Adhyāya 35

धृतराष्ट्र उवाच । सुदुष्करमिदं कर्म कृतं भीमेन संजय । येन कर्णो महाबाहू रथोपस्थे निपातितः ॥

dhr̥tarāṣṭra uvāca । suduṣkaram idaṁ karma kr̥taṁ bhīmena saṁjaya । yena karṇo mahābāhū rathopasthe nipātitaḥ ॥

कर्णो ह्येको रणे हन्ता सृञ्जयान्पाण्डवैः सह । इति दुर्योधनः सूत प्राब्रवीन्मां मुहुर्मुहुः ॥

karṇo hy eko raṇe hantā sr̥ñjayān pāṇḍavaiḥ saha । iti duryodhanaḥ sūta prābravīn māṁ muhur muhuḥ ॥

पराजितं तु राधेयं दृष्ट्वा भीमेन संयुगे । ततः परं किमकरोत्पुत्रो दुर्योधनो मम ॥

parājitaṁ tu rādheyaṁ dr̥ṣṭvā bhīmena saṁyuge । tataḥ paraṁ kim akarot putro duryodhano mama ॥

संजय उवाच । विभ्रान्तं प्रेक्ष्य राधेयं सूतपुत्रं महाहवे । महत्या सेनया राजन्सोदर्यान्समभाषत ॥

saṁjaya uvāca । vibhrāntaṁ prekṣya rādheyaṁ sūtaputraṁ mahāhave । mahatyā senayā rājan sodaryān samabhāṣata ॥

शीघ्रं गच्छत भद्रं वो राधेयं परिरक्षत । भीमसेनभयागाधे मज्जन्तं व्यसनार्णवे ॥

śīghraṁ gacchata bhadraṁ vo rādheyaṁ parirakṣata । bhīmasenabhayāgādhe majjantaṁ vyasanārṇave ॥

ते तु राज्ञा समादिष्टा भीमसेनजिघांसवः । अभ्यवर्तन्त संक्रुद्धाः पतंगा इव पावकम् ॥

te tu rājñā samādiṣṭā bhīmasenajighāṁsavaḥ । abhyavartanta saṁkruddhāḥ pataṁgā iva pāvakam ॥

श्रुतायुर्दुर्धरः क्राथो विवित्सुर्विकटः समः । निषङ्गी कवची पाशी तथा नन्दोपनन्दकौ ॥

śrutāyur durdharaḥ krātho vivitsur vikaṭaḥ samaḥ । niṣaṅgī kavacī pāśī tathā nandopanandakau ॥

दुष्प्रधर्षः सुबाहुश्च वातवेगसुवर्चसौ । धनुर्ग्राहो दुर्मदश्च तथा सत्त्वसमः सहः ॥

duṣpradharṣaḥ subāhuś ca vātavegasuvarcasau । dhanurgrāho durmadaś ca tathā sattvasamaḥ sahaḥ ॥

एते रथैः परिवृता वीर्यवन्तो महाबलाः । भीमसेनं समासाद्य समन्तात्पर्यवारयन् । ते व्यमुञ्चञ्शरव्रातान्नानालिङ्गान्समन्ततः ॥

ete rathaiḥ parivr̥tā vīryavanto mahābalāḥ । bhīmasenaṁ samāsādya samantāt paryavārayan । te vyamuñcañ śaravrātān nānāliṅgān samantataḥ ॥

स तैरभ्यर्द्यमानस्तु भीमसेनो महाबलः । तेषामापततां क्षिप्रं सुतानां ते नराधिप । रथैः पञ्चाशता सार्धं पञ्चाशन्न्यहनद्रथान् ॥

sa tair abhyardyamānas tu bhīmaseno mahābalaḥ । teṣām āpatatāṁ kṣipraṁ sutānāṁ te narādhipa । rathaiḥ pañcāśatā sārdhaṁ pañcāśan nyahanad rathān ॥

विवित्सोस्तु ततः क्रुद्धो भल्लेनापाहरच्छिरः । सकुण्डलशिरस्त्राणं पूर्णचन्द्रोपमं तदा । भीमेन च महाराज स पपात हतो भुवि ॥

vivitsos tu tataḥ kruddho bhallenāpāharac chiraḥ । sakuṇḍalaśirastrāṇaṁ pūrṇacandropamaṁ tadā । bhīmena ca mahārāja sa papāta hato bhuvi ॥

तं दृष्ट्वा निहतं शूरं भ्रातरः सर्वतः प्रभो । अभ्यद्रवन्त समरे भीमं भीमपराक्रमम् ॥

taṁ dr̥ṣṭvā nihataṁ śūraṁ bhrātaraḥ sarvataḥ prabho । abhyadravanta samare bhīmaṁ bhīmaparākramam ॥

ततोऽपराभ्यां भल्लाभ्यां पुत्रयोस्ते महाहवे । जहार समरे प्राणान्भीमो भीमपराक्रमः ॥

tato ’parābhyāṁ bhallābhyāṁ putrayos te mahāhave । jahāra samare prāṇān bhīmo bhīmaparākramaḥ ॥

तौ धरामन्वपद्येतां वातरुग्णाविव द्रुमौ । विकटश्च समश्चोभौ देवगर्भसमौ नृप ॥

tau dharām anvapadyetāṁ vātarugṇāv iva drumau । vikaṭaś ca samaś cobhau devagarbhasamau nr̥pa ॥

ततस्तु त्वरितो भीमः क्राथं निन्ये यमक्षयम् । नाराचेन सुतीक्ष्णेन स हतो न्यपतद्भुवि ॥

tatas tu tvarito bhīmaḥ krāthaṁ ninye yamakṣayam । nārācena sutīkṣṇena sa hato nyapatad bhuvi ॥

हाहाकारस्ततस्तीव्रः संबभूव जनेश्वर । वध्यमानेषु ते राजंस्तदा पुत्रेषु धन्विषु ॥

hāhākāras tatas tīvraḥ saṁbabhūva janeśvara । vadhyamāneṣu te rājaṁs tadā putreṣu dhanviṣu ॥

तेषां संलुलिते सैन्ये भीमसेनो महाबलः । नन्दोपनन्दौ समरे प्रापयद्यमसादनम् ॥

teṣāṁ saṁlulite sainye bhīmaseno mahābalaḥ । nandopanandau samare prāpayad yamasādanam ॥

ततस्ते प्राद्रवन्भीताः पुत्रास्ते विह्वलीकृताः । भीमसेनं रणे दृष्ट्वा कालान्तकयमोपमम् ॥

tatas te prādravan bhītāḥ putrās te vihvalīkr̥tāḥ । bhīmasenaṁ raṇe dr̥ṣṭvā kālāntakayamopamam ॥

पुत्रांस्ते निहतान्दृष्ट्वा सूतपुत्रो महामनाः । हंसवर्णान्हयान्भूयः प्राहिणोद्यत्र पाण्डवः ॥

putrāṁs te nihatān dr̥ṣṭvā sūtaputro mahāmanāḥ । haṁsavarṇān hayān bhūyaḥ prāhiṇod yatra pāṇḍavaḥ ॥

ते प्रेषिता महाराज मद्रराजेन वाजिनः । भीमसेनरथं प्राप्य समसज्जन्त वेगिताः ॥

te preṣitā mahārāja madrarājena vājinaḥ । bhīmasenarathaṁ prāpya samasajjanta vegitāḥ ॥

स संनिपातस्तुमुलो घोररूपो विशां पते । आसीद्रौद्रो महाराज कर्णपाण्डवयोर्मृधे ॥

sa saṁnipātas tumulo ghorarūpo viśāṁ pate । āsīd raudro mahārāja karṇapāṇḍavayor mr̥dhe ॥

दृष्ट्वा मम महाराज तौ समेतौ महारथौ । आसीद्बुद्धिः कथं नूनमेतदद्य भविष्यति ॥

dr̥ṣṭvā mama mahārāja tau sametau mahārathau । āsīd buddhiḥ kathaṁ nūnam etad adya bhaviṣyati ॥

ततो मुहूर्ताद्राजेन्द्र नातिकृच्छ्राद्धसन्निव । विरथं भीमकर्माणं भीमं कर्णश्चकार ह ॥

tato muhūrtād rājendra nātikr̥cchrād dhasann iva । virathaṁ bhīmakarmāṇaṁ bhīmaṁ karṇaś cakāra ha ॥

विरथो भरतश्रेष्ठः प्रहसन्ननिलोपमः । गदाहस्तो महाबाहुरपतत्स्यन्दनोत्तमात् ॥

viratho bharataśreṣṭhaḥ prahasann anilopamaḥ । gadāhasto mahābāhur apatat syandanottamāt ॥

नागान्सप्तशतान्राजन्नीषादन्तान्प्रहारिणः । व्यधमत्सहसा भीमः क्रुद्धरूपः परंतपः ॥

nāgān saptaśatān rājann īṣādantān prahāriṇaḥ । vyadhamat sahasā bhīmaḥ kruddharūpaḥ paraṁtapaḥ ॥

दन्तवेष्टेषु नेत्रेषु कम्भेषु स कटेषु च । मर्मस्वपि च मर्मज्ञो निनदन्व्यधमद्भृशम् ॥

dantaveṣṭeṣu netreṣu kambheṣu sa kaṭeṣu ca । marmasv api ca marmajño ninadan vyadhamad bhr̥śam ॥

ततस्ते प्राद्रवन्भीताः प्रतीपं प्रहिताः पुनः । महामात्रैस्तमावव्रुर्मेघा इव दिवाकरम् ॥

tatas te prādravan bhītāḥ pratīpaṁ prahitāḥ punaḥ । mahāmātrais tam āvavrur meghā iva divākaram ॥

तान्स सप्तशतान्नागान्सारोहायुधकेतनान् । भूमिष्ठो गदया जघ्ने शरन्मेघानिवानिलः ॥

tān sa saptaśatān nāgān sārohāyudhaketanān । bhūmiṣṭho gadayā jaghne śaranmeghān ivānilaḥ ॥

ततः सुबलपुत्रस्य नागानतिबलान्पुनः । पोथयामास कौन्तेयो द्वापञ्चाशतमाहवे ॥

tataḥ subalaputrasya nāgān atibalān punaḥ । pothayām āsa kaunteyo dvāpañcāśatam āhave ॥

तथा रथशतं साग्रं पत्तींश्च शतशोऽपरान् । न्यहनत्पाण्डवो युद्धे तापयंस्तव वाहिनीम् ॥

tathā rathaśataṁ sāgraṁ pattīṁś ca śataśo ’parān । nyahanat pāṇḍavo yuddhe tāpayaṁs tava vāhinīm ॥

प्रताप्यमानं सूर्येण भीमेन च महात्मना । तव सैन्यं संचुकोच चर्म वह्निगतं यथा ॥

pratāpyamānaṁ sūryeṇa bhīmena ca mahātmanā । tava sainyaṁ saṁcukoca carma vahnigataṁ yathā ॥

ते भीमभयसंत्रस्तास्तावका भरतर्षभ । विहाय समरे भीमं दुद्रुवुर्वै दिशो दश ॥

te bhīmabhayasaṁtrastās tāvakā bharatarṣabha । vihāya samare bhīmaṁ dudruvur vai diśo daśa ॥

रथाः पञ्चशताश्चान्ये ह्रादिनश्चर्मवर्मिणः । भीममभ्यद्रवंस्तूर्णं शरपूगैः समन्ततः ॥

rathāḥ pañcaśatāś cānye hrādinaś carmavarmiṇaḥ । bhīmam abhyadravaṁs tūrṇaṁ śarapūgaiḥ samantataḥ ॥

तान्ससूतरथान्सर्वान्सपताकाध्वजायुधान् । पोथयामास गदया भीमो विष्णुरिवासुरान् ॥

tān sasūtarathān sarvān sapatākādhvajāyudhān । pothayām āsa gadayā bhīmo viṣṇur ivāsurān ॥

ततः शकुनिनिर्दिष्टाः सादिनः शूरसंमताः । त्रिसाहस्रा ययुर्भीमं शक्त्यृष्टिप्रासपाणयः ॥

tataḥ śakuninirdiṣṭāḥ sādinaḥ śūrasaṁmatāḥ । trisāhasrā yayur bhīmaṁ śaktyr̥ṣṭiprāsapāṇayaḥ ॥

तान्प्रत्युद्गम्य यवनानश्वारोहान्वरारिहा । विचरन्विविधान्मार्गान्घातयामास पोथयन् ॥

tān pratyudgamya yavanān aśvārohān varārihā । vicaran vividhān mārgān ghātayām āsa pothayan ॥

तेषामासीन्महाञ्शब्दस्ताडितानां च सार्वशः । असिभिश्छिद्यमानानां नडानामिव भारत ॥

teṣām āsīn mahāñ śabdas tāḍitānāṁ ca sārvaśaḥ । asibhiś chidyamānānāṁ naḍānām iva bhārata ॥

एवं सुबलपुत्रस्य त्रिसाहस्रान्हयोत्तमान् । हत्वान्यं रथमास्थाय क्रुद्धो राधेयमभ्ययात् ॥

evaṁ subalaputrasya trisāhasrān hayottamān । hatvānyaṁ ratham āsthāya kruddho rādheyam abhyayāt ॥

कर्णोऽपि समरे राजन्धर्मपुत्रमरिंदमम् । शरैः प्रच्छादयामास सारथिं चाप्यपातयत् ॥

karṇo ’pi samare rājan dharmaputram ariṁdamam । śaraiḥ pracchādayām āsa sārathiṁ cāpy apātayat ॥

ततः संप्रद्रुतं संख्ये रथं दृष्ट्वा महारथः । अन्वधावत्किरन्बाणैः कङ्कपत्रैरजिह्मगैः ॥

tataḥ saṁpradrutaṁ saṁkhye rathaṁ dr̥ṣṭvā mahārathaḥ । anvadhāvat kiran bāṇaiḥ kaṅkapatrair ajihmagaiḥ ॥

राजानमभि धावन्तं शरैरावृत्य रोदसी । क्रुद्धः प्रच्छादयामास शरजालेन मारुतिः ॥

rājānam abhi dhāvantaṁ śarair āvr̥tya rodasī । kruddhaḥ pracchādayām āsa śarajālena mārutiḥ ॥

संनिवृत्तस्ततस्तूर्णं राधेयः शत्रुकर्शनः । भीमं प्रच्छादयामास समन्तान्निशितैः शरैः ॥

saṁnivr̥ttas tatas tūrṇaṁ rādheyaḥ śatrukarśanaḥ । bhīmaṁ pracchādayām āsa samantān niśitaiḥ śaraiḥ ॥

भीमसेनरथव्यग्रं कर्णं भारत सात्यकिः । अभ्यर्दयदमेयात्मा पार्ष्णिग्रहणकारणात् । अभ्यवर्तत कर्णस्तमर्दितोऽपि शरैर्भृशम् ॥

bhīmasenarathavyagraṁ karṇaṁ bhārata sātyakiḥ । abhyardayad ameyātmā pārṣṇigrahaṇakāraṇāt । abhyavartata karṇas tam ardito ’pi śarair bhr̥śam ॥

तावन्योन्यं समासाद्य वृषभौ सर्वधन्विनाम् । विसृजन्तौ शरांश्चित्रान्विभ्राजेतां मनस्विनौ ॥

tāv anyonyaṁ samāsādya vr̥ṣabhau sarvadhanvinām । visr̥jantau śarāṁś citrān vibhrājetāṁ manasvinau ॥

ताभ्यां वियति राजेन्द्र विततं भीमदर्शनम् । क्रौञ्चपृष्ठारुणं रौद्रं बाणजालं व्यदृश्यत ॥

tābhyāṁ viyati rājendra vitataṁ bhīmadarśanam । krauñcapr̥ṣṭhāruṇaṁ raudraṁ bāṇajālaṁ vyadr̥śyata ॥

नैव सूर्यप्रभां खं वा न दिशः प्रदिशः कुतः । प्राज्ञासिष्म वयं ताभ्यां शरैर्मुक्तैः सहस्रशः ॥

naiva sūryaprabhāṁ khaṁ vā na diśaḥ pradiśaḥ kutaḥ । prājñāsiṣma vayaṁ tābhyāṁ śarair muktaiḥ sahasraśaḥ ॥

मध्याह्ने तपतो राजन्भास्करस्य महाप्रभाः । हृताः सर्वाः शरौघैस्तैः कर्णमाधवयोस्तदा ॥

madhyāhne tapato rājan bhāskarasya mahāprabhāḥ । hr̥tāḥ sarvāḥ śaraughais taiḥ karṇamādhavayos tadā ॥

सौबलं कृतवर्माणं द्रौणिमाधिरथिं कृपम् । संसक्तान्पाण्डवैर्दृष्ट्वा निवृत्ताः कुरवः पुनः ॥

saubalaṁ kr̥tavarmāṇaṁ drauṇim ādhirathiṁ kr̥pam । saṁsaktān pāṇḍavair dr̥ṣṭvā nivr̥ttāḥ kuravaḥ punaḥ ॥

तेषामापततां शब्दस्तीव्र आसीद्विशां पते । उद्धूतानां यथा वृष्ट्या सागराणां भयावहः ॥

teṣām āpatatāṁ śabdas tīvra āsīd viśāṁ pate । uddhūtānāṁ yathā vr̥ṣṭyā sāgarāṇāṁ bhayāvahaḥ ॥

ते सेने भृशसंविग्ने दृष्ट्वान्योन्यं महारणे । हर्षेण महता युक्ते परिगृह्य परस्परम् ॥

te sene bhr̥śasaṁvigne dr̥ṣṭvānyonyaṁ mahāraṇe । harṣeṇa mahatā yukte parigr̥hya parasparam ॥

ततः प्रववृते युद्धं मध्यं प्राप्ते दिवाकरे । यादृशं न कदाचिद्धि दृष्टपूर्वं न च श्रुतम् ॥

tataḥ pravavr̥te yuddhaṁ madhyaṁ prāpte divākare । yādr̥śaṁ na kadā cid dhi dr̥ṣṭapūrvaṁ na ca śrutam ॥

बलौघस्तु समासाद्य बलौघं सहसा रणे । उपासर्पत वेगेन जलौघ इव सागरम् ॥

balaughas tu samāsādya balaughaṁ sahasā raṇe । upāsarpata vegena jalaugha iva sāgaram ॥

आसीन्निनादः सुमहान्बलौघानां परस्परम् । गर्जतां सागरौघाणां यथा स्यान्निस्वनो महान् ॥

āsīn ninādaḥ sumahān balaughānāṁ parasparam । garjatāṁ sāgaraughāṇāṁ yathā syān nisvano mahān ॥

ते तु सेने समासाद्य वेगवत्यौ परस्परम् । एकीभावमनुप्राप्ते नद्याविव समागमे ॥

te tu sene samāsādya vegavatyau parasparam । ekībhāvam anuprāpte nadyāv iva samāgame ॥

ततः प्रववृते युद्धं घोररूपं विशां पते । कुरूणां पाण्डवानां च लिप्सतां सुमहद्यशः ॥

tataḥ pravavr̥te yuddhaṁ ghorarūpaṁ viśāṁ pate । kurūṇāṁ pāṇḍavānāṁ ca lipsatāṁ sumahad yaśaḥ ॥

कुरूणां गर्जतां तत्र अविच्छेदकृता गिरः । श्रूयन्ते विविधा राजन्नामान्युद्दिश्य भारत ॥

kurūṇāṁ garjatāṁ tatra avicchedakr̥tā giraḥ । śrūyante vividhā rājan nāmāny uddiśya bhārata ॥

यस्य यद्धि रणे न्यङ्गं पितृतो मातृतोऽपि वा । कर्मतः शीलतो वापि स तच्छ्रावयते युधि ॥

yasya yad dhi raṇe nyaṅgaṁ pitr̥to mātr̥to ’pi vā । karmataḥ śīlato vāpi sa tac chrāvayate yudhi ॥

तान्दृष्ट्वा समरे शूरांस्तर्जयानान्परस्परम् । अभवन्मे मती राजन्नैषामस्तीति जीवितम् ॥

tān dr̥ṣṭvā samare śūrāṁs tarjayānān parasparam । abhavan me matī rājan naiṣām astīti jīvitam ॥

तेषां दृष्ट्वा तु क्रुद्धानां वपूंष्यमिततेजसाम् । अभवन्मे भयं तीव्रं कथमेतद्भविष्यति ॥

teṣāṁ dr̥ṣṭvā tu kruddhānāṁ vapūṁṣy amitatejasām । abhavan me bhayaṁ tīvraṁ katham etad bhaviṣyati ॥

ततस्ते पाण्डवा राजन्कौरवाश्च महारथाः । ततक्षुः सायकैस्तीक्ष्णैर्निघ्नन्तो हि परस्परम् ॥

tatas te pāṇḍavā rājan kauravāś ca mahārathāḥ । tatakṣuḥ sāyakais tīkṣṇair nighnanto hi parasparam ॥