Adhyāya 36

संजय उवाच । क्षत्रियास्ते महाराज परस्परवधैषिणः । अन्योन्यं समरे जघ्नुः कृतवैराः परस्परम् ॥

saṁjaya uvāca । kṣatriyās te mahārāja parasparavadhaiṣiṇaḥ । anyonyaṁ samare jaghnuḥ kr̥tavairāḥ parasparam ॥

रथौघाश्च हयौघाश्च नरौघाश्च समन्ततः । गजौघाश्च महाराज संसक्ताः स्म परस्परम् ॥

rathaughāś ca hayaughāś ca naraughāś ca samantataḥ । gajaughāś ca mahārāja saṁsaktāḥ sma parasparam ॥

गदानां परिघाणां च कणपानां च सर्पताम् । प्रासानां भिण्डिपालानां भुशुण्डीनां च सर्वशः ॥

gadānāṁ parighāṇāṁ ca kaṇapānāṁ ca sarpatām । prāsānāṁ bhiṇḍipālānāṁ bhuśuṇḍīnāṁ ca sarvaśaḥ ॥

संपातं चान्वपश्याम संग्रामे भृशदारुणे । शलभा इव संपेतुः समन्ताच्छरवृष्टयः ॥

saṁpātaṁ cānvapaśyāma saṁgrāme bhr̥śadāruṇe । śalabhā iva saṁpetuḥ samantāc charavr̥ṣṭayaḥ ॥

नागा नागान्समासाद्य व्यधमन्त परस्परम् । हया हयांश्च समरे रथिनो रथिनस्तथा । पत्तयः पत्तिसंघैश्च हयसंघैर्हयास्तथा ॥

nāgā nāgān samāsādya vyadhamanta parasparam । hayā hayāṁś ca samare rathino rathinas tathā । pattayaḥ pattisaṁghaiś ca hayasaṁghair hayās tathā ॥

पत्तयो रथमातङ्गान्रथा हस्त्यश्वमेव च । नागाश्च समरे त्र्यङ्गं ममृदुः शीघ्रगा नृप ॥

pattayo rathamātaṅgān rathā hastyaśvam eva ca । nāgāś ca samare tryaṅgaṁ mamr̥duḥ śīghragā nr̥pa ॥

पततां तत्र शूराणां क्रोशतां च परस्परम् । घोरमायोधनं जज्ञे पशूनां वैशसं यथा ॥

patatāṁ tatra śūrāṇāṁ krośatāṁ ca parasparam । ghoram āyodhanaṁ jajñe paśūnāṁ vaiśasaṁ yathā ॥

रुधिरेण समास्तीर्णा भाति भारत मेदिनी । शक्रगोपगणाकीर्णा प्रावृषीव यथा धरा ॥

rudhireṇa samāstīrṇā bhāti bhārata medinī । śakragopagaṇākīrṇā prāvr̥ṣīva yathā dharā ॥

यथा वा वाससी शुक्ले महारजनरञ्जिते । बिभृयाद्युवतिः श्यामा तद्वदासीद्वसुंधरा । मांसशोणितचित्रेव शातकौम्भमयीव च ॥

yathā vā vāsasī śukle mahārajanarañjite । bibhr̥yād yuvatiḥ śyāmā tadvad āsīd vasuṁdharā । māṁsaśoṇitacitreva śātakaumbhamayīva ca ॥

छिन्नानां चोत्तमाङ्गानां बाहूनां चोरुभिः सह । कुण्डलानां प्रविद्धानां भूषणानां च भारत ॥

chinnānāṁ cottamāṅgānāṁ bāhūnāṁ corubhiḥ saha । kuṇḍalānāṁ praviddhānāṁ bhūṣaṇānāṁ ca bhārata ॥

निष्काणामधिसूत्राणां शरीराणां च धन्विनाम् । वर्मणां सपताकानां संघास्तत्रापतन्भुवि ॥

niṣkāṇām adhisūtrāṇāṁ śarīrāṇāṁ ca dhanvinām । varmaṇāṁ sapatākānāṁ saṁghās tatrāpatan bhuvi ॥

गजान्गजाः समासाद्य विषाणाग्रैरदारयन् । विषाणाभिहतास्ते च भ्राजन्ते द्विरदा यथा ॥

gajān gajāḥ samāsādya viṣāṇāgrair adārayan । viṣāṇābhihatās te ca bhrājante dviradā yathā ॥

रुधिरेणावसिक्ताङ्गा गैरिकप्रस्रवा इव । यथा भ्राजन्ति स्यन्दन्तः पर्वता धातुमण्डिताः ॥

rudhireṇāvasiktāṅgā gairikaprasravā iva । yathā bhrājanti syandantaḥ parvatā dhātumaṇḍitāḥ ॥

तोमरान्गजिभिर्मुक्तान्प्रतीपानास्थितान्बहून् । हस्तैर्विचेरुस्ते नागा बभञ्जुश्चापरे तथा ॥

tomarān gajibhir muktān pratīpān āsthitān bahūn । hastair vicerus te nāgā babhañjuś cāpare tathā ॥

नाराचैश्छिन्नवर्माणो भ्राजन्ते स्म गजोत्तमाः । हिमागमे महाराज व्यभ्रा इव महीधराः ॥

nārācaiś chinnavarmāṇo bhrājante sma gajottamāḥ । himāgame mahārāja vyabhrā iva mahīdharāḥ ॥

शरैः कनकपुङ्खैस्तु चिता रेजुर्गजोत्तमाः । उल्काभिः संप्रदीप्ताग्राः पर्वता इव मारिष ॥

śaraiḥ kanakapuṅkhais tu citā rejur gajottamāḥ । ulkābhiḥ saṁpradīptāgrāḥ parvatā iva māriṣa ॥

केचिदभ्याहता नागा नागैर्नगनिभा भुवि । निपेतुः समरे तस्मिन्पक्षवन्त इवाद्रयः ॥

ke cid abhyāhatā nāgā nāgair naganibhā bhuvi । nipetuḥ samare tasmin pakṣavanta ivādrayaḥ ॥

अपरे प्राद्रवन्नागाः शल्यार्ता व्रणपीडिताः । प्रतिमानैश्च कुम्भैश्च पेतुरुर्व्यां महाहवे ॥

apare prādravan nāgāḥ śalyārtā vraṇapīḍitāḥ । pratimānaiś ca kumbhaiś ca petur urvyāṁ mahāhave ॥

निषेदुः सिंहवच्चान्ये नदन्तो भैरवान्रवान् । मम्लुश्च बहवो राजंश्चुकूजुश्चापरे तथा ॥

niṣeduḥ siṁhavac cānye nadanto bhairavān ravān । mamluś ca bahavo rājaṁś cukūjuś cāpare tathā ॥

हयाश्च निहता बाणैः स्वर्णभाण्डपरिच्छदाः । निषेदुश्चैव मम्लुश्च बभ्रमुश्च दिशो दश ॥

hayāś ca nihatā bāṇaiḥ svarṇabhāṇḍaparicchadāḥ । niṣeduś caiva mamluś ca babhramuś ca diśo daśa ॥

अपरे कृष्यमाणाश्च विवेष्टन्तो महीतले । भावान्बहुविधांश्चक्रुस्ताडिताः शरतोमरैः ॥

apare kr̥ṣyamāṇāś ca viveṣṭanto mahītale । bhāvān bahuvidhāṁś cakrus tāḍitāḥ śaratomaraiḥ ॥

नरास्तु निहता भूमौ कूजन्तस्तत्र मारिष । दृष्ट्वा च बान्धवानन्ये पितॄनन्ये पितामहान् ॥

narās tu nihatā bhūmau kūjantas tatra māriṣa । dr̥ṣṭvā ca bāndhavān anye pitr̥̄n anye pitāmahān ॥

धावमानान्परांश्चैव दृष्ट्वान्ये तत्र भारत । गोत्रनामानि ख्यातानि शशंसुरितरेतरम् ॥

dhāvamānān parāṁś caiva dr̥ṣṭvānye tatra bhārata । gotranāmāni khyātāni śaśaṁsur itaretaram ॥

तेषां छिन्ना महाराज भुजाः कनकभूषणाः । उद्वेष्टन्ते विवेष्टन्ते पतन्ते चोत्पतन्ति च ॥

teṣāṁ chinnā mahārāja bhujāḥ kanakabhūṣaṇāḥ । udveṣṭante viveṣṭante patante cotpatanti ca ॥

निपतन्ति तथा भूमौ स्फुरन्ति च सहस्रशः । वेगांश्चान्ये रणे चक्रुः स्फुरन्त इव पन्नगाः ॥

nipatanti tathā bhūmau sphuranti ca sahasraśaḥ । vegāṁś cānye raṇe cakruḥ sphuranta iva pannagāḥ ॥

ते भुजा भोगिभोगाभाश्चन्दनाक्ता विशां पते । लोहितार्द्रा भृशं रेजुस्तपनीयध्वजा इव ॥

te bhujā bhogibhogābhāś candanāktā viśāṁ pate । lohitārdrā bhr̥śaṁ rejus tapanīyadhvajā iva ॥

वर्तमाने तथा घोरे संकुले सर्वतोदिशम् । अविज्ञाताः स्म युध्यन्ते विनिघ्नन्तः परस्परम् ॥

vartamāne tathā ghore saṁkule sarvatodiśam । avijñātāḥ sma yudhyante vinighnantaḥ parasparam ॥

भौमेन रजसा कीर्णे शस्त्रसंपातसंकुले । नैव स्वे न परे राजन्व्यज्ञायन्त तमोवृते ॥

bhaumena rajasā kīrṇe śastrasaṁpātasaṁkule । naiva sve na pare rājan vyajñāyanta tamovr̥te ॥

तथा तदभवद्युद्धं घोररूपं भयानकम् । शोणितोदा महानद्यः प्रसस्रुस्तत्र चासकृत् ॥

tathā tad abhavad yuddhaṁ ghorarūpaṁ bhayānakam । śoṇitodā mahānadyaḥ prasasrus tatra cāsakr̥t ॥

शीर्षपाषाणसंछन्नाः केशशैवलशाद्वलाः । अस्थिसंघातसंकीर्णा धनुःशरवरोत्तमाः ॥

śīrṣapāṣāṇasaṁchannāḥ keśaśaivalaśādvalāḥ । asthisaṁghātasaṁkīrṇā dhanuḥśaravarottamāḥ ॥

मांसकर्दमपङ्काश्च शोणितौघाः सुदारुणाः । नदीः प्रवर्तयामासुर्यमराष्ट्रविवर्धनीः ॥

māṁsakardamapaṅkāś ca śoṇitaughāḥ sudāruṇāḥ । nadīḥ pravartayām āsur yamarāṣṭravivardhanīḥ ॥

ता नद्यो घोररूपाश्च नयन्त्यो यमसादनम् । अवगाढा मज्जयन्त्यः क्षत्रस्याजनयन्भयम् ॥

tā nadyo ghorarūpāś ca nayantyo yamasādanam । avagāḍhā majjayantyaḥ kṣatrasyājanayan bhayam ॥

क्रव्यादानां नरव्याघ्र नर्दतां तत्र तत्र ह । घोरमायोधनं जज्ञे प्रेतराजपुरोपमम् ॥

kravyādānāṁ naravyāghra nardatāṁ tatra tatra ha । ghoram āyodhanaṁ jajñe pretarājapuropamam ॥

उत्थितान्यगणेयानि कबन्धानि समन्ततः । नृत्यन्ति वै भूतगणाः संतृप्ता मांसशोणितैः ॥

utthitāny agaṇeyāni kabandhāni samantataḥ । nr̥tyanti vai bhūtagaṇāḥ saṁtr̥ptā māṁsaśoṇitaiḥ ॥

पीत्वा च शोणितं तत्र वसां पीत्वा च भारत । मेदोमज्जावसातृप्तास्तृप्ता मांसस्य चैव हि । धावमानाश्च दृश्यन्ते काकगृध्रबलास्तथा ॥

pītvā ca śoṇitaṁ tatra vasāṁ pītvā ca bhārata । medomajjāvasātr̥ptās tr̥ptā māṁsasya caiva hi । dhāvamānāś ca dr̥śyante kākagr̥dhrabalās tathā ॥

शूरास्तु समरे राजन्भयं त्यक्त्वा सुदुस्त्यजम् । योधव्रतसमाख्याताश्चक्रुः कर्माण्यभीतवत् ॥

śūrās tu samare rājan bhayaṁ tyaktvā sudustyajam । yodhavratasamākhyātāś cakruḥ karmāṇy abhītavat ॥

शरशक्तिसमाकीर्णे क्रव्यादगणसंकुले । व्यचरन्त गणैः शूराः ख्यापयन्तः स्वपौरुषम् ॥

śaraśaktisamākīrṇe kravyādagaṇasaṁkule । vyacaranta gaṇaiḥ śūrāḥ khyāpayantaḥ svapauruṣam ॥

अन्योन्यं श्रावयन्ति स्म नामगोत्राणि भारत । पितृनामानि च रणे गोत्रनामानि चाभितः ॥

anyonyaṁ śrāvayanti sma nāmagotrāṇi bhārata । pitr̥nāmāni ca raṇe gotranāmāni cābhitaḥ ॥

श्रावयन्तो हि बहवस्तत्र योधा विशां पते । अन्योन्यमवमृद्नन्तः शक्तितोमरपट्टिशैः ॥

śrāvayanto hi bahavas tatra yodhā viśāṁ pate । anyonyam avamr̥dnantaḥ śaktitomarapaṭṭiśaiḥ ॥

वर्तमाने तदा युद्धे घोररूपे सुदारुणे । व्यषीदत्कौरवी सेना भिन्ना नौरिव सागरे ॥

vartamāne tadā yuddhe ghorarūpe sudāruṇe । vyaṣīdat kauravī senā bhinnā naur iva sāgare ॥