Adhyāya 3

वैशंपायन उवाच । एतच्छ्रुत्वा महाराज धृतराष्ट्रोऽम्बिकासुतः । शोकस्यान्तमपश्यन्वै हतं मत्वा सुयोधनम् । विह्वलः पतितो भूमौ नष्टचेता इव द्विपः ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । etac chrutvā mahārāja dhr̥tarāṣṭro ’mbikāsutaḥ । śokasyāntam apaśyan vai hataṁ matvā suyodhanam । vihvalaḥ patito bhūmau naṣṭacetā iva dvipaḥ ॥

तस्मिन्निपतिते भूमौ विह्वले राजसत्तमे । आर्तनादो महानासीत्स्त्रीणां भरतसत्तम ॥

tasmin nipatite bhūmau vihvale rājasattame । ārtanādo mahān āsīt strīṇāṁ bharatasattama ॥

स शब्दः पृथिवीं सर्वां पूरयामास सर्वशः । शोकार्णवे महाघोरे निमग्ना भरतस्त्रियः ॥

sa śabdaḥ pr̥thivīṁ sarvāṁ pūrayām āsa sarvaśaḥ । śokārṇave mahāghore nimagnā bharatastriyaḥ ॥

राजानं च समासाद्य गान्धारी भरतर्षभ । निःसंज्ञा पतिता भूमौ सर्वाण्यन्तःपुराणि च ॥

rājānaṁ ca samāsādya gāndhārī bharatarṣabha । niḥsaṁjñā patitā bhūmau sarvāṇy antaḥpurāṇi ca ॥

ततस्ताः संजयो राजन्समाश्वासयदातुराः । मुह्यमानाः सुबहुशो मुञ्चन्त्यो वारि नेत्रजम् ॥

tatas tāḥ saṁjayo rājan samāśvāsayad āturāḥ । muhyamānāḥ subahuśo muñcantyo vāri netrajam ॥

समाश्वस्ताः स्त्रियस्तास्तु वेपमाना मुहुर्मुहुः । कदल्य इव वातेन धूयमानाः समन्ततः ॥

samāśvastāḥ striyas tās tu vepamānā muhur muhuḥ । kadalya iva vātena dhūyamānāḥ samantataḥ ॥

राजानं विदुरश्चापि प्रज्ञाचक्षुषमीश्वरम् । आश्वासयामास तदा सिञ्चंस्तोयेन कौरवम् ॥

rājānaṁ viduraś cāpi prajñācakṣuṣam īśvaram । āśvāsayām āsa tadā siñcaṁs toyena kauravam ॥

स लब्ध्वा शनकैः संज्ञां ताश्च दृष्ट्वा स्त्रियो नृप । उन्मत्त इव राजा स स्थितस्तूष्णीं विशां पते ॥

sa labdhvā śanakaiḥ saṁjñāṁ tāś ca dr̥ṣṭvā striyo nr̥pa । unmatta iva rājā sa sthitas tūṣṇīṁ viśāṁ pate ॥

ततो ध्यात्वा चिरं कालं निःश्वसंश्च पुनः पुनः । स्वान्पुत्रान्गर्हयामास बहु मेने च पाण्डवान् ॥

tato dhyātvā ciraṁ kālaṁ niḥśvasaṁś ca punaḥ punaḥ । svān putrān garhayām āsa bahu mene ca pāṇḍavān ॥

गर्हयित्वात्मनो बुद्धिं शकुनेः सौबलस्य च । ध्यात्वा च सुचिरं कालं वेपमानो मुहुर्मुहुः ॥

garhayitvātmano buddhiṁ śakuneḥ saubalasya ca । dhyātvā ca suciraṁ kālaṁ vepamāno muhur muhuḥ ॥

संस्तभ्य च मनो भूयो राजा धैर्यसमन्वितः । पुनर्गावल्गणिं सूतं पर्यपृच्छत संजयम् ॥

saṁstabhya ca mano bhūyo rājā dhairyasamanvitaḥ । punar gāvalgaṇiṁ sūtaṁ paryapr̥cchata saṁjayam ॥

यत्त्वया कथितं वाक्यं श्रुतं संजय तन्मया । कच्चिद्दुर्योधनः सूत न गतो वै यमक्षयम् । ब्रूहि संजय तत्त्वेन पुनरुक्तां कथामिमाम् ॥

yat tvayā kathitaṁ vākyaṁ śrutaṁ saṁjaya tan mayā । kaccid duryodhanaḥ sūta na gato vai yamakṣayam । brūhi saṁjaya tattvena punar uktāṁ kathām imām ॥

एवमुक्तोऽब्रवीत्सूतो राजानं जनमेजय । हतो वैकर्तनो राजन्सह पुत्रैर्महारथैः । भ्रातृभिश्च महेष्वासैः सूतपुत्रैस्तनुत्यजैः ॥

evam ukto ’bravīt sūto rājānaṁ janamejaya । hato vaikartano rājan saha putrair mahārathaiḥ । bhrātr̥bhiś ca maheṣvāsaiḥ sūtaputrais tanutyajaiḥ ॥

दुःशासनश्च निहतः पाण्डवेन यशस्विना । पीतं च रुधिरं कोपाद्भीमसेनेन संयुगे ॥

duḥśāsanaś ca nihataḥ pāṇḍavena yaśasvinā । pītaṁ ca rudhiraṁ kopād bhīmasenena saṁyuge ॥