इव ॥

kr̥peṇa śaravarṣāṇi vipramuktāni saṁyuge । sr̥ñjayāḥ śātayām āsuḥ śalabhānāṁ vrajā iva ॥

शिखण्डी तु ततः क्रुद्धो गौतमं त्वरितो ययौ । ववर्ष शरवर्षाणि समन्तादेव ब्राह्मणे ॥

śikhaṇḍī tu tataḥ kruddho gautamaṁ tvarito yayau । vavarṣa śaravarṣāṇi samantād eva brāhmaṇe ॥

कृपस्तु शरवर्षं तद्विनिहत्य महास्त्रवित् । शिखण्डिनं रणे क्रुद्धो विव्याध दशभिः शरैः ॥

kr̥pas tu śaravarṣaṁ tad vinihatya mahāstravit । śikhaṇḍinaṁ raṇe kruddho vivyādha daśabhiḥ śaraiḥ ॥

ततः शिखण्डी कुपीतः शरैः सप्तभिराहवे । कृपं विव्याध सुभृशं कङ्कपत्रैरजिह्मगैः ॥

tataḥ śikhaṇḍī kupītaḥ śaraiḥ saptabhir āhave । kr̥paṁ vivyādha subhr̥śaṁ kaṅkapatrair ajihmagaiḥ ॥

ततः कृपः शरैस्तीक्ष्णैः सोऽतिविद्धो महारथः । व्यश्वसूतरथं चक्रे पार्षतं तु द्विजोत्तमः ॥

tataḥ kr̥paḥ śarais tīkṣṇaiḥ so ’tividdho mahārathaḥ । vyaśvasūtarathaṁ cakre pārṣataṁ tu dvijottamaḥ ॥

हताश्वात्तु ततो यानादवप्लुत्य महारथः । चर्मखड्गे च संगृह्य सत्वरं ब्राह्मणं ययौ ॥

hatāśvāt tu tato yānād avaplutya mahārathaḥ । carmakhaḍge ca saṁgr̥hya satvaraṁ brāhmaṇaṁ yayau ॥

तमापतन्तं सहसा शरैः संनतपर्वभिः । छादयामास समरे तदद्भुतमिवाभवत् ॥

tam āpatantaṁ sahasā śaraiḥ saṁnataparvabhiḥ । chādayām āsa samare tad adbhutam ivābhavat ॥

तत्राद्भुतमपश्याम शिलानां प्लवनं यथा । निश्चेष्टो यद्रणे राजञ्शिखण्डी समतिष्ठत ॥

tatrādbhutam apaśyāma śilānāṁ plavanaṁ yathā । niśceṣṭo yad raṇe rājañ śikhaṇḍī samatiṣṭhata ॥

कृपेण छादितं दृष्ट्वा नृपोत्तम शिखण्डिनम् । प्रत्युद्ययौ कृपं तूर्णं धृष्टद्युम्नो महारथः ॥

kr̥peṇa chāditaṁ dr̥ṣṭvā nr̥pottama śikhaṇḍinam । pratyudyayau kr̥paṁ tūrṇaṁ dhr̥ṣṭadyumno mahārathaḥ ॥

धृष्टद्युम्नं ततो यान्तं शारद्वतरथं प्रति । प्रतिजग्राह वेगेन कृतवर्मा महारथः ॥

dhr̥ṣṭadyumnaṁ tato yāntaṁ śāradvatarathaṁ prati । pratijagrāha vegena kr̥tavarmā mahārathaḥ ॥

युधिष्ठिरमथायान्तं शारद्वतरथं प्रति । सपुत्रं सहसेनं च द्रोणपुत्रो न्यवारयत् ॥

yudhiṣṭhiram athāyāntaṁ śāradvatarathaṁ prati । saputraṁ sahasenaṁ ca droṇaputro nyavārayat ॥

नकुलं सहदेवं च त्वरमाणौ महारथौ । प्रतिजग्राह ते पुत्रः शरवर्षेण वारयन् ॥

nakulaṁ sahadevaṁ ca tvaramāṇau mahārathau । pratijagrāha te putraḥ śaravarṣeṇa vārayan ॥

भीमसेनं करूषांश्च केकयान्सहसृञ्जयान् । कर्णो वैकर्तनो युद्धे वारयामास भारत ॥

bhīmasenaṁ karūṣāṁś ca kekayān sahasr̥ñjayān । karṇo vaikartano yuddhe vārayām āsa bhārata ॥

शिखण्डिनस्ततो बाणान्कृपः शारद्वतो युधि । प्राहिणोत्त्वरया युक्तो दिधक्षुरिव मारिष ॥

śikhaṇḍinas tato bāṇān kr̥paḥ śāradvato yudhi । prāhiṇot tvarayā yukto didhakṣur iva māriṣa ॥

ताञ्शरान्प्रेषितांस्तेन समन्ताद्धेमभूषणान् । चिच्छेद खड्गमाविध्य भ्रामयंश्च पुनः पुनः ॥

tāñ śarān preṣitāṁs tena samantād dhemabhūṣaṇān । ciccheda khaḍgam āvidhya bhrāmayaṁś ca punaḥ punaḥ ॥

शतचन्द्रं ततश्चर्म गौतमः पार्षतस्य ह । व्यधमत्सायकैस्तूर्णं तत उच्चुक्रुशुर्जनाः ॥

śatacandraṁ tataś carma gautamaḥ pārṣatasya ha । vyadhamat sāyakais tūrṇaṁ tata uccukruśur janāḥ ॥

स विचर्मा महाराज खड्गपाणिरुपाद्रवत् । कृपस्य वशमापन्नो मृत्योरास्यमिवातुरः ॥

sa vicarmā mahārāja khaḍgapāṇir upādravat । kr̥pasya vaśam āpanno mr̥tyor āsyam ivāturaḥ ॥

शारद्वतशरैर्ग्रस्तं क्लिश्यमानं महाबलम् । चित्रकेतुसुतो राजन्सुकेतुस्त्वरितो ययौ ॥

śāradvataśarair grastaṁ kliśyamānaṁ mahābalam । citraketusuto rājan suketus tvarito yayau ॥

विकिरन्ब्राह्मणं युद्धे बहुभिर्निशितैः शरैः । अभ्यापतदमेयात्मा गौतमस्य रथं प्रति ॥

vikiran brāhmaṇaṁ yuddhe bahubhir niśitaiḥ śaraiḥ । abhyāpatad ameyātmā gautamasya rathaṁ prati ॥

दृष्ट्वाविषह्यं तं युद्धे ब्राह्मणं चरितव्रतम् । अपयातस्ततस्तूर्णं शिखण्डी राजसत्तम ॥

dr̥ṣṭvāviṣahyaṁ taṁ yuddhe brāhmaṇaṁ caritavratam । apayātas tatas tūrṇaṁ śikhaṇḍī rājasattama ॥

सुकेतुस्तु ततो राजन्गौतमं नवभिः शरैः । विद्ध्वा विव्याध सप्तत्या पुनश्चैनं त्रिभिः शरैः ॥

suketus tu tato rājan gautamaṁ navabhiḥ śaraiḥ । viddhvā vivyādha saptatyā punaś cainaṁ tribhiḥ śaraiḥ ॥

अथास्य सशरं चापं पुनश्चिच्छेद मारिष । सारथिं च शरेणास्य भृशं मर्मण्यताडयत् ॥

athāsya saśaraṁ cāpaṁ punaś ciccheda māriṣa । sārathiṁ ca śareṇāsya bhr̥śaṁ marmaṇy atāḍayat ॥

गौतमस्तु ततः क्रुद्धो धनुर्गृह्य नवं दृढम् । सुकेतुं त्रिंशता बाणैः सर्वमर्मस्वताडयत् ॥

gautamas tu tataḥ kruddho dhanur gr̥hya navaṁ dr̥ḍham । suketuṁ triṁśatā bāṇaiḥ sarvamarmasv atāḍayat ॥

स विह्वलितसर्वाङ्गः प्रचचाल रथोत्तमे । भूमिचाले यथा वृक्षश्चलत्याकम्पितो भृशम् ॥

sa vihvalitasarvāṅgaḥ pracacāla rathottame । bhūmicāle yathā vr̥kṣaś calaty ākampito bhr̥śam ॥

चलतस्तस्य कायात्तु शिरो ज्वलितकुण्डलम् । सोष्णीषं सशिरस्त्राणं क्षुरप्रेणान्वपातयत् ॥

calatas tasya kāyāt tu śiro jvalitakuṇḍalam । soṣṇīṣaṁ saśirastrāṇaṁ kṣurapreṇānvapātayat ॥

तच्छिरः प्रापतद्भूमौ श्येनाहृतमिवामिषम् । ततोऽस्य कायो वसुधां पश्चात्प्राप तदा च्युतः ॥

tac chiraḥ prāpatad bhūmau śyenāhr̥tam ivāmiṣam । tato ’sya kāyo vasudhāṁ paścāt prāpa tadā cyutaḥ ॥

तस्मिन्हते महाराज त्रस्तास्तस्य पदानुगाः । गौतमं समरे त्यक्त्वा दुद्रुवुस्ते दिशो दश ॥

tasmin hate mahārāja trastās tasya padānugāḥ । gautamaṁ samare tyaktvā dudruvus te diśo daśa ॥

धृष्टद्युम्नं तु समरे संनिवार्य महाबलः । कृतवर्माब्रवीद्धृष्टस्तिष्ठ तिष्ठेति पार्षतम् ॥

dhr̥ṣṭadyumnaṁ tu samare saṁnivārya mahābalaḥ । kr̥tavarmābravīd dhr̥ṣṭas tiṣṭha tiṣṭheti pārṣatam ॥

तदभूत्तुमुलं युद्धं वृष्णिपार्षतयो रणे । आमिषार्थे यथा युद्धं श्येनयोर्गृद्धयोर्नृप ॥

tad abhūt tumulaṁ yuddhaṁ vr̥ṣṇipārṣatayo raṇe । āmiṣārthe yathā yuddhaṁ śyenayor gr̥ddhayor nr̥pa ॥

धृष्टद्युम्नस्तु समरे हार्दिक्यं नवभिः शरैः । आजघानोरसि क्रुद्धः पीडयन्हृदिकात्मजम् ॥

dhr̥ṣṭadyumnas tu samare hārdikyaṁ navabhiḥ śaraiḥ । ājaghānorasi kruddhaḥ pīḍayan hr̥dikātmajam ॥

कृतवर्मा तु समरे पार्षतेन दृढाहतः । पार्षतं सरथं साश्वं छादयामास सायकैः ॥

kr̥tavarmā tu samare pārṣatena dr̥ḍhāhataḥ । pārṣataṁ sarathaṁ sāśvaṁ chādayām āsa sāyakaiḥ ॥

सरथश्छादितो राजन्धृष्टद्युम्नो न दृश्यते । मेघैरिव परिच्छन्नो भास्करो जलदागमे ॥

sarathaś chādito rājan dhr̥ṣṭadyumno na dr̥śyate । meghair iva paricchanno bhāskaro jaladāgame ॥

विधूय तं बाणगणं शरैः कनकभूषणैः । व्यरोचत रणे राजन्धृष्टद्युम्नः कृतव्रणः ॥

vidhūya taṁ bāṇagaṇaṁ śaraiḥ kanakabhūṣaṇaiḥ । vyarocata raṇe rājan dhr̥ṣṭadyumnaḥ kr̥tavraṇaḥ ॥

ततस्तु पार्षतः क्रुद्धः शस्त्रवृष्टिं सुदारुणाम् । कृतवर्माणमासाद्य व्यसृजत्पृतनापतिः ॥

tatas tu pārṣataḥ kruddhaḥ śastravr̥ṣṭiṁ sudāruṇām । kr̥tavarmāṇam āsādya vyasr̥jat pr̥tanāpatiḥ ॥

तामापतन्तीं सहसा शस्त्रवृष्टिं निरन्तराम् । शरैरनेकसाहस्रैर्हार्दिक्यो व्यधमद्युधि ॥

tām āpatantīṁ sahasā śastravr̥ṣṭiṁ nirantarām । śarair anekasāhasrair hārdikyo vyadhamad yudhi ॥

दृष्ट्वा तु दारितां युद्धे शस्त्रवृष्टिं दुरुत्तराम् । कृतवर्माणमभ्येत्य वारयामास पार्षतः ॥

dr̥ṣṭvā tu dāritāṁ yuddhe śastravr̥ṣṭiṁ duruttarām । kr̥tavarmāṇam abhyetya vārayām āsa pārṣataḥ ॥

सारथिं चास्य तरसा प्राहिणोद्यमसादनम् । भल्लेन शितधारेण स हतः प्रापतद्रथात् ॥

sārathiṁ cāsya tarasā prāhiṇod yamasādanam । bhallena śitadhāreṇa sa hataḥ prāpatad rathāt ॥

धृष्टद्युम्नस्तु बलवाञ्जित्वा शत्रुं महारथम् । कौरवान्समरे तूर्णं वारयामास सायकैः ॥

dhr̥ṣṭadyumnas tu balavāñ jitvā śatruṁ mahāratham । kauravān samare tūrṇaṁ vārayām āsa sāyakaiḥ ॥

ततस्ते तावका योधा धृष्टद्युम्नमुपाद्रवन् । सिंहनादरवं कृत्वा ततो युद्धमवर्तत ॥

tatas te tāvakā yodhā dhr̥ṣṭadyumnam upādravan । siṁhanādaravaṁ kr̥tvā tato yuddham avartata ॥