Adhyāya 37

संजय उवाच । वर्तमाने तदा युद्धे क्षत्रियाणां निमज्जने । गाण्डीवस्य महान्घोषः शुश्रुवे युधि मारिष ॥

saṁjaya uvāca । vartamāne tadā yuddhe kṣatriyāṇāṁ nimajjane । gāṇḍīvasya mahān ghoṣaḥ śuśruve yudhi māriṣa ॥

संशप्तकानां कदनमकरोद्यत्र पाण्डवः । कोसलानां तथा राजन्नारायणबलस्य च ॥

saṁśaptakānāṁ kadanam akarod yatra pāṇḍavaḥ । kosalānāṁ tathā rājan nārāyaṇabalasya ca ॥

संशप्तकास्तु समरे शरवृष्टिं समन्ततः । अपातयन्पार्थमूर्ध्नि जयगृद्धाः प्रमन्यवः ॥

saṁśaptakās tu samare śaravr̥ṣṭiṁ samantataḥ । apātayan pārthamūrdhni jayagr̥ddhāḥ pramanyavaḥ ॥

तां वृष्टिं सहसा राजंस्तरसा धारयन्प्रभुः । व्यगाहत रणे पार्थो विनिघ्नन्रथिनां वरः ॥

tāṁ vr̥ṣṭiṁ sahasā rājaṁs tarasā dhārayan prabhuḥ । vyagāhata raṇe pārtho vinighnan rathināṁ varaḥ ॥

निगृह्य तु रथानीकं कङ्कपत्रैः शिलाशितैः । आससाद रणे पार्थः सुशर्माणं महारथम् ॥

nigr̥hya tu rathānīkaṁ kaṅkapatraiḥ śilāśitaiḥ । āsasāda raṇe pārthaḥ suśarmāṇaṁ mahāratham ॥

स तस्य शरवर्षाणि ववर्ष रथिनां वरः । तथा संशप्तकाश्चैव पार्थस्य समरे स्थिताः ॥

sa tasya śaravarṣāṇi vavarṣa rathināṁ varaḥ । tathā saṁśaptakāś caiva pārthasya samare sthitāḥ ॥

सुशर्मा तु ततः पार्थं विद्ध्वा नवभिराशुगैः । जनार्दनं त्रिभिर्बाणैरभ्यहन्दक्षिणे भुजे । ततोऽपरेण भल्लेन केतुं विव्याध मारिष ॥

suśarmā tu tataḥ pārthaṁ viddhvā navabhir āśugaiḥ । janārdanaṁ tribhir bāṇair abhyahan dakṣiṇe bhuje । tato ’pareṇa bhallena ketuṁ vivyādha māriṣa ॥

स वानरवरो राजन्विश्वकर्मकृतो महान् । ननाद सुमहन्नादं भीषयन्वै ननर्द च ॥

sa vānaravaro rājan viśvakarmakr̥to mahān । nanāda sumahan nādaṁ bhīṣayan vai nanarda ca ॥

कपेस्तु निनदं श्रुत्वा संत्रस्ता तव वाहिनी । भयं विपुलमादाय निश्चेष्टा समपद्यत ॥

kapes tu ninadaṁ śrutvā saṁtrastā tava vāhinī । bhayaṁ vipulam ādāya niśceṣṭā samapadyata ॥

ततः सा शुशुभे सेना निश्चेष्टावस्थिता नृप । नानापुष्पसमाकीर्णं यथा चैत्ररथं वनम् ॥

tataḥ sā śuśubhe senā niśceṣṭāvasthitā nr̥pa । nānāpuṣpasamākīrṇaṁ yathā caitrarathaṁ vanam ॥

प्रतिलभ्य ततः संज्ञां योधास्ते कुरुसत्तम । अर्जुनं सिषिचुर्बाणैः पर्वतं जलदा इव । परिवव्रुस्तदा सर्वे पाण्डवस्य महारथम् ॥

pratilabhya tataḥ saṁjñāṁ yodhās te kurusattama । arjunaṁ siṣicur bāṇaiḥ parvataṁ jaladā iva । parivavrus tadā sarve pāṇḍavasya mahāratham ॥

ते हयान्रथचक्रे च रथेषाश्चापि भारत । निगृह्य बलवत्तूर्णं सिंहनादमथानदन् ॥

te hayān rathacakre ca ratheṣāś cāpi bhārata । nigr̥hya balavat tūrṇaṁ siṁhanādam athānadan ॥

अपरे जगृहुश्चैव केशवस्य महाभुजौ । पार्थमन्ये महाराज रथस्थं जगृहुर्मुदा ॥

apare jagr̥huś caiva keśavasya mahābhujau । pārtham anye mahārāja rathasthaṁ jagr̥hur mudā ॥

केशवस्तु तदा बाहू विधुन्वन्रणमूर्धनि । पातयामास तान्सर्वान्दुष्टहस्तीव हस्तिनः ॥

keśavas tu tadā bāhū vidhunvan raṇamūrdhani । pātayām āsa tān sarvān duṣṭahastīva hastinaḥ ॥

ततः क्रुद्धो रणे पार्थः संवृतस्तैर्महारथैः । निगृहीतं रथं दृष्ट्वा केशवं चाप्यभिद्रुतम् । रथारूढांश्च सुबहून्पदातींश्चाप्यपातयत् ॥

tataḥ kruddho raṇe pārthaḥ saṁvr̥tas tair mahārathaiḥ । nigr̥hītaṁ rathaṁ dr̥ṣṭvā keśavaṁ cāpy abhidrutam । rathārūḍhāṁś ca subahūn padātīṁś cāpy apātayat ॥

आसन्नांश्च ततो योधाञ्शरैरासन्नयोधिभिः । च्यावयामास समरे केशवं चेदमब्रवीत् ॥

āsannāṁś ca tato yodhāñ śarair āsannayodhibhiḥ । cyāvayām āsa samare keśavaṁ cedam abravīt ॥

पश्य कृष्ण महाबाहो संशप्तकगणान्मया । कुर्वाणान्दारुणं कर्म वध्यमानान्सहस्रशः ॥

paśya kr̥ṣṇa mahābāho saṁśaptakagaṇān mayā । kurvāṇān dāruṇaṁ karma vadhyamānān sahasraśaḥ ॥

रथबन्धमिमं घोरं पृथिव्यां नास्ति कश्चन । यः सहेत पुमाँल्लोके मदन्यो यदुपुंगव ॥

rathabandham imaṁ ghoraṁ pr̥thivyāṁ nāsti kaś cana । yaḥ saheta pumām̐l loke mad anyo yadupuṁgava ॥

इत्येवमुक्त्वा बीभत्सुर्देवदत्तमथाधमत् । पाञ्चजन्यं च कृष्णोऽपि पूरयन्निव रोदसी ॥

ity evam uktvā bībhatsur devadattam athādhamat । pāñcajanyaṁ ca kr̥ṣṇo ’pi pūrayann iva rodasī ॥

तं तु शङ्खस्वनं श्रुत्वा संशप्तकवरूथिनी । संचचाल महाराज वित्रस्ता चाभवद्भृशम् ॥

taṁ tu śaṅkhasvanaṁ śrutvā saṁśaptakavarūthinī । saṁcacāla mahārāja vitrastā cābhavad bhr̥śam ॥

पदबन्धं ततश्चक्रे पाण्डवः परवीरहा । नागमस्त्रं महाराज संप्रोदीर्य मुहुर्मुहुः ॥

padabandhaṁ tataś cakre pāṇḍavaḥ paravīrahā । nāgam astraṁ mahārāja saṁprodīrya muhur muhuḥ ॥

यानुद्दिश्य रणे पार्थः पदबन्धं चकार ह । ते बद्धाः पदबन्धेन पाण्डवेन महात्मना । निश्चेष्टा अभवन्राजन्नश्मसारमया इव ॥

yān uddiśya raṇe pārthaḥ padabandhaṁ cakāra ha । te baddhāḥ padabandhena pāṇḍavena mahātmanā । niśceṣṭā abhavan rājann aśmasāramayā iva ॥

निश्चेष्टांस्तु ततो योधानवधीत्पाण्डुनन्दनः । यथेन्द्रः समरे दैत्यांस्तारकस्य वधे पुरा ॥

niśceṣṭāṁs tu tato yodhān avadhīt pāṇḍunandanaḥ । yathendraḥ samare daityāṁs tārakasya vadhe purā ॥

ते वध्यमानाः समरे मुमुचुस्तं रथोत्तमम् । आयुधानि च सर्वाणि विस्रष्टुमुपचक्रमुः ॥

te vadhyamānāḥ samare mumucus taṁ rathottamam । āyudhāni ca sarvāṇi visraṣṭum upacakramuḥ ॥

ततः सुशर्मा राजेन्द्र गृहीतां वीक्ष्य वाहिनीम् । सौपर्णमस्त्रं त्वरितः प्रादुश्चक्रे महारथः ॥

tataḥ suśarmā rājendra gr̥hītāṁ vīkṣya vāhinīm । sauparṇam astraṁ tvaritaḥ prāduścakre mahārathaḥ ॥

ततः सुपर्णाः संपेतुर्भक्षयन्तो भुजंगमान् । ते वै विदुद्रुवुर्नागा दृष्ट्वा तान्खचरान्नृप ॥

tataḥ suparṇāḥ saṁpetur bhakṣayanto bhujaṁgamān । te vai vidudruvur nāgā dr̥ṣṭvā tān khacarān nr̥pa ॥

बभौ बलं तद्विमुक्तं पदबन्धाद्विशां पते । मेघवृन्दाद्यथा मुक्तो भास्करस्तापयन्प्रजाः ॥

babhau balaṁ tad vimuktaṁ padabandhād viśāṁ pate । meghavr̥ndād yathā mukto bhāskaras tāpayan prajāḥ ॥

विप्रमुक्तास्तु ते योधाः फल्गुनस्य रथं प्रति । ससृजुर्बाणसंघांश्च शस्त्रसंघांश्च मारिष ॥

vipramuktās tu te yodhāḥ phalgunasya rathaṁ prati । sasr̥jur bāṇasaṁghāṁś ca śastrasaṁghāṁś ca māriṣa ॥

तां महास्त्रमयीं वृष्टिं संछिद्य शरवृष्टिभिः । व्यवातिष्ठत्ततो योधान्वासविः परवीरहा ॥

tāṁ mahāstramayīṁ vr̥ṣṭiṁ saṁchidya śaravr̥ṣṭibhiḥ । vyavātiṣṭhat tato yodhān vāsaviḥ paravīrahā ॥

सुशर्मा तु ततो राजन्बाणेनानतपर्वणा । अर्जुनं हृदये विद्ध्वा विव्याधान्यैस्त्रिभिः शरैः । स गाढविद्धो व्यथितो रथोपस्थ उपाविशत् ॥

suśarmā tu tato rājan bāṇenānataparvaṇā । arjunaṁ hr̥daye viddhvā vivyādhānyais tribhiḥ śaraiḥ । sa gāḍhaviddho vyathito rathopastha upāviśat ॥

प्रतिलभ्य ततः संज्ञां श्वेताश्वः कृष्णसारथिः । ऐन्द्रमस्त्रममेयात्मा प्रादुश्चक्रे त्वरान्वितः । ततो बाणसहस्राणि समुत्पन्नानि मारिष ॥

pratilabhya tataḥ saṁjñāṁ śvetāśvaḥ kr̥ṣṇasārathiḥ । aindram astram ameyātmā prāduścakre tvarānvitaḥ । tato bāṇasahasrāṇi samutpannāni māriṣa ॥

सर्वदिक्षु व्यदृश्यन्त सूदयन्तो नृप द्विपान् । हयान्रथांश्च समरे शस्त्रैः शतसहस्रशः ॥

sarvadikṣu vyadr̥śyanta sūdayanto nr̥pa dvipān । hayān rathāṁś ca samare śastraiḥ śatasahasraśaḥ ॥

वध्यमाने ततः सैन्ये विपुला भीः समाविशत् । संशप्तकगणानां च गोपालानां च भारत । न हि कश्चित्पुमांस्तत्र योऽर्जुनं प्रत्ययुध्यत ॥

vadhyamāne tataḥ sainye vipulā bhīḥ samāviśat । saṁśaptakagaṇānāṁ ca gopālānāṁ ca bhārata । na hi kaś cit pumāṁs tatra yo ’rjunaṁ pratyayudhyata ॥

पश्यतां तत्र वीराणामहन्यत महद्बलम् । हन्यमानमपश्यंश्च निश्चेष्टाः स्म पराक्रमे ॥

paśyatāṁ tatra vīrāṇām ahanyata mahad balam । hanyamānam apaśyaṁś ca niśceṣṭāḥ sma parākrame ॥

अयुतं तत्र योधानां हत्वा पाण्डुसुतो रणे । व्यभ्राजत रणे राजन्विधूमोऽग्निरिव ज्वलन् ॥

ayutaṁ tatra yodhānāṁ hatvā pāṇḍusuto raṇe । vyabhrājata raṇe rājan vidhūmo ’gnir iva jvalan ॥

चतुर्दश सहस्राणि यानि शिष्टानि भारत । रथानामयुतं चैव त्रिसाहस्राश्च दन्तिनः ॥

caturdaśa sahasrāṇi yāni śiṣṭāni bhārata । rathānām ayutaṁ caiva trisāhasrāś ca dantinaḥ ॥

ततः संशप्तका भूयः परिवव्रुर्धनंजयम् । मर्तव्यमिति निश्चित्य जयं वापि निवर्तनम् ॥

tataḥ saṁśaptakā bhūyaḥ parivavrur dhanaṁjayam । martavyam iti niścitya jayaṁ vāpi nivartanam ॥

तत्र युद्धं महद्ध्यासीत्तावकानां विशां पते । शूरेण बलिना सार्धं पाण्डवेन किरीटिना ॥

tatra yuddhaṁ mahad dhy āsīt tāvakānāṁ viśāṁ pate । śūreṇa balinā sārdhaṁ pāṇḍavena kirīṭinā ॥