Adhyāya 30

संजय उवाच । ततः पुनर्महाराज मद्रराजमरिंदमम् । अभ्यभाषत राधेयः संनिवार्योत्तरं वचः ॥

saṁjaya uvāca । tataḥ punar mahārāja madrarājam ariṁdamam । abhyabhāṣata rādheyaḥ saṁnivāryottaraṁ vacaḥ ॥

यत्त्वं निदर्शनार्थं मां शल्य जल्पितवानसि । नाहं शक्यस्त्वया वाचा विभीषयितुमाहवे ॥

yat tvaṁ nidarśanārthaṁ māṁ śalya jalpitavān asi । nāhaṁ śakyas tvayā vācā vibhīṣayitum āhave ॥

यदि मां देवताः सर्वा योधयेयुः सवासवाः । तथापि मे भयं न स्यात्किमु पार्थात्सकेशवात् ॥

yadi māṁ devatāḥ sarvā yodhayeyuḥ savāsavāḥ । tathāpi me bhayaṁ na syāt kim u pārthāt sakeśavāt ॥

नाहं भीषयितुं शक्यो वाङ्मात्रेण कथंचन । अन्यं जानीहि यः शक्यस्त्वया भीषयितुं रणे ॥

nāhaṁ bhīṣayituṁ śakyo vāṅmātreṇa kathaṁ cana । anyaṁ jānīhi yaḥ śakyas tvayā bhīṣayituṁ raṇe ॥

नीचस्य बलमेतावत्पारुष्यं यत्त्वमात्थ माम् । अशक्तोऽस्मद्गुणान्प्राप्तुं वल्गसे बहु दुर्मते ॥

nīcasya balam etāvat pāruṣyaṁ yat tvam āttha mām । aśakto ’smadguṇān prāptuṁ valgase bahu durmate ॥

न हि कर्णः समुद्भूतो भयार्थमिह मारिष । विक्रमार्थमहं जातो यशोर्थं च तथैव च ॥

na hi karṇaḥ samudbhūto bhayārtham iha māriṣa । vikramārtham ahaṁ jāto yaśorthaṁ ca tathaiva ca ॥

इदं तु मे त्वमेकाग्रः शृणु मद्रजनाधिप । संनिधौ धृतराष्ट्रस्य प्रोच्यमानं मया श्रुतम् ॥

idaṁ tu me tvam ekāgraḥ śr̥ṇu madrajanādhipa । saṁnidhau dhr̥tarāṣṭrasya procyamānaṁ mayā śrutam ॥

देशांश्च विविधांश्चित्रान्पूर्ववृत्तांश्च पार्थिवान् । ब्राह्मणाः कथयन्तः स्म धृतराष्ट्रमुपासते ॥

deśāṁś ca vividhāṁś citrān pūrvavr̥ttāṁś ca pārthivān । brāhmaṇāḥ kathayantaḥ sma dhr̥tarāṣṭram upāsate ॥

तत्र वृद्धः पुरावृत्ताः कथाः काश्चिद्द्विजोत्तमः । बाह्लीकदेशं मद्रांश्च कुत्सयन्वाक्यमब्रवीत् ॥

tatra vr̥ddhaḥ purāvr̥ttāḥ kathāḥ kāś cid dvijottamaḥ । bāhlīkadeśaṁ madrāṁś ca kutsayan vākyam abravīt ॥

बहिष्कृता हिमवता गङ्गया च तिरस्कृताः । सरस्वत्या यमुनया कुरुक्षेत्रेण चापि ये ॥

bahiṣkr̥tā himavatā gaṅgayā ca tiraskr̥tāḥ । sarasvatyā yamunayā kurukṣetreṇa cāpi ye ॥

पञ्चानां सिन्धुषष्ठानां नदीनां येऽन्तराश्रिताः । तान्धर्मबाह्यानशुचीन्बाह्लीकान्परिवर्जयेत् ॥

pañcānāṁ sindhuṣaṣṭhānāṁ nadīnāṁ ye ’ntar āśritāḥ । tān dharmabāhyān aśucīn bāhlīkān parivarjayet ॥

गोवर्धनो नाम वटः सुभाण्डं नाम चत्वरम् । एतद्राजकुलद्वारमाकुमारः स्मराम्यहम् ॥

govardhano nāma vaṭaḥ subhāṇḍaṁ nāma catvaram । etad rājakuladvāram ākumāraḥ smarāmy aham ॥

कार्येणात्यर्थगाढेन बाह्लीकेषूषितं मया । तत एषां समाचारः संवासाद्विदितो मम ॥

kāryeṇātyarthagāḍhena bāhlīkeṣūṣitaṁ mayā । tata eṣāṁ samācāraḥ saṁvāsād vidito mama ॥

शाकलं नाम नगरमापगा नाम निम्नगा । जर्तिका नाम बाह्लीकास्तेषां वृत्तं सुनिन्दितम् ॥

śākalaṁ nāma nagaram āpagā nāma nimnagā । jartikā nāma bāhlīkās teṣāṁ vr̥ttaṁ suninditam ॥

धानागौडासवे पीत्वा गोमांसं लशुनैः सह । अपूपमांसवाट्यानामाशिनः शीलवर्जिताः ॥

dhānāgauḍāsave pītvā gomāṁsaṁ laśunaiḥ saha । apūpamāṁsavāṭyānām āśinaḥ śīlavarjitāḥ ॥

हसन्ति गान्ति नृत्यन्ति स्त्रीभिर्मत्ता विवाससः । नगरागारवप्रेषु बहिर्माल्यानुलेपनाः ॥

hasanti gānti nr̥tyanti strībhir mattā vivāsasaḥ । nagarāgāravapreṣu bahir mālyānulepanāḥ ॥

मत्तावगीतैर्विविधैः खरोष्ट्रनिनदोपमैः । आहुरन्योन्यमुक्तानि प्रब्रुवाणा मदोत्कटाः ॥

mattāvagītair vividhaiḥ kharoṣṭraninadopamaiḥ । āhur anyonyam uktāni prabruvāṇā madotkaṭāḥ ॥

हा हते हा हतेत्येव स्वामिभर्तृहतेति च । आक्रोशन्त्यः प्रनृत्यन्ति मन्दाः पर्वस्वसंयताः ॥

hā hate hā hatety eva svāmibhartr̥hateti ca । ākrośantyaḥ pranr̥tyanti mandāḥ parvasv asaṁyatāḥ ॥

तेषां किलावलिप्तानां निवसन्कुरुजाङ्गले । कश्चिद्बाह्लीकमुख्यानां नातिहृष्टमना जगौ ॥

teṣāṁ kilāvaliptānāṁ nivasan kurujāṅgale । kaś cid bāhlīkamukhyānāṁ nātihr̥ṣṭamanā jagau ॥

सा नूनं बृहती गौरी सूक्ष्मकम्बलवासिनी । मामनुस्मरती शेते बाह्लीकं कुरुवासिनम् ॥

sā nūnaṁ br̥hatī gaurī sūkṣmakambalavāsinī । mām anusmaratī śete bāhlīkaṁ kuruvāsinam ॥

शतद्रुकनदीं तीर्त्वा तां च रम्यामिरावतीम् । गत्वा स्वदेशं द्रक्ष्यामि स्थूलशङ्खाः शुभाः स्त्रियः ॥

śatadrukanadīṁ tīrtvā tāṁ ca ramyām irāvatīm । gatvā svadeśaṁ drakṣyāmi sthūlaśaṅkhāḥ śubhāḥ striyaḥ ॥

मनःशिलोज्ज्वलापाङ्गा गौर्यस्त्रिककुदाञ्जनाः । केवलाजिनसंवीताः कूर्दन्त्यः प्रियदर्शनाः ॥

manaḥśilojjvalāpāṅgā gauryas trikakudāñjanāḥ । kevalājinasaṁvītāḥ kūrdantyaḥ priyadarśanāḥ ॥

मृदङ्गानकशङ्खानां मर्दलानां च निस्वनैः । खरोष्ट्राश्वतरैश्चैव मत्ता यास्यामहे सुखम् ॥

mr̥daṅgānakaśaṅkhānāṁ mardalānāṁ ca nisvanaiḥ । kharoṣṭrāśvataraiś caiva mattā yāsyāmahe sukham ॥

शमीपीलुकरीराणां वनेषु सुखवर्त्मसु । अपूपान्सक्तुपिण्डीश्च खादन्तो मथितान्विताः ॥

śamīpīlukarīrāṇāṁ vaneṣu sukhavartmasu । apūpān saktupiṇḍīś ca khādanto mathitānvitāḥ ॥

पथिषु प्रबला भूत्वा कदासमृदितेऽध्वनि । खलोपहारं कुर्वाणास्ताडयिष्याम भूयसः ॥

pathiṣu prabalā bhūtvā kadāsamr̥dite ’dhvani । khalopahāraṁ kurvāṇās tāḍayiṣyāma bhūyasaḥ ॥

एवं हीनेषु व्रात्येषु बाह्लीकेषु दुरात्मसु । कश्चेतयानो निवसेन्मुहूर्तमपि मानवः ॥

evaṁ hīneṣu vrātyeṣu bāhlīkeṣu durātmasu । kaś cetayāno nivasen muhūrtam api mānavaḥ ॥

ईदृशा ब्राह्मणेनोक्ता बाह्लीका मोघचारिणः । येषां षड्भागहर्ता त्वमुभयोः शुभपापयोः ॥

īdr̥śā brāhmaṇenoktā bāhlīkā moghacāriṇaḥ । yeṣāṁ ṣaḍbhāgahartā tvam ubhayoḥ śubhapāpayoḥ ॥

इत्युक्त्वा ब्राह्मणः साधुरुत्तरं पुनरुक्तवान् । बाह्लीकेष्वविनीतेषु प्रोच्यमानं निबोधत ॥

ity uktvā brāhmaṇaḥ sādhur uttaraṁ punar uktavān । bāhlīkeṣv avinīteṣu procyamānaṁ nibodhata ॥

तत्र स्म राक्षसी गाति सदा कृष्णचतुर्दशीम् । नगरे शाकले स्फीते आहत्य निशि दुन्दुभिम् ॥

tatra sma rākṣasī gāti sadā kr̥ṣṇacaturdaśīm । nagare śākale sphīte āhatya niśi dundubhim ॥

कदा वा घोषिका गाथाः पुनर्गास्यन्ति शाकले । गव्यस्य तृप्ता मांसस्य पीत्वा गौडं महासवम् ॥

kadā vā ghoṣikā gāthāḥ punar gāsyanti śākale । gavyasya tr̥ptā māṁsasya pītvā gauḍaṁ mahāsavam ॥

गौरीभिः सह नारीभिर्बृहतीभिः स्वलंकृताः । पलाण्डुगण्डूषयुतान्खादन्ते चैडकान्बहून् ॥

gaurībhiḥ saha nārībhir br̥hatībhiḥ svalaṁkr̥tāḥ । palāṇḍugaṇḍūṣayutān khādante caiḍakān bahūn ॥

वाराहं कौक्कुटं मांसं गव्यं गार्दभमौष्ट्रकम् । ऐडं च ये न खादन्ति तेषां जन्म निरर्थकम् ॥

vārāhaṁ kaukkuṭaṁ māṁsaṁ gavyaṁ gārdabham auṣṭrakam । aiḍaṁ ca ye na khādanti teṣāṁ janma nirarthakam ॥

इति गायन्ति ये मत्ताः शीधुना शाकलावतः । सबालवृद्धाः कूर्दन्तस्तेषु वृत्तं कथं भवेत् ॥

iti gāyanti ye mattāḥ śīdhunā śākalāvataḥ । sabālavr̥ddhāḥ kūrdantas teṣu vr̥ttaṁ kathaṁ bhavet ॥

इति शल्य विजानीहि हन्त भूयो ब्रवीमि ते । यदन्योऽप्युक्तवानस्मान्ब्राह्मणः कुरुसंसदि ॥

iti śalya vijānīhi hanta bhūyo bravīmi te । yad anyo ’py uktavān asmān brāhmaṇaḥ kurusaṁsadi ॥

पञ्च नद्यो वहन्त्येता यत्र पीलुवनान्यपि । शतद्रुश्च विपाशा च तृतीयेरावती तथा । चन्द्रभागा वितस्ता च सिन्धुषष्ठा बहिर्गताः ॥

pañca nadyo vahanty etā yatra pīluvanāny api । śatadruś ca vipāśā ca tr̥tīyerāvatī tathā । candrabhāgā vitastā ca sindhuṣaṣṭhā bahir gatāḥ ॥

आरट्टा नाम ते देशा नष्टधर्मान्न तान्व्रजेत् । व्रात्यानां दासमीयानां विदेहानामयज्वनाम् ॥

āraṭṭā nāma te deśā naṣṭadharmān na tān vrajet । vrātyānāṁ dāsamīyānāṁ videhānām ayajvanām ॥

न देवाः प्रतिगृह्णन्ति पितरो ब्राह्मणास्तथा । तेषां प्रनष्टधर्माणां बाह्लीकानामिति श्रुतिः ॥

na devāḥ pratigr̥hṇanti pitaro brāhmaṇās tathā । teṣāṁ pranaṣṭadharmāṇāṁ bāhlīkānām iti śrutiḥ ॥

ब्राह्मणेन तथा प्रोक्तं विदुषा साधुसंसदि । काष्ठकुण्डेषु बाह्लीका मृण्मयेषु च भुञ्जते । सक्तुवाट्यावलिप्तेषु श्वादिलीढेषु निर्घृणाः ॥

brāhmaṇena tathā proktaṁ viduṣā sādhusaṁsadi । kāṣṭhakuṇḍeṣu bāhlīkā mr̥ṇmayeṣu ca bhuñjate । saktuvāṭyāvalipteṣu śvādilīḍheṣu nirghr̥ṇāḥ ॥

आविकं चौष्ट्रिकं चैव क्षीरं गार्दभमेव च । तद्विकारांश्च बाह्लीकाः खादन्ति च पिबन्ति च ॥

āvikaṁ cauṣṭrikaṁ caiva kṣīraṁ gārdabham eva ca । tadvikārāṁś ca bāhlīkāḥ khādanti ca pibanti ca ॥

पुत्रसंकरिणो जाल्माः सर्वान्नक्षीरभोजनाः । आरट्टा नाम बाह्लीका वर्जनीया विपश्चिता ॥

putrasaṁkariṇo jālmāḥ sarvānnakṣīrabhojanāḥ । āraṭṭā nāma bāhlīkā varjanīyā vipaścitā ॥

उत शल्य विजानीहि हन्त भूयो ब्रवीमि ते । यदन्योऽप्युक्तवान्सभ्यो ब्राह्मणः कुरुसंसदि ॥

uta śalya vijānīhi hanta bhūyo bravīmi te । yad anyo ’py uktavān sabhyo brāhmaṇaḥ kurusaṁsadi ॥

युगंधरे पयः पीत्वा प्रोष्य चाप्यच्युतस्थले । तद्वद्भूतिलये स्नात्वा कथं स्वर्गं गमिष्यति ॥

yugaṁdhare payaḥ pītvā proṣya cāpy acyutasthale । tadvad bhūtilaye snātvā kathaṁ svargaṁ gamiṣyati ॥

पञ्च नद्यो वहन्त्येता यत्र निःसृत्य पर्वतात् । आरट्टा नाम बाह्लीका न तेष्वार्यो द्व्यहं वसेत् ॥

pañca nadyo vahanty etā yatra niḥsr̥tya parvatāt । āraṭṭā nāma bāhlīkā na teṣv āryo dvyahaṁ vaset ॥

बहिश्च नाम ह्लीकश्च विपाशायां पिशाचकौ । तयोरपत्यं बाह्लीका नैषा सृष्टिः प्रजापतेः ॥

bahiś ca nāma hlīkaś ca vipāśāyāṁ piśācakau । tayor apatyaṁ bāhlīkā naiṣā sr̥ṣṭiḥ prajāpateḥ ॥

कारस्करान्महिषकान्कलिङ्गान्कीकटाटवीन् । कर्कोटकान्वीरकांश्च दुर्धर्मांश्च विवर्जयेत् ॥

kāraskarān mahiṣakān kaliṅgān kīkaṭāṭavīn । karkoṭakān vīrakāṁś ca durdharmāṁś ca vivarjayet ॥

इति तीर्थानुसर्तारं राक्षसी काचिदब्रवीत् । एकरात्रा शमीगेहे महोलूखलमेखला ॥

iti tīrthānusartāraṁ rākṣasī kā cid abravīt । ekarātrā śamīgehe maholūkhalamekhalā ॥

आरट्टा नाम ते देशा बाह्लीका नाम ते जनाः । वसातिसिन्धुसौवीरा इति प्रायो विकुत्सिताः ॥

āraṭṭā nāma te deśā bāhlīkā nāma te janāḥ । vasātisindhusauvīrā iti prāyo vikutsitāḥ ॥

उत शल्य विजानीहि हन्त भूयो ब्रवीमि ते । उच्यमानं मया सम्यक्तदेकाग्रमनाः शृणु ॥

uta śalya vijānīhi hanta bhūyo bravīmi te । ucyamānaṁ mayā samyak tad ekāgramanāḥ śr̥ṇu ॥

ब्राह्मणः शिल्पिनो गेहमभ्यगच्छत्पुरातिथिः । आचारं तत्र संप्रेक्ष्य प्रीतः शिल्पिनमब्रवीत् ॥

brāhmaṇaḥ śilpino geham abhyagacchat purātithiḥ । ācāraṁ tatra saṁprekṣya prītaḥ śilpinam abravīt ॥

मया हिमवतः शृङ्गमेकेनाध्युषितं चिरम् । दृष्टाश्च बहवो देशा नानाधर्मसमाकुलाः ॥

mayā himavataḥ śr̥ṅgam ekenādhyuṣitaṁ ciram । dr̥ṣṭāś ca bahavo deśā nānādharmasamākulāḥ ॥

न च केन च धर्मेण विरुध्यन्ते प्रजा इमाः । सर्वे हि तेऽब्रुवन्धर्मं यथोक्तं वेदपारगैः ॥

na ca kena ca dharmeṇa virudhyante prajā imāḥ । sarve hi te ’bruvan dharmaṁ yathoktaṁ vedapāragaiḥ ॥

अटता तु सदा देशान्नानाधर्मसमाकुलान् । आगच्छता महाराज बाह्लीकेषु निशामितम् ॥

aṭatā tu sadā deśān nānādharmasamākulān । āgacchatā mahārāja bāhlīkeṣu niśāmitam ॥

तत्रैव ब्राह्मणो भूत्वा ततो भवति क्षत्रियः । वैश्यः शूद्रश्च बाह्लीकस्ततो भवति नापितः ॥

tatraiva brāhmaṇo bhūtvā tato bhavati kṣatriyaḥ । vaiśyaḥ śūdraś ca bāhlīkas tato bhavati nāpitaḥ ॥

नापितश्च ततो भूत्वा पुनर्भवति ब्राह्मणः । द्विजो भूत्वा च तत्रैव पुनर्दासोऽपि जायते ॥

nāpitaś ca tato bhūtvā punar bhavati brāhmaṇaḥ । dvijo bhūtvā ca tatraiva punar dāso ’pi jāyate ॥

भवत्येकः कुले विप्रः शिष्टान्ये कामचारिणः । गान्धारा मद्रकाश्चैव बाह्लीकाः केऽप्यचेतसः ॥

bhavaty ekaḥ kule vipraḥ śiṣṭānye kāmacāriṇaḥ । gāndhārā madrakāś caiva bāhlīkāḥ ke ’py acetasaḥ ॥

एतन्मया श्रुतं तत्र धर्मसंकरकारकम् । कृत्स्नामटित्वा पृथिवीं बाह्लीकेषु विपर्ययः ॥

etan mayā śrutaṁ tatra dharmasaṁkarakārakam । kr̥tsnām aṭitvā pr̥thivīṁ bāhlīkeṣu viparyayaḥ ॥

उत शल्य विजानीहि हन्त भूयो ब्रवीमि ते । यदप्यन्योऽब्रवीद्वाक्यं बाह्लीकानां विकुत्सितम् ॥

uta śalya vijānīhi hanta bhūyo bravīmi te । yad apy anyo ’bravīd vākyaṁ bāhlīkānāṁ vikutsitam ॥

सती पुरा हृता काचिदारट्टा किल दस्युभिः । अधर्मतश्चोपयाता सा तानभ्यशपत्ततः ॥

satī purā hr̥tā kā cid āraṭṭā kila dasyubhiḥ । adharmataś copayātā sā tān abhyaśapat tataḥ ॥

बालां बन्धुमतीं यन्मामधर्मेणोपगच्छथ । तस्मान्नार्यो भविष्यन्ति बन्धक्यो वै कुलेषु वः । न चैवास्मात्प्रमोक्ष्यध्वं घोरात्पापान्नराधमाः ॥

bālāṁ bandhumatīṁ yan mām adharmeṇopagacchatha । tasmān nāryo bhaviṣyanti bandhakyo vai kuleṣu vaḥ । na caivāsmāt pramokṣyadhvaṁ ghorāt pāpān narādhamāḥ ॥

कुरवः सहपाञ्चालाः शाल्वा मत्स्याः सनैमिषाः । कोसलाः काशयोऽङ्गाश्च कलिङ्गा मगधास्तथा ॥

kuravaḥ sahapāñcālāḥ śālvā matsyāḥ sanaimiṣāḥ । kosalāḥ kāśayo ’ṅgāś ca kaliṅgā magadhās tathā ॥

चेदयश्च महाभागा धर्मं जानन्ति शाश्वतम् । नानादेशेषु सन्तश्च प्रायो बाह्या लयादृते ॥

cedayaś ca mahābhāgā dharmaṁ jānanti śāśvatam । nānādeśeṣu santaś ca prāyo bāhyā layād r̥te ॥

आ मत्स्येभ्यः कुरुपाञ्चालदेश्या; आ नैमिषाच्चेदयो ये विशिष्टाः । धर्मं पुराणमुपजीवन्ति सन्तो; मद्रानृते पञ्चनदांश्च जिह्मान् ॥

ā matsyebhyaḥ kurupāñcāladeśyā; ā naimiṣāc cedayo ye viśiṣṭāḥ । dharmaṁ purāṇam upajīvanti santo; madrān r̥te pañcanadāṁś ca jihmān ॥

एवं विद्वन्धर्मकथांश्च राजं;स्तूष्णींभूतो जडवच्छल्य भूयाः । त्वं तस्य गोप्ता च जनस्य राजा; षड्भागहर्ता शुभदुष्कृतस्य ॥

evaṁ vidvan dharmakathāṁś ca rājaṁs; tūṣṇīṁbhūto jaḍavac chalya bhūyāḥ । tvaṁ tasya goptā ca janasya rājā; ṣaḍbhāgahartā śubhaduṣkr̥tasya ॥

अथ वा दुष्कृतस्य त्वं हर्ता तेषामरक्षिता । रक्षिता पुण्यभाग्राजा प्रजानां त्वं त्वपुण्यभाक् ॥

atha vā duṣkr̥tasya tvaṁ hartā teṣām arakṣitā । rakṣitā puṇyabhāg rājā prajānāṁ tvaṁ tv apuṇyabhāk ॥

पूज्यमाने पुरा धर्मे सर्वदेशेषु शाश्वते । धर्मं पाञ्चनदं दृष्ट्वा धिगित्याह पितामहः ॥

pūjyamāne purā dharme sarvadeśeṣu śāśvate । dharmaṁ pāñcanadaṁ dr̥ṣṭvā dhig ity āha pitāmahaḥ ॥

व्रात्यानां दाशमीयानां कृतेऽप्यशुभकर्मणाम् । इति पाञ्चनदं धर्ममवमेने पितामहः । स्वधर्मस्थेषु वर्णेषु सोऽप्येतं नाभिपूजयेत् ॥

vrātyānāṁ dāśamīyānāṁ kr̥te ’py aśubhakarmaṇām । iti pāñcanadaṁ dharmam avamene pitāmahaḥ । svadharmastheṣu varṇeṣu so ’py etaṁ nābhipūjayet ॥

उत शल्य विजानीहि हन्त भूयो ब्रवीमि ते । कल्माषपादः सरसि निमज्जन्राक्षसोऽब्रवीत् ॥

uta śalya vijānīhi hanta bhūyo bravīmi te । kalmāṣapādaḥ sarasi nimajjan rākṣaso ’bravīt ॥

क्षत्रियस्य मलं भैक्षं ब्राह्मणस्यानृतं मलम् । मलं पृथिव्या बाह्लीकाः स्त्रीणां मद्रस्त्रियो मलम् ॥

kṣatriyasya malaṁ bhaikṣaṁ brāhmaṇasyānr̥taṁ malam । malaṁ pr̥thivyā bāhlīkāḥ strīṇāṁ madrastriyo malam ॥

निमज्जमानमुद्धृत्य कश्चिद्राजा निशाचरम् । अपृच्छत्तेन चाख्यातं प्रोक्तवान्यन्निबोध तत् ॥

nimajjamānam uddhr̥tya kaś cid rājā niśācaram । apr̥cchat tena cākhyātaṁ proktavān yan nibodha tat ॥

मानुषाणां मलं म्लेच्छा म्लेच्छानां मौष्टिका मलम् । मौष्टिकानां मलं शण्डाः शण्डानां राजयाजकाः ॥

mānuṣāṇāṁ malaṁ mlecchā mlecchānāṁ mauṣṭikā malam । mauṣṭikānāṁ malaṁ śaṇḍāḥ śaṇḍānāṁ rājayājakāḥ ॥

राजयाजकयाज्यानां मद्रकाणां च यन्मलम् । तद्भवेद्वै तव मलं यद्यस्मान्न विमुञ्चसि ॥

rājayājakayājyānāṁ madrakāṇāṁ ca yan malam । tad bhaved vai tava malaṁ yady asmān na vimuñcasi ॥

इति रक्षोपसृष्टेषु विषवीर्यहतेषु च । राक्षसं भेषजं प्रोक्तं संसिद्धं वचनोत्तरम् ॥

iti rakṣopasr̥ṣṭeṣu viṣavīryahateṣu ca । rākṣasaṁ bheṣajaṁ proktaṁ saṁsiddhaṁ vacanottaram ॥

ब्राह्मं पाञ्चालाः कौरवेयाः स्वधर्मः; सत्यं मत्स्याः शूरसेनाश्च यज्ञः । प्राच्या दासा वृषला दाक्षिणात्याः; स्तेना बाह्लीकाः संकरा वै सुराष्ट्राः ॥

brāhmaṁ pāñcālāḥ kauraveyāḥ svadharmaḥ; satyaṁ matsyāḥ śūrasenāś ca yajñaḥ । prācyā dāsā vr̥ṣalā dākṣiṇātyāḥ; stenā bāhlīkāḥ saṁkarā vai surāṣṭrāḥ ॥

कृतघ्नता परवित्तापहारः; सुरापानं गुरुदारावमर्शः । येषां धर्मस्तान्प्रति नास्त्यधर्म; आरट्टकान्पाञ्चनदान्धिगस्तु ॥

kr̥taghnatā paravittāpahāraḥ; surāpānaṁ gurudārāvamarśaḥ । yeṣāṁ dharmas tān prati nāsty adharma; āraṭṭakān pāñcanadān dhig astu ॥

आ पाञ्चालेभ्यः कुरवो नैमिषाश्च; मत्स्याश्चैवाप्यथ जानन्ति धर्मम् । कलिङ्गकाश्चाङ्गका मागधाश्च; शिष्टान्धर्मानुपजीवन्ति वृद्धाः ॥

ā pāñcālebhyaḥ kuravo naimiṣāś ca; matsyāś caivāpy atha jānanti dharmam । kaliṅgakāś cāṅgakā māgadhāś ca; śiṣṭān dharmān upajīvanti vr̥ddhāḥ ॥

प्राचीं दिशं श्रिता देवा जातवेदःपुरोगमाः । दक्षिणां पितरो गुप्तां यमेन शुभकर्मणा ॥

prācīṁ diśaṁ śritā devā jātavedaḥpurogamāḥ । dakṣiṇāṁ pitaro guptāṁ yamena śubhakarmaṇā ॥

प्रतीचीं वरुणः पाति पालयन्नसुरान्बली । उदीचीं भगवान्सोमो ब्रह्मण्यो ब्राह्मणैः सह ॥

pratīcīṁ varuṇaḥ pāti pālayann asurān balī । udīcīṁ bhagavān somo brahmaṇyo brāhmaṇaiḥ saha ॥

रक्षःपिशाचान्हिमवान्गुह्यकान्गन्धमादनः । ध्रुवः सर्वाणि भूतानि विष्णुर्लोकाञ्जनार्दनः ॥

rakṣaḥpiśācān himavān guhyakān gandhamādanaḥ । dhruvaḥ sarvāṇi bhūtāni viṣṇur lokāñ janārdanaḥ ॥

इङ्गितज्ञाश्च मगधाः प्रेक्षितज्ञाश्च कोसलाः । अर्धोक्ताः कुरुपाञ्चालाः शाल्वाः कृत्स्नानुशासनाः । पार्वतीयाश्च विषमा यथैव गिरयस्तथा ॥

iṅgitajñāś ca magadhāḥ prekṣitajñāś ca kosalāḥ । ardhoktāḥ kurupāñcālāḥ śālvāḥ kr̥tsnānuśāsanāḥ । pārvatīyāś ca viṣamā yathaiva girayas tathā ॥

सर्वज्ञा यवना राजञ्शूराश्चैव विशेषतः । म्लेच्छाः स्वसंज्ञानियता नानुक्त इतरो जनः ॥

sarvajñā yavanā rājañ śūrāś caiva viśeṣataḥ । mlecchāḥ svasaṁjñāniyatā nānukta itaro janaḥ ॥

प्रतिरब्धास्तु बाह्लीका न च केचन मद्रकाः । स त्वमेतादृशः शल्य नोत्तरं वक्तुमर्हसि ॥

pratirabdhās tu bāhlīkā na ca ke cana madrakāḥ । sa tvam etādr̥śaḥ śalya nottaraṁ vaktum arhasi ॥

एतज्ज्ञात्वा जोषमास्स्व प्रतीपं मा स्म वै कृथाः । स त्वां पूर्वमहं हत्वा हनिष्ये केशवार्जुनौ ॥

etaj jñātvā joṣam āssva pratīpaṁ mā sma vai kr̥thāḥ । sa tvāṁ pūrvam ahaṁ hatvā haniṣye keśavārjunau ॥

शल्य उवाच । आतुराणां परित्यागः स्वदारसुतविक्रयः । अङ्गेषु वर्तते कर्ण येषामधिपतिर्भवान् ॥

śalya uvāca । āturāṇāṁ parityāgaḥ svadārasutavikrayaḥ । aṅgeṣu vartate karṇa yeṣām adhipatir bhavān ॥

रथातिरथसंख्यायां यत्त्वा भीष्मस्तदाब्रवीत् । तान्विदित्वात्मनो दोषान्निर्मन्युर्भव मा क्रुधः ॥

rathātirathasaṁkhyāyāṁ yat tvā bhīṣmas tadābravīt । tān viditvātmano doṣān nirmanyur bhava mā krudhaḥ ॥

सर्वत्र ब्राह्मणाः सन्ति सन्ति सर्वत्र क्षत्रियाः । वैश्याः शूद्रास्तथा कर्ण स्त्रियः साध्व्यश्च सुव्रताः ॥

sarvatra brāhmaṇāḥ santi santi sarvatra kṣatriyāḥ । vaiśyāḥ śūdrās tathā karṇa striyaḥ sādhvyaś ca suvratāḥ ॥

रमन्ते चोपहासेन पुरुषाः पुरुषैः सह । अन्योन्यमवतक्षन्तो देशे देशे समैथुनाः ॥

ramante copahāsena puruṣāḥ puruṣaiḥ saha । anyonyam avatakṣanto deśe deśe samaithunāḥ ॥

परवाच्येषु निपुणः सर्वो भवति सर्वदा । आत्मवाच्यं न जानीते जानन्नपि विमुह्यति ॥

paravācyeṣu nipuṇaḥ sarvo bhavati sarvadā । ātmavācyaṁ na jānīte jānann api vimuhyati ॥

संजय उवाच । कर्णोऽपि नोत्तरं प्राह शल्योऽप्यभिमुखः परान् । पुनः प्रहस्य राधेयः पुनर्याहीत्यचोदयत् ॥

saṁjaya uvāca । karṇo ’pi nottaraṁ prāha śalyo ’py abhimukhaḥ parān । punaḥ prahasya rādheyaḥ punar yāhīty acodayat ॥