Adhyāya 31

संजय उवाच । ततः परानीकभिदं व्यूहमप्रतिमं परैः । समीक्ष्य कर्णः पार्थानां धृष्टद्युम्नाभिरक्षितम् ॥

saṁjaya uvāca । tataḥ parānīkabhidaṁ vyūham apratimaṁ paraiḥ । samīkṣya karṇaḥ pārthānāṁ dhr̥ṣṭadyumnābhirakṣitam ॥

प्रययौ रथघोषेण सिंहनादरवेण च । वादित्राणां च निनदैः कम्पयन्निव मेदिनीम् ॥

prayayau rathaghoṣeṇa siṁhanādaraveṇa ca । vāditrāṇāṁ ca ninadaiḥ kampayann iva medinīm ॥

वेपमान इव क्रोधाद्युद्धशौण्डः परंतपः । प्रतिव्यूह्य महातेजा यथावद्भरतर्षभ ॥

vepamāna iva krodhād yuddhaśauṇḍaḥ paraṁtapaḥ । prativyūhya mahātejā yathāvad bharatarṣabha ॥

व्यधमत्पाण्डवीं सेनामासुरीं मघवानिव । युधिष्ठिरं चाभिभवन्नपसव्यं चकार ह ॥

vyadhamat pāṇḍavīṁ senām āsurīṁ maghavān iva । yudhiṣṭhiraṁ cābhibhavann apasavyaṁ cakāra ha ॥

धृतराष्ट्र उवाच । कथं संजय राधेयः प्रत्यव्यूहत पाण्डवान् । धृष्टद्युम्नमुखान्वीरान्भीमसेनाभिरक्षितान् ॥

dhr̥tarāṣṭra uvāca । kathaṁ saṁjaya rādheyaḥ pratyavyūhata pāṇḍavān । dhr̥ṣṭadyumnamukhān vīrān bhīmasenābhirakṣitān ॥

के च प्रपक्षौ पक्षौ वा मम सैन्यस्य संजय । प्रविभज्य यथान्यायं कथं वा समवस्थिताः ॥

ke ca prapakṣau pakṣau vā mama sainyasya saṁjaya । pravibhajya yathānyāyaṁ kathaṁ vā samavasthitāḥ ॥

कथं पाण्डुसुताश्चापि प्रत्यव्यूहन्त मामकान् । कथं चैतन्महायुद्धं प्रावर्तत सुदारुणम् ॥

kathaṁ pāṇḍusutāś cāpi pratyavyūhanta māmakān । kathaṁ caitan mahāyuddhaṁ prāvartata sudāruṇam ॥

क्व च बीभत्सुरभवद्यत्कर्णोऽयाद्युधिष्ठिरम् । को ह्यर्जुनस्य सांनिध्ये शक्तोऽभ्येतुं युधिष्ठिरम् ॥

kva ca bībhatsur abhavad yat karṇo ’yād yudhiṣṭhiram । ko hy arjunasya sāṁnidhye śakto ’bhyetuṁ yudhiṣṭhiram ॥

सर्वभूतानि यो ह्येकः खाण्डवे जितवान्पुरा । कस्तमन्यत्र राधेयात्प्रतियुध्येज्जिजीविषुः ॥

sarvabhūtāni yo hy ekaḥ khāṇḍave jitavān purā । kas tam anyatra rādheyāt pratiyudhyej jijīviṣuḥ ॥

संजय उवाच । शृणु व्यूहस्य रचनामर्जुनश्च यथा गतः । परिदाय नृपं तेभ्यः संग्रामश्चाभवद्यथा ॥

saṁjaya uvāca । śr̥ṇu vyūhasya racanām arjunaś ca yathā gataḥ । paridāya nr̥paṁ tebhyaḥ saṁgrāmaś cābhavad yathā ॥

कृपः शारद्वतो राजन्मागधश्च तरस्विनः । सात्वतः कृतवर्मा च दक्षिणं पक्षमाश्रिताः ॥

kr̥paḥ śāradvato rājan māgadhaś ca tarasvinaḥ । sātvataḥ kr̥tavarmā ca dakṣiṇaṁ pakṣam āśritāḥ ॥

तेषां प्रपक्षे शकुनिरुलूकश्च महारथः । सादिभिर्विमलप्रासैस्तवानीकमरक्षताम् ॥

teṣāṁ prapakṣe śakunir ulūkaś ca mahārathaḥ । sādibhir vimalaprāsais tavānīkam arakṣatām ॥

गान्धारिभिरसंभ्रान्तैः पार्वतीयैश्च दुर्जयैः । शलभानामिव व्रातैः पिशाचैरिव दुर्दृशैः ॥

gāndhāribhir asaṁbhrāntaiḥ pārvatīyaiś ca durjayaiḥ । śalabhānām iva vrātaiḥ piśācair iva durdr̥śaiḥ ॥

चतुस्त्रिंशत्सहस्राणि रथानामनिवर्तिनाम् । संशप्तका युद्धशौण्डा वामं पार्श्वमपालयन् ॥

catustriṁśat sahasrāṇi rathānām anivartinām । saṁśaptakā yuddhaśauṇḍā vāmaṁ pārśvam apālayan ॥

समुच्चितास्तव सुतैः कृष्णार्जुनजिघांसवः । तेषां प्रपक्षः काम्बोजाः शकाश्च यवनैः सह ॥

samuccitās tava sutaiḥ kr̥ṣṇārjunajighāṁsavaḥ । teṣāṁ prapakṣaḥ kāmbojāḥ śakāś ca yavanaiḥ saha ॥

निदेशात्सूतपुत्रस्य सरथाः साश्वपत्तयः । आह्वयन्तोऽर्जुनं तस्थुः केशवं च महाबलम् ॥

nideśāt sūtaputrasya sarathāḥ sāśvapattayaḥ । āhvayanto ’rjunaṁ tasthuḥ keśavaṁ ca mahābalam ॥

मध्येसेनामुखं कर्णो व्यवातिष्ठत दंशितः । चित्रवर्माङ्गदः स्रग्वी पालयन्ध्वजिनीमुखम् ॥

madhyesenāmukhaṁ karṇo vyavātiṣṭhata daṁśitaḥ । citravarmāṅgadaḥ sragvī pālayan dhvajinīmukham ॥

रक्ष्यमाणः सुसंरब्धैः पुत्रैः शस्त्रभृतां वरः । वाहिनीप्रमुखं वीरः संप्रकर्षन्नशोभत ॥

rakṣyamāṇaḥ susaṁrabdhaiḥ putraiḥ śastrabhr̥tāṁ varaḥ । vāhinīpramukhaṁ vīraḥ saṁprakarṣann aśobhata ॥

अयोरत्निर्महाबाहुः सूर्यवैश्वानरद्युतिः । महाद्विपस्कन्धगतः पिङ्गलः प्रियदर्शनः । दुःशासनो वृतः सैन्यैः स्थितो व्यूहस्य पृष्ठतः ॥

ayoratnir mahābāhuḥ sūryavaiśvānaradyutiḥ । mahādvipaskandhagataḥ piṅgalaḥ priyadarśanaḥ । duḥśāsano vr̥taḥ sainyaiḥ sthito vyūhasya pr̥ṣṭhataḥ ॥

तमन्वयान्महाराज स्वयं दुर्योधनो नृपः । चित्राश्वैश्चित्रसंनाहैः सोदर्यैरभिरक्षितः ॥

tam anvayān mahārāja svayaṁ duryodhano nr̥paḥ । citrāśvaiś citrasaṁnāhaiḥ sodaryair abhirakṣitaḥ ॥

रक्ष्यमाणो महावीर्यैः सहितैर्मद्रकेकयैः । अशोभत महाराज देवैरिव शतक्रतुः ॥

rakṣyamāṇo mahāvīryaiḥ sahitair madrakekayaiḥ । aśobhata mahārāja devair iva śatakratuḥ ॥

अश्वत्थामा कुरूणां च ये प्रवीरा महारथाः । नित्यमत्ताश्च मातङ्गाः शूरैर्म्लेच्छैरधिष्ठिताः । अन्वयुस्तद्रथानीकं क्षरन्त इव तोयदाः ॥

aśvatthāmā kurūṇāṁ ca ye pravīrā mahārathāḥ । nityamattāś ca mātaṅgāḥ śūrair mlecchair adhiṣṭhitāḥ । anvayus tad rathānīkaṁ kṣaranta iva toyadāḥ ॥

ते ध्वजैर्वैजयन्तीभिर्ज्वलद्भिः परमायुधैः । सादिभिश्चास्थिता रेजुर्द्रुमवन्त इवाचलाः ॥

te dhvajair vaijayantībhir jvaladbhiḥ paramāyudhaiḥ । sādibhiś cāsthitā rejur drumavanta ivācalāḥ ॥

तेषां पदातिनागानां पादरक्षाः सहस्रशः । पट्टिशासिधराः शूरा बभूवुरनिवर्तिनः ॥

teṣāṁ padātināgānāṁ pādarakṣāḥ sahasraśaḥ । paṭṭiśāsidharāḥ śūrā babhūvur anivartinaḥ ॥

सादिभिः स्यन्दनैर्नागैरधिकं समलंकृतैः । स व्यूहराजो विबभौ देवासुरचमूपमः ॥

sādibhiḥ syandanair nāgair adhikaṁ samalaṁkr̥taiḥ । sa vyūharājo vibabhau devāsuracamūpamaḥ ॥

बार्हस्पत्यः सुविहितो नायकेन विपश्चिता । नृत्यतीव महाव्यूहः परेषामादधद्भयम् ॥

bārhaspatyaḥ suvihito nāyakena vipaścitā । nr̥tyatīva mahāvyūhaḥ pareṣām ādadhad bhayam ॥

तस्य पक्षप्रपक्षेभ्यो निष्पतन्ति युयुत्सवः । पत्त्यश्वरथमातङ्गाः प्रावृषीव बलाहकाः ॥

tasya pakṣaprapakṣebhyo niṣpatanti yuyutsavaḥ । pattyaśvarathamātaṅgāḥ prāvr̥ṣīva balāhakāḥ ॥

ततः सेनामुखे कर्णं दृष्ट्वा राजा युधिष्ठिरः । धनंजयममित्रघ्नमेकवीरमुवाच ह ॥

tataḥ senāmukhe karṇaṁ dr̥ṣṭvā rājā yudhiṣṭhiraḥ । dhanaṁjayam amitraghnam ekavīram uvāca ha ॥

पश्यार्जुन महाव्यूहं कर्णेन विहितं रणे । युक्तं पक्षैः प्रपक्षैश्च सेनानीकं प्रकाशते ॥

paśyārjuna mahāvyūhaṁ karṇena vihitaṁ raṇe । yuktaṁ pakṣaiḥ prapakṣaiś ca senānīkaṁ prakāśate ॥

तदेतद्वै समालोक्य प्रत्यमित्रं महद्बलम् । यथा नाभिभवत्यस्मांस्तथा नीतिर्विधीयताम् ॥

tad etad vai samālokya pratyamitraṁ mahad balam । yathā nābhibhavaty asmāṁs tathā nītir vidhīyatām ॥

एवमुक्तोऽर्जुनो राज्ञा प्राञ्जलिर्नृपमब्रवीत् । यथा भवानाह तथा तत्सर्वं न तदन्यथा ॥

evam ukto ’rjuno rājñā prāñjalir nr̥pam abravīt । yathā bhavān āha tathā tat sarvaṁ na tad anyathā ॥

यस्त्वस्य विहितो घातस्तं करिष्यामि भारत । प्रधानवध एवास्य विनाशस्तं करोम्यहम् ॥

yas tv asya vihito ghātas taṁ kariṣyāmi bhārata । pradhānavadha evāsya vināśas taṁ karomy aham ॥

युधिष्ठिर उवाच । तस्मात्त्वमेव राधेयं भीमसेनः सुयोधनम् । वृषसेनं च नकुलः सहदेवोऽपि सौबलम् ॥

yudhiṣṭhira uvāca । tasmāt tvam eva rādheyaṁ bhīmasenaḥ suyodhanam । vr̥ṣasenaṁ ca nakulaḥ sahadevo ’pi saubalam ॥

दुःशासनं शतानीको हार्दिक्यं शिनिपुंगवः । धृष्टद्युम्नस्तथा द्रौणिं स्वयं यास्याम्यहं कृपम् ॥

duḥśāsanaṁ śatānīko hārdikyaṁ śinipuṁgavaḥ । dhr̥ṣṭadyumnas tathā drauṇiṁ svayaṁ yāsyāmy ahaṁ kr̥pam ॥

द्रौपदेया धार्तराष्ट्राञ्शिष्टान्सह शिखण्डिना । ते ते च तांस्तानहितानस्माकं घ्नन्तु मामकाः ॥

draupadeyā dhārtarāṣṭrāñ śiṣṭān saha śikhaṇḍinā । te te ca tāṁs tān ahitān asmākaṁ ghnantu māmakāḥ ॥

संजय उवाच । इत्युक्तो धर्मराजेन तथेत्युक्त्वा धनंजयः । व्यादिदेश स्वसैन्यानि स्वयं चागाच्चमूमुखम् ॥

saṁjaya uvāca । ity ukto dharmarājena tathety uktvā dhanaṁjayaḥ । vyādideśa svasainyāni svayaṁ cāgāc camūmukham ॥

अथ तं रथमायान्तं दृष्ट्वात्यद्भुतदर्शनम् । उवाचाधिरथिं शल्यः पुनस्तं युद्धदुर्मदम् ॥

atha taṁ ratham āyāntaṁ dr̥ṣṭvātyadbhutadarśanam । uvācādhirathiṁ śalyaḥ punas taṁ yuddhadurmadam ॥

अयं स रथ आयाति श्वेताश्वः कृष्णसारथिः । निघ्नन्नमित्रान्कौन्तेयो यं यं त्वं परिपृच्छसि ॥

ayaṁ sa ratha āyāti śvetāśvaḥ kr̥ṣṇasārathiḥ । nighnann amitrān kaunteyo yaṁ yaṁ tvaṁ paripr̥cchasi ॥

श्रूयते तुमुलः शब्दो रथनेमिस्वनो महान् । एष रेणुः समुद्भूतो दिवमावृत्य तिष्ठति ॥

śrūyate tumulaḥ śabdo rathanemisvano mahān । eṣa reṇuḥ samudbhūto divam āvr̥tya tiṣṭhati ॥

चक्रनेमिप्रणुन्ना च कम्पते कर्ण मेदिनी । प्रवात्येष महावायुरभितस्तव वाहिनीम् । क्रव्यादा व्याहरन्त्येते मृगाः कुर्वन्ति भैरवम् ॥

cakranemipraṇunnā ca kampate karṇa medinī । pravāty eṣa mahāvāyur abhitas tava vāhinīm । kravyādā vyāharanty ete mr̥gāḥ kurvanti bhairavam ॥

पश्य कर्ण महाघोरं भयदं लोमहर्षणम् । कबन्धं मेघसंकाशं भानुमावृत्य संस्थितम् ॥

paśya karṇa mahāghoraṁ bhayadaṁ lomaharṣaṇam । kabandhaṁ meghasaṁkāśaṁ bhānum āvr̥tya saṁsthitam ॥

पश्य यूथैर्बहुविधैर्मृगाणां सर्वतोदिशम् । बलिभिर्दृप्तशार्दूलैरादित्योऽभिनिरीक्ष्यते ॥

paśya yūthair bahuvidhair mr̥gāṇāṁ sarvatodiśam । balibhir dr̥ptaśārdūlair ādityo ’bhinirīkṣyate ॥

पश्य कङ्कांश्च गृध्रांश्च समवेतान्सहस्रशः । स्थितानभिमुखान्घोरानन्योन्यमभिभाषतः ॥

paśya kaṅkāṁś ca gr̥dhrāṁś ca samavetān sahasraśaḥ । sthitān abhimukhān ghorān anyonyam abhibhāṣataḥ ॥

सिताश्चाश्वाः समायुक्तास्तव कर्ण महारथे । प्रदराः प्रज्वलन्त्येते ध्वजश्चैव प्रकम्पते ॥

sitāś cāśvāḥ samāyuktās tava karṇa mahārathe । pradarāḥ prajvalanty ete dhvajaś caiva prakampate ॥

उदीर्यतो हयान्पश्य महाकायान्महाजवान् । प्लवमानान्दर्शनीयानाकाशे गरुडानिव ॥

udīryato hayān paśya mahākāyān mahājavān । plavamānān darśanīyān ākāśe garuḍān iva ॥

ध्रुवमेषु निमित्तेषु भूमिमावृत्य पार्थिवाः । स्वप्स्यन्ति निहताः कर्ण शतशोऽथ सहस्रशः ॥

dhruvam eṣu nimitteṣu bhūmim āvr̥tya pārthivāḥ । svapsyanti nihatāḥ karṇa śataśo ’tha sahasraśaḥ ॥

शङ्खानां तुमुलः शब्दः श्रूयते लोमहर्षणः । आनकानां च राधेय मृदङ्गानां च सर्वशः ॥

śaṅkhānāṁ tumulaḥ śabdaḥ śrūyate lomaharṣaṇaḥ । ānakānāṁ ca rādheya mr̥daṅgānāṁ ca sarvaśaḥ ॥

बाणशब्दान्बहुविधान्नराश्वरथनिस्वनान् । ज्यातलत्रेषुशब्दांश्च शृणु कर्ण महात्मनाम् ॥

bāṇaśabdān bahuvidhān narāśvarathanisvanān । jyātalatreṣuśabdāṁś ca śr̥ṇu karṇa mahātmanām ॥

हेमरूप्यप्रमृष्टानां वाससां शिल्पिनिर्मिताः । नानावर्णा रथे भान्ति श्वसनेन प्रकम्पिताः ॥

hemarūpyapramr̥ṣṭānāṁ vāsasāṁ śilpinirmitāḥ । nānāvarṇā rathe bhānti śvasanena prakampitāḥ ॥

सहेमचन्द्रतारार्काः पताकाः किङ्किणीयुताः । पश्य कर्णार्जुनस्यैताः सौदामिन्य इवाम्बुदे ॥

sahemacandratārārkāḥ patākāḥ kiṅkiṇīyutāḥ । paśya karṇārjunasyaitāḥ saudāminya ivāmbude ॥

ध्वजाः कणकणायन्ते वातेनाभिसमीरिताः । सपताका रथाश्चापि पाञ्चालानां महात्मनाम् ॥

dhvajāḥ kaṇakaṇāyante vātenābhisamīritāḥ । sapatākā rathāś cāpi pāñcālānāṁ mahātmanām ॥

नागाश्वरथपत्त्यौघांस्तावकान्समभिघ्नतः । ध्वजाग्रं दृश्यते त्वस्य ज्याशब्दश्चापि श्रूयते ॥

nāgāśvarathapattyaughāṁs tāvakān samabhighnataḥ । dhvajāgraṁ dr̥śyate tv asya jyāśabdaś cāpi śrūyate ॥

अद्य द्रष्टासि तं वीरं श्वेताश्वं कृष्णसारथिम् । निघ्नन्तं शात्रवान्संख्ये यं कर्ण परिपृच्छसि ॥

adya draṣṭāsi taṁ vīraṁ śvetāśvaṁ kr̥ṣṇasārathim । nighnantaṁ śātravān saṁkhye yaṁ karṇa paripr̥cchasi ॥

अद्य तौ पुरुषव्याघ्रौ लोहिताक्षौ परंतपौ । वासुदेवार्जुनौ कर्ण द्रष्टास्येकरथस्थितौ ॥

adya tau puruṣavyāghrau lohitākṣau paraṁtapau । vāsudevārjunau karṇa draṣṭāsy ekarathasthitau ॥

सारथिर्यस्य वार्ष्णेयो गाण्डीवं यस्य कार्मुकम् । तं चेद्धन्तासि राधेय त्वं नो राजा भविष्यसि ॥

sārathir yasya vārṣṇeyo gāṇḍīvaṁ yasya kārmukam । taṁ ced dhantāsi rādheya tvaṁ no rājā bhaviṣyasi ॥

एष संशप्तकाहूतस्तानेवाभिमुखो गतः । करोति कदनं चैषां संग्रामे द्विषतां बली । इति ब्रुवाणं मद्रेशं कर्णः प्राहातिमन्युमान् ॥

eṣa saṁśaptakāhūtas tān evābhimukho gataḥ । karoti kadanaṁ caiṣāṁ saṁgrāme dviṣatāṁ balī । iti bruvāṇaṁ madreśaṁ karṇaḥ prāhātimanyumān ॥

पश्य संशप्तकैः क्रुद्धैः सर्वतः समभिद्रुतः । एष सूर्य इवाम्भोदैश्छन्नः पार्थो न दृश्यते । एतदन्तोऽर्जुनः शल्य निमग्नः शोकसागरे ॥

paśya saṁśaptakaiḥ kruddhaiḥ sarvataḥ samabhidrutaḥ । eṣa sūrya ivāmbhodaiś channaḥ pārtho na dr̥śyate । etad anto ’rjunaḥ śalya nimagnaḥ śokasāgare ॥

शल्य उवाच । वरुणं कोऽम्भसा हन्यादिन्धनेन च पावकम् । को वानिलं निगृह्णीयात्पिबेद्वा को महार्णवम् ॥

śalya uvāca । varuṇaṁ ko ’mbhasā hanyād indhanena ca pāvakam । ko vānilaṁ nigr̥hṇīyāt pibed vā ko mahārṇavam ॥

ईदृग्रूपमहं मन्ये पार्थस्य युधि निग्रहम् । न हि शक्योऽर्जुनो जेतुं सेन्द्रैः सर्वैः सुरासुरैः ॥

īdr̥g rūpam ahaṁ manye pārthasya yudhi nigraham । na hi śakyo ’rjuno jetuṁ sendraiḥ sarvaiḥ surāsuraiḥ ॥

अथैवं परितोषस्ते वाचोक्त्वा सुमना भव । न स शक्यो युधा जेतुमन्यं कुरु मनोरथम् ॥

athaivaṁ paritoṣas te vācoktvā sumanā bhava । na sa śakyo yudhā jetum anyaṁ kuru manoratham ॥

बाहुभ्यामुद्धरेद्भूमिं दहेत्क्रुद्ध इमाः प्रजाः । पातयेत्त्रिदिवाद्देवान्योऽर्जुनं समरे जयेत् ॥

bāhubhyām uddhared bhūmiṁ dahet kruddha imāḥ prajāḥ । pātayet tridivād devān yo ’rjunaṁ samare jayet ॥

पश्य कुन्तीसुतं वीरं भीममक्लिष्टकारिणम् । प्रभासन्तं महाबाहुं स्थितं मेरुमिवाचलम् ॥

paśya kuntīsutaṁ vīraṁ bhīmam akliṣṭakāriṇam । prabhāsantaṁ mahābāhuṁ sthitaṁ merum ivācalam ॥

अमर्षी नित्यसंरब्धश्चिरं वैरमनुस्मरन् । एष भीमो जयप्रेप्सुर्युधि तिष्ठति वीर्यवान् ॥

amarṣī nityasaṁrabdhaś ciraṁ vairam anusmaran । eṣa bhīmo jayaprepsur yudhi tiṣṭhati vīryavān ॥

एष धर्मभृतां श्रेष्ठो धर्मराजो युधिष्ठिरः । तिष्ठत्यसुकरः संख्ये परैः परपुरंजयः ॥

eṣa dharmabhr̥tāṁ śreṣṭho dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ । tiṣṭhaty asukaraḥ saṁkhye paraiḥ parapuraṁjayaḥ ॥

एतौ च पुरुषव्याघ्रावश्विनाविव सोदरौ । नकुलः सहदेवश्च तिष्ठतो युधि दुर्जयौ ॥

etau ca puruṣavyāghrāv aśvināv iva sodarau । nakulaḥ sahadevaś ca tiṣṭhato yudhi durjayau ॥

दृश्यन्त एते कार्ष्णेयाः पञ्च पञ्चाचला इव । व्यवस्थिता योत्स्यमानाः सर्वेऽर्जुनसमा युधि ॥

dr̥śyanta ete kārṣṇeyāḥ pañca pañcācalā iva । vyavasthitā yotsyamānāḥ sarve ’rjunasamā yudhi ॥

एते द्रुपदपुत्राश्च धृष्टद्युम्नपुरोगमाः । हीनाः सत्यजिता वीरास्तिष्ठन्ति परमौजसः ॥

ete drupadaputrāś ca dhr̥ṣṭadyumnapurogamāḥ । hīnāḥ satyajitā vīrās tiṣṭhanti paramaujasaḥ ॥

इति संवदतोरेव तयोः पुरुषसिंहयोः । ते सेने समसज्जेतां गङ्गायमुनवद्भृशम् ॥

iti saṁvadator eva tayoḥ puruṣasiṁhayoḥ । te sene samasajjetāṁ gaṅgāyamunavad bhr̥śam ॥