Adhyāya 24

दुर्योधन उवाच । भूय एव तु मद्रेश यत्ते वक्ष्यामि तच्छृणु । यथा पुरा वृत्तमिदं युद्धे देवासुरे विभो ॥

duryodhana uvāca । bhūya eva tu madreśa yat te vakṣyāmi tac chr̥ṇu । yathā purā vr̥ttam idaṁ yuddhe devāsure vibho ॥

यदुक्तवान्पितुर्मह्यं मार्कण्डेयो महानृषिः । तदशेषेण ब्रुवतो मम राजर्षिसत्तम । त्वं निबोध न चाप्यत्र कर्तव्या ते विचारणा ॥

yad uktavān pitur mahyaṁ mārkaṇḍeyo mahān r̥ṣiḥ । tad aśeṣeṇa bruvato mama rājarṣisattama । tvaṁ nibodha na cāpy atra kartavyā te vicāraṇā ॥

देवानामसुराणां च महानासीत्समागमः । बभूव प्रथमो राजन्संग्रामस्तारकामयः । निर्जिताश्च तदा दैत्या दैवतैरिति नः श्रुतम् ॥

devānām asurāṇāṁ ca mahān āsīt samāgamaḥ । babhūva prathamo rājan saṁgrāmas tārakāmayaḥ । nirjitāś ca tadā daityā daivatair iti naḥ śrutam ॥

निर्जितेषु च दैत्येषु तारकस्य सुतास्त्रयः । ताराक्षः कमलाक्षश्च विद्युन्माली च पार्थिव ॥

nirjiteṣu ca daityeṣu tārakasya sutās trayaḥ । tārākṣaḥ kamalākṣaś ca vidyunmālī ca pārthiva ॥

तप उग्रं समास्थाय नियमे परमे स्थिताः । तपसा कर्शयामासुर्देहान्स्वाञ्शत्रुतापन ॥

tapa ugraṁ samāsthāya niyame parame sthitāḥ । tapasā karśayām āsur dehān svāñ śatrutāpana ॥

दमेन तपसा चैव नियमेन च पार्थिव । तेषां पितामहः प्रीतो वरदः प्रददौ वरान् ॥

damena tapasā caiva niyamena ca pārthiva । teṣāṁ pitāmahaḥ prīto varadaḥ pradadau varān ॥

अवध्यत्वं च ते राजन्सर्वभूतेषु सर्वदा । सहिता वरयामासुः सर्वलोकपितामहम् ॥

avadhyatvaṁ ca te rājan sarvabhūteṣu sarvadā । sahitā varayām āsuḥ sarvalokapitāmaham ॥

तानब्रवीत्तदा देवो लोकानां प्रभुरीश्वरः । नास्ति सर्वामरत्वं हि निवर्तध्वमतोऽसुराः । वरमन्यं वृणीध्वं वै यादृशं संप्ररोचते ॥

tān abravīt tadā devo lokānāṁ prabhur īśvaraḥ । nāsti sarvāmaratvaṁ hi nivartadhvam ato ’surāḥ । varam anyaṁ vr̥ṇīdhvaṁ vai yādr̥śaṁ saṁprarocate ॥

ततस्ते सहिता राजन्संप्रधार्यासकृद्बहु । सर्वलोकेश्वरं वाक्यं प्रणम्यैनमथाब्रुवन् ॥

tatas te sahitā rājan saṁpradhāryāsakr̥d bahu । sarvalokeśvaraṁ vākyaṁ praṇamyainam athābruvan ॥

अस्माकं त्वं वरं देव प्रयच्छेमं पितामह । वयं पुराणि त्रीण्येव समास्थाय महीमिमाम् । विचरिष्याम लोकेऽस्मिंस्त्वत्प्रसादपुरस्कृताः ॥

asmākaṁ tvaṁ varaṁ deva prayacchemaṁ pitāmaha । vayaṁ purāṇi trīṇy eva samāsthāya mahīm imām । vicariṣyāma loke ’smiṁs tvatprasādapuraskr̥tāḥ ॥

ततो वर्षसहस्रे तु समेष्यामः परस्परम् । एकीभावं गमिष्यन्ति पुराण्येतानि चानघ ॥

tato varṣasahasre tu sameṣyāmaḥ parasparam । ekībhāvaṁ gamiṣyanti purāṇy etāni cānagha ॥

समागतानि चैतानि यो हन्याद्भगवंस्तदा । एकेषुणा देववरः स नो मृत्युर्भविष्यति । एवमस्त्विति तान्देवः प्रत्युक्त्वा प्राविशद्दिवम् ॥

samāgatāni caitāni yo hanyād bhagavaṁs tadā । ekeṣuṇā devavaraḥ sa no mr̥tyur bhaviṣyati । evam astv iti tān devaḥ pratyuktvā prāviśad divam ॥

ते तु लब्धवराः प्रीताः संप्रधार्य परस्परम् । पुरत्रयविसृष्ट्यर्थं मयं वव्रुर्महासुरम् । विश्वकर्माणमजरं दैत्यदानवपूजितम् ॥

te tu labdhavarāḥ prītāḥ saṁpradhārya parasparam । puratrayavisr̥ṣṭyarthaṁ mayaṁ vavrur mahāsuram । viśvakarmāṇam ajaraṁ daityadānavapūjitam ॥

ततो मयः स्वतपसा चक्रे धीमान्पुराणि ह । त्रीणि काञ्चनमेकं तु रौप्यं कार्ष्णायसं तथा ॥

tato mayaḥ svatapasā cakre dhīmān purāṇi ha । trīṇi kāñcanam ekaṁ tu raupyaṁ kārṣṇāyasaṁ tathā ॥

काञ्चनं दिवि तत्रासीदन्तरिक्षे च राजतम् । आयसं चाभवद्भूमौ चक्रस्थं पृथिवीपते ॥

kāñcanaṁ divi tatrāsīd antarikṣe ca rājatam । āyasaṁ cābhavad bhūmau cakrasthaṁ pr̥thivīpate ॥

एकैकं योजनशतं विस्तारायामसंमितम् । गृहाट्टाट्टालकयुतं बृहत्प्राकारतोरणम् ॥

ekaikaṁ yojanaśataṁ vistārāyāmasaṁmitam । gr̥hāṭṭāṭṭālakayutaṁ br̥hatprākāratoraṇam ॥

गुणप्रसवसंबाधमसंबाधमनामयम् । प्रासादैर्विविधैश्चैव द्वारैश्चाप्युपशोभितम् ॥

guṇaprasavasaṁbādham asaṁbādham anāmayam । prāsādair vividhaiś caiva dvāraiś cāpy upaśobhitam ॥

पुरेषु चाभवन्राजन्राजानो वै पृथक्पृथक् । काञ्चनं तारकाक्षस्य चित्रमासीन्महात्मनः । राजतं कमलाक्षस्य विद्युन्मालिन आयसम् ॥

pureṣu cābhavan rājan rājāno vai pr̥thak pr̥thak । kāñcanaṁ tārakākṣasya citram āsīn mahātmanaḥ । rājataṁ kamalākṣasya vidyunmālina āyasam ॥

त्रयस्ते दैत्यराजानस्त्रीँल्लोकानाशु तेजसा । आक्रम्य तस्थुर्वर्षाणां पूगान्नाम प्रजापतिः ॥

trayas te daityarājānas trīm̐l lokān āśu tejasā । ākramya tasthur varṣāṇāṁ pūgān nāma prajāpatiḥ ॥

तेषां दानवमुख्यानां प्रयुतान्यर्बुदानि च । कोट्यश्चाप्रतिवीराणां समाजग्मुस्ततस्ततः । महदैश्वर्यमिच्छन्तस्त्रिपुरं दुर्गमाश्रिताः ॥

teṣāṁ dānavamukhyānāṁ prayutāny arbudāni ca । koṭyaś cāprativīrāṇāṁ samājagmus tatas tataḥ । mahad aiśvaryam icchantas tripuraṁ durgam āśritāḥ ॥

सर्वेषां च पुनस्तेषां सर्वयोगवहो मयः । तमाश्रित्य हि ते सर्वे अवर्तन्ताकुतोभयाः ॥

sarveṣāṁ ca punas teṣāṁ sarvayogavaho mayaḥ । tam āśritya hi te sarve avartantākutobhayāḥ ॥

यो हि यं मनसा कामं दध्यौ त्रिपुरसंश्रयः । तस्मै कामं मयस्तं तं विदधे मायया तदा ॥

yo hi yaṁ manasā kāmaṁ dadhyau tripurasaṁśrayaḥ । tasmai kāmaṁ mayas taṁ taṁ vidadhe māyayā tadā ॥

तारकाक्षसुतश्चासीद्धरिर्नाम महाबलः । तपस्तेपे परमकं येनातुष्यत्पितामहः ॥

tārakākṣasutaś cāsīd dharir nāma mahābalaḥ । tapas tepe paramakaṁ yenātuṣyat pitāmahaḥ ॥

स तुष्टमवृणोद्देवं वापी भवतु नः पुरे । शस्त्रैर्विनिहता यत्र क्षिप्ताः स्युर्बलवत्तराः ॥

sa tuṣṭam avr̥ṇod devaṁ vāpī bhavatu naḥ pure । śastrair vinihatā yatra kṣiptāḥ syur balavattarāḥ ॥

स तु लब्ध्वा वरं वीरस्तारकाक्षसुतो हरिः । ससृजे तत्र वापीं तां मृतानां जीवनीं प्रभो ॥

sa tu labdhvā varaṁ vīras tārakākṣasuto hariḥ । sasr̥je tatra vāpīṁ tāṁ mr̥tānāṁ jīvanīṁ prabho ॥

येन रूपेण दैत्यस्तु येन वेषेण चैव ह । मृतस्तस्यां परिक्षिप्तस्तादृशेनैव जज्ञिवान् ॥

yena rūpeṇa daityas tu yena veṣeṇa caiva ha । mr̥tas tasyāṁ parikṣiptas tādr̥śenaiva jajñivān ॥

तां प्राप्य त्रैपुरस्थास्तु सर्वाँल्लोकान्बबाधिरे । महता तपसा सिद्धाः सुराणां भयवर्धनाः । न तेषामभवद्राजन्क्षयो युद्धे कथंचन ॥

tāṁ prāpya traipurasthās tu sarvām̐l lokān babādhire । mahatā tapasā siddhāḥ surāṇāṁ bhayavardhanāḥ । na teṣām abhavad rājan kṣayo yuddhe kathaṁ cana ॥

ततस्ते लोभमोहाभ्यामभिभूता विचेतसः । निर्ह्रीकाः संस्थितिं सर्वे स्थापितां समलूलुपन् ॥

tatas te lobhamohābhyām abhibhūtā vicetasaḥ । nirhrīkāḥ saṁsthitiṁ sarve sthāpitāṁ samalūlupan ॥

विद्राव्य सगणान्देवांस्तत्र तत्र तदा तदा । विचेरुः स्वेन कामेन वरदानेन दर्पिताः ॥

vidrāvya sagaṇān devāṁs tatra tatra tadā tadā । viceruḥ svena kāmena varadānena darpitāḥ ॥

देवारण्यानि सर्वाणि प्रियाणि च दिवौकसाम् । ऋषीणामाश्रमान्पुण्यान्यूपाञ्जनपदांस्तथा । व्यनाशयन्त मर्यादा दानवा दुष्टचारिणः ॥

devāraṇyāni sarvāṇi priyāṇi ca divaukasām । r̥ṣīṇām āśramān puṇyān yūpāñ janapadāṁs tathā । vyanāśayanta maryādā dānavā duṣṭacāriṇaḥ ॥

ते देवाः सहिताः सर्वे पितामहमरिंदम । अभिजग्मुस्तदाख्यातुं विप्रकारं सुरेतरैः ॥

te devāḥ sahitāḥ sarve pitāmaham ariṁdama । abhijagmus tadākhyātuṁ viprakāraṁ suretaraiḥ ॥

ते तत्त्वं सर्वमाख्याय शिरसाभिप्रणम्य च । वधोपायमपृच्छन्त भगवन्तं पितामहम् ॥

te tattvaṁ sarvam ākhyāya śirasābhipraṇamya ca । vadhopāyam apr̥cchanta bhagavantaṁ pitāmaham ॥

श्रुत्वा तद्भगवान्देवो देवानिदमुवाच ह । असुराश्च दुरात्मानस्ते चापि विबुधद्विषः । अपराध्यन्ति सततं ये युष्मान्पीडयन्त्युत ॥

śrutvā tad bhagavān devo devān idam uvāca ha । asurāś ca durātmānas te cāpi vibudhadviṣaḥ । aparādhyanti satataṁ ye yuṣmān pīḍayanty uta ॥

अहं हि तुल्यः सर्वेषां भूतानां नात्र संशयः । अधार्मिकास्तु हन्तव्या इत्यहं प्रब्रवीमि वः ॥

ahaṁ hi tulyaḥ sarveṣāṁ bhūtānāṁ nātra saṁśayaḥ । adhārmikās tu hantavyā ity ahaṁ prabravīmi vaḥ ॥

ते यूयं स्थाणुमीशानं जिष्णुमक्लिष्टकारिणम् । योद्धारं वृणुतादित्याः स तान्हन्ता सुरेतरान् ॥

te yūyaṁ sthāṇum īśānaṁ jiṣṇum akliṣṭakāriṇam । yoddhāraṁ vr̥ṇutādityāḥ sa tān hantā suretarān ॥

इति तस्य वचः श्रुत्वा देवाः शक्रपुरोगमाः । ब्रह्माणमग्रतः कृत्वा वृषाङ्कं शरणं ययुः ॥

iti tasya vacaḥ śrutvā devāḥ śakrapurogamāḥ । brahmāṇam agrataḥ kr̥tvā vr̥ṣāṅkaṁ śaraṇaṁ yayuḥ ॥

तपः परं समातस्थुर्गृणन्तो ब्रह्म शाश्वतम् । ऋषिभिः सह धर्मज्ञा भवं सर्वात्मना गताः ॥

tapaḥ paraṁ samātasthur gr̥ṇanto brahma śāśvatam । r̥ṣibhiḥ saha dharmajñā bhavaṁ sarvātmanā gatāḥ ॥

तुष्टुवुर्वाग्भिरर्थ्याभिर्भयेष्वभयकृत्तमम् । सर्वात्मानं महात्मानं येनाप्तं सर्वमात्मना ॥

tuṣṭuvur vāgbhir arthyābhir bhayeṣv abhayakr̥ttamam । sarvātmānaṁ mahātmānaṁ yenāptaṁ sarvam ātmanā ॥

तपोविशेषैर्बहुभिर्योगं यो वेद चात्मनः । यः सांख्यमात्मनो वेद यस्य चात्मा वशे सदा ॥

tapoviśeṣair bahubhir yogaṁ yo veda cātmanaḥ । yaḥ sāṁkhyam ātmano veda yasya cātmā vaśe sadā ॥

ते तं ददृशुरीशानं तेजोराशिमुमापतिम् । अनन्यसदृशं लोके व्रतवन्तमकल्मषम् ॥

te taṁ dadr̥śur īśānaṁ tejorāśim umāpatim । ananyasadr̥śaṁ loke vratavantam akalmaṣam ॥

एकं च भगवन्तं ते नानारूपमकल्पयन् । आत्मनः प्रतिरूपाणि रूपाण्यथ महात्मनि । परस्परस्य चापश्यन्सर्वे परमविस्मिताः ॥

ekaṁ ca bhagavantaṁ te nānārūpam akalpayan । ātmanaḥ pratirūpāṇi rūpāṇy atha mahātmani । parasparasya cāpaśyan sarve paramavismitāḥ ॥

सर्वभूतमयं चेशं तमजं जगतः पतिम् । देवा ब्रह्मर्षयश्चैव शिरोभिर्धरणीं गताः ॥

sarvabhūtamayaṁ ceśaṁ tam ajaṁ jagataḥ patim । devā brahmarṣayaś caiva śirobhir dharaṇīṁ gatāḥ ॥

तान्स्वस्तिवाक्येनाभ्यर्च्य समुत्थाप्य च शंकरः । ब्रूत ब्रूतेति भगवान्स्मयमानोऽभ्यभाषत ॥

tān svastivākyenābhyarcya samutthāpya ca śaṁkaraḥ । brūta brūteti bhagavān smayamāno ’bhyabhāṣata ॥

त्र्यम्बकेणाभ्यनुज्ञातास्ततस्तेऽस्वस्थचेतसः । नमो नमस्तेऽस्तु विभो तत इत्यब्रुवन्भवम् ॥

tryambakeṇābhyanujñātās tatas te ’svasthacetasaḥ । namo namas te ’stu vibho tata ity abruvan bhavam ॥

नमो देवातिदेवाय धन्विने चातिमन्यवे । प्रजापतिमखघ्नाय प्रजापतिभिरीड्यसे ॥

namo devātidevāya dhanvine cātimanyave । prajāpatimakhaghnāya prajāpatibhir īḍyase ॥

नमः स्तुताय स्तुत्याय स्तूयमानाय मृत्यवे । विलोहिताय रुद्राय नीलग्रीवाय शूलिने ॥

namaḥ stutāya stutyāya stūyamānāya mr̥tyave । vilohitāya rudrāya nīlagrīvāya śūline ॥

अमोघाय मृगाक्षाय प्रवरायुधयोधिने । दुर्वारणाय शुक्राय ब्रह्मणे ब्रह्मचारिणे ॥

amoghāya mr̥gākṣāya pravarāyudhayodhine । durvāraṇāya śukrāya brahmaṇe brahmacāriṇe ॥

ईशानायाप्रमेयाय नियन्त्रे चर्मवाससे । तपोनित्याय पिङ्गाय व्रतिने कृत्तिवाससे ॥

īśānāyāprameyāya niyantre carmavāsase । taponityāya piṅgāya vratine kr̥ttivāsase ॥

कुमारपित्रे त्र्यक्षाय प्रवरायुधधारिणे । प्रपन्नार्तिविनाशाय ब्रह्मद्विट्संघघातिने ॥

kumārapitre tryakṣāya pravarāyudhadhāriṇe । prapannārtivināśāya brahmadviṭsaṁghaghātine ॥

वनस्पतीनां पतये नराणां पतये नमः । गवां च पतये नित्यं यज्ञानां पतये नमः ॥

vanaspatīnāṁ pataye narāṇāṁ pataye namaḥ । gavāṁ ca pataye nityaṁ yajñānāṁ pataye namaḥ ॥

नमोऽस्तु ते ससैन्याय त्र्यम्बकायोग्रतेजसे । मनोवाक्कर्मभिर्देव त्वां प्रपन्नान्भजस्व नः ॥

namo ’stu te sasainyāya tryambakāyogratejase । manovākkarmabhir deva tvāṁ prapannān bhajasva naḥ ॥

ततः प्रसन्नो भगवान्स्वागतेनाभिनन्द्य तान् । प्रोवाच व्येतु वस्त्रासो ब्रूत किं करवाणि वः ॥

tataḥ prasanno bhagavān svāgatenābhinandya tān । provāca vyetu vastrāso brūta kiṁ karavāṇi vaḥ ॥

पितृदेवर्षिसंघेभ्यो वरे दत्ते महात्मना । सत्कृत्य शंकरं प्राह ब्रह्मा लोकहितं वचः ॥

pitr̥devarṣisaṁghebhyo vare datte mahātmanā । satkr̥tya śaṁkaraṁ prāha brahmā lokahitaṁ vacaḥ ॥

तवातिसर्गाद्देवेश प्राजापत्यमिदं पदम् । मयाधितिष्ठता दत्तो दानवेभ्यो महान्वरः ॥

tavātisargād deveśa prājāpatyam idaṁ padam । mayādhitiṣṭhatā datto dānavebhyo mahān varaḥ ॥

तानतिक्रान्तमर्यादान्नान्यः संहर्तुमर्हति । त्वामृते भूतभव्येश त्वं ह्येषां प्रत्यरिर्वधे ॥

tān atikrāntamaryādān nānyaḥ saṁhartum arhati । tvām r̥te bhūtabhavyeśa tvaṁ hy eṣāṁ pratyarir vadhe ॥

स त्वं देव प्रपन्नानां याचतां च दिवौकसाम् । कुरु प्रसादं देवेश दानवाञ्जहि शूलभृत् ॥

sa tvaṁ deva prapannānāṁ yācatāṁ ca divaukasām । kuru prasādaṁ deveśa dānavāñ jahi śūlabhr̥t ॥

श्रीभगवानुवाच । हन्तव्याः शत्रवः सर्वे युष्माकमिति मे मतिः । न त्वेकोऽहं वधे तेषां समर्थो वै सुरद्विषाम् ॥

śrībhagavān uvāca । hantavyāḥ śatravaḥ sarve yuṣmākam iti me matiḥ । na tv eko ’haṁ vadhe teṣāṁ samartho vai suradviṣām ॥

ते यूयं सहिताः सर्वे मदीयेनास्त्रतेजसा । जयध्वं युधि ताञ्शत्रून्संघातो हि महाबलः ॥

te yūyaṁ sahitāḥ sarve madīyenāstratejasā । jayadhvaṁ yudhi tāñ śatrūn saṁghāto hi mahābalaḥ ॥

देवा ऊचुः । अस्मत्तेजोबलं यावत्तावद्द्विगुणमेव च । तेषामिति ह मन्यामो दृष्टतेजोबला हि ते ॥

devā ūcuḥ । asmattejobalaṁ yāvat tāvad dviguṇam eva ca । teṣām iti ha manyāmo dr̥ṣṭatejobalā hi te ॥

भगवानुवाच । वध्यास्ते सर्वतः पापा ये युष्मास्वपराधिनः । मम तेजोबलार्धेन सर्वांस्तान्घ्नत शात्रवान् ॥

bhagavān uvāca । vadhyās te sarvataḥ pāpā ye yuṣmāsv aparādhinaḥ । mama tejobalārdhena sarvāṁs tān ghnata śātravān ॥

देवा ऊचुः । बिभर्तुं तेजसोऽर्धं ते न शक्ष्यामो महेश्वर । सर्वेषां नो बलार्धेन त्वमेव जहि शात्रवान् ॥

devā ūcuḥ । bibhartuṁ tejaso ’rdhaṁ te na śakṣyāmo maheśvara । sarveṣāṁ no balārdhena tvam eva jahi śātravān ॥

दुर्योधन उवाच । ततस्तथेति देवेशस्तैरुक्तो राजसत्तम । अर्धमादाय सर्वेभ्यस्तेजसाभ्यधिकोऽभवत् ॥

duryodhana uvāca । tatas tatheti deveśas tair ukto rājasattama । ardham ādāya sarvebhyas tejasābhyadhiko ’bhavat ॥

स तु देवो बलेनासीत्सर्वेभ्यो बलवत्तरः । महादेव इति ख्यातस्तदाप्रभृति शंकरः ॥

sa tu devo balenāsīt sarvebhyo balavattaraḥ । mahādeva iti khyātas tadāprabhr̥ti śaṁkaraḥ ॥

ततोऽब्रवीन्महादेवो धनुर्बाणधरस्त्वहम् । हनिष्यामि रथेनाजौ तान्रिपून्वै दिवौकसः ॥

tato ’bravīn mahādevo dhanur bāṇadharas tv aham । haniṣyāmi rathenājau tān ripūn vai divaukasaḥ ॥

ते यूयं मे रथं चैव धनुर्बाणं तथैव च । पश्यध्वं यावदद्यैतान्पातयामि महीतले ॥

te yūyaṁ me rathaṁ caiva dhanur bāṇaṁ tathaiva ca । paśyadhvaṁ yāvad adyaitān pātayāmi mahītale ॥

देवा ऊचुः । मूर्तिसर्वस्वमादाय त्रैलोक्यस्य ततस्ततः । रथं ते कल्पयिष्याम देवेश्वर महौजसम् ॥

devā ūcuḥ । mūrtisarvasvam ādāya trailokyasya tatas tataḥ । rathaṁ te kalpayiṣyāma deveśvara mahaujasam ॥

तथैव बुद्ध्या विहितं विश्वकर्मकृतं शुभम् । ततो विबुधशार्दूलास्तं रथं समकल्पयन् ॥

tathaiva buddhyā vihitaṁ viśvakarmakr̥taṁ śubham । tato vibudhaśārdūlās taṁ rathaṁ samakalpayan ॥

वन्धुरं पृथिवीं देवीं विशालपुरमालिनीम् । सपर्वतवनद्वीपां चक्रुर्भूतधरां तदा ॥

vandhuraṁ pr̥thivīṁ devīṁ viśālapuramālinīm । saparvatavanadvīpāṁ cakrur bhūtadharāṁ tadā ॥

मन्दरं पर्वतं चाक्षं जङ्घास्तस्य महानदीः । दिशश्च प्रदिशश्चैव परिवारं रथस्य हि ॥

mandaraṁ parvataṁ cākṣaṁ jaṅghās tasya mahānadīḥ । diśaś ca pradiśaś caiva parivāraṁ rathasya hi ॥

अनुकर्षान्ग्रहान्दीप्तान्वरूथं चापि तारकाः । धर्मार्थकामसंयुक्तं त्रिवेणुं चापि बन्धुरम् । ओषधीर्विविधास्तत्र नानापुष्पफलोद्गमाः ॥

anukarṣān grahān dīptān varūthaṁ cāpi tārakāḥ । dharmārthakāmasaṁyuktaṁ triveṇuṁ cāpi bandhuram । oṣadhīr vividhās tatra nānāpuṣpaphalodgamāḥ ॥

सूर्याचन्द्रमसौ कृत्वा चक्रे रथवरोत्तमे । पक्षौ पूर्वापरौ तत्र कृते रात्र्यहनी शुभे ॥

sūryācandramasau kr̥tvā cakre rathavarottame । pakṣau pūrvāparau tatra kr̥te rātryahanī śubhe ॥

दश नागपतीनीषां धृतराष्ट्रमुखान्दृढाम् । द्यां युगं युगचर्माणि संवर्तकबलाहकान् ॥

daśa nāgapatīn īṣāṁ dhr̥tarāṣṭramukhān dr̥ḍhām । dyāṁ yugaṁ yugacarmāṇi saṁvartakabalāhakān ॥

शम्यां धृतिं च मेधां च स्थितिं संनतिमेव च । ग्रहनक्षत्रताराभिश्चर्म चित्रं नभस्तलम् ॥

śamyāṁ dhr̥tiṁ ca medhāṁ ca sthitiṁ saṁnatim eva ca । grahanakṣatratārābhiś carma citraṁ nabhastalam ॥

सुराम्बुप्रेतवित्तानां पतीँल्लोकेश्वरान्हयान् । सिनीवालीमनुमतिं कुहूं राकां च सुव्रताम् । योक्त्राणि चक्रुर्वाहानां रोहकांश्चापि कण्ठकम् ॥

surāmbupretavittānāṁ patīm̐l lokeśvarān hayān । sinīvālīm anumatiṁ kuhūṁ rākāṁ ca suvratām । yoktrāṇi cakrur vāhānāṁ rohakāṁś cāpi kaṇṭhakam ॥

कर्म सत्यं तपोऽर्थश्च विहितास्तत्र रश्मयः । अधिष्ठानं मनस्त्वासीत्परिरथ्यं सरस्वती ॥

karma satyaṁ tapo ’rthaś ca vihitās tatra raśmayaḥ । adhiṣṭhānaṁ manas tv āsīt parirathyaṁ sarasvatī ॥

नानावर्णाश्च चित्राश्च पताकाः पवनेरिताः । विद्युदिन्द्रधनुर्नद्धं रथं दीप्तं व्यदीपयत् ॥

nānāvarṇāś ca citrāś ca patākāḥ pavaneritāḥ । vidyudindradhanurnaddhaṁ rathaṁ dīptaṁ vyadīpayat ॥

एवं तस्मिन्महाराज कल्पिते रथसत्तमे । देवैर्मनुजशार्दूल द्विषतामभिमर्दने ॥

evaṁ tasmin mahārāja kalpite rathasattame । devair manujaśārdūla dviṣatām abhimardane ॥

स्वान्यायुधानि मुख्यानि न्यदधाच्छंकरो रथे । रथयष्टिं वियत्कृष्टां स्थापयामास गोवृषम् ॥

svāny āyudhāni mukhyāni nyadadhāc chaṁkaro rathe । rathayaṣṭiṁ viyatkr̥ṣṭāṁ sthāpayām āsa govr̥ṣam ॥

ब्रह्मदण्डः कालदण्डो रुद्रदण्डस्तथा ज्वरः । परिस्कन्दा रथस्यास्य सर्वतोदिशमुद्यताः ॥

brahmadaṇḍaḥ kāladaṇḍo rudradaṇḍas tathā jvaraḥ । pariskandā rathasyāsya sarvatodiśam udyatāḥ ॥

अथर्वाङ्गिरसावास्तां चक्ररक्षौ महात्मनः । ऋग्वेदः सामवेदश्च पुराणं च पुरःसराः ॥

atharvāṅgirasāv āstāṁ cakrarakṣau mahātmanaḥ । r̥gvedaḥ sāmavedaś ca purāṇaṁ ca puraḥsarāḥ ॥

इतिहासयजुर्वेदौ पृष्ठरक्षौ बभूवतुः । दिव्या वाचश्च विद्याश्च परिपार्श्वचराः कृताः ॥

itihāsayajurvedau pr̥ṣṭharakṣau babhūvatuḥ । divyā vācaś ca vidyāś ca paripārśvacarāḥ kr̥tāḥ ॥

तोत्त्रादयश्च राजेन्द्र वषट्कारस्तथैव च । ओंकारश्च मुखे राजन्नतिशोभाकरोऽभवत् ॥

tottrādayaś ca rājendra vaṣaṭkāras tathaiva ca । oṁkāraś ca mukhe rājann atiśobhākaro ’bhavat ॥

विचित्रमृतुभिः षड्भिः कृत्वा संवत्सरं धनुः । तस्मान्नॄणां कालरात्रिर्ज्या कृता धनुषोऽजरा ॥

vicitram r̥tubhiḥ ṣaḍbhiḥ kr̥tvā saṁvatsaraṁ dhanuḥ । tasmān nr̥̄ṇāṁ kālarātrir jyā kr̥tā dhanuṣo ’jarā ॥

इषुश्चाप्यभवद्विष्णुर्ज्वलनः सोम एव च । अग्नीषोमौ जगत्कृत्स्नं वैष्णवं चोच्यते जगत् ॥

iṣuś cāpy abhavad viṣṇur jvalanaḥ soma eva ca । agnīṣomau jagat kr̥tsnaṁ vaiṣṇavaṁ cocyate jagat ॥

विष्णुश्चात्मा भगवतो भवस्यामिततेजसः । तस्माद्धनुर्ज्यासंस्पर्शं न विषेहुर्हरस्य ते ॥

viṣṇuś cātmā bhagavato bhavasyāmitatejasaḥ । tasmād dhanurjyāsaṁsparśaṁ na viṣehur harasya te ॥

तस्मिञ्शरे तिग्ममन्युर्मुमोचाविषहं प्रभुः । भृग्वङ्गिरोमन्युभवं क्रोधाग्निमतिदुःसहम् ॥

tasmiñ śare tigmamanyur mumocāviṣahaṁ prabhuḥ । bhr̥gvaṅgiromanyubhavaṁ krodhāgnim atiduḥsaham ॥

स नीललोहितो धूम्रः कृत्तिवासा भयंकरः । आदित्यायुतसंकाशस्तेजोज्वालावृतो ज्वलन् ॥

sa nīlalohito dhūmraḥ kr̥ttivāsā bhayaṁkaraḥ । ādityāyutasaṁkāśas tejojvālāvr̥to jvalan ॥

दुश्च्यावश्च्यावनो जेता हन्ता ब्रह्मद्विषां हरः । नित्यं त्राता च हन्ता च धर्माधर्माश्रिताञ्जनान् ॥

duścyāvaś cyāvano jetā hantā brahmadviṣāṁ haraḥ । nityaṁ trātā ca hantā ca dharmādharmāśritāñ janān ॥

प्रमाथिभिर्घोररूपैर्भीमोदग्रैर्गणैर्वृतः । विभाति भगवान्स्थाणुस्तैरेवात्मगुणैर्वृतः ॥

pramāthibhir ghorarūpair bhīmodagrair gaṇair vr̥taḥ । vibhāti bhagavān sthāṇus tair evātmaguṇair vr̥taḥ ॥

तस्याङ्गानि समाश्रित्य स्थितं विश्वमिदं जगत् । जङ्गमाजङ्गमं राजञ्शुशुभेऽद्भुतदर्शनम् ॥

tasyāṅgāni samāśritya sthitaṁ viśvam idaṁ jagat । jaṅgamājaṅgamaṁ rājañ śuśubhe ’dbhutadarśanam ॥

दृष्ट्वा तु तं रथं दिव्यं कवची स शरासनी । बाणमादत्त तं दिव्यं सोमविष्ण्वग्निसंभवम् ॥

dr̥ṣṭvā tu taṁ rathaṁ divyaṁ kavacī sa śarāsanī । bāṇam ādatta taṁ divyaṁ somaviṣṇvagnisaṁbhavam ॥

तस्य वाजांस्ततो देवाः कल्पयां चक्रिरे विभोः । पुण्यगन्धवहं राजञ्श्वसनं राजसत्तम ॥

tasya vājāṁs tato devāḥ kalpayāṁ cakrire vibhoḥ । puṇyagandhavahaṁ rājañ śvasanaṁ rājasattama ॥

तमास्थाय महादेवस्त्रासयन्दैवतान्यपि । आरुरोह तदा यत्तः कम्पयन्निव रोदसी ॥

tam āsthāya mahādevas trāsayan daivatāny api । āruroha tadā yattaḥ kampayann iva rodasī ॥

स शोभमानो वरदः खड्गी बाणी शरासनी । हसन्निवाब्रवीद्देवो सारथिः को भविष्यति ॥

sa śobhamāno varadaḥ khaḍgī bāṇī śarāsanī । hasann ivābravīd devo sārathiḥ ko bhaviṣyati ॥

तमब्रुवन्देवगणा यं भवान्संनियोक्ष्यते । स भविष्यति देवेश सारथिस्ते न संशयः ॥

tam abruvan devagaṇā yaṁ bhavān saṁniyokṣyate । sa bhaviṣyati deveśa sārathis te na saṁśayaḥ ॥

तानब्रवीत्पुनर्देवो मत्तः श्रेष्ठतरो हि यः । तं सारथिं कुरुध्वं मे स्वयं संचिन्त्य माचिरम् ॥

tān abravīt punar devo mattaḥ śreṣṭhataro hi yaḥ । taṁ sārathiṁ kurudhvaṁ me svayaṁ saṁcintya māciram ॥

एतच्छ्रुत्वा ततो देवा वाक्यमुक्तं महात्मना । गत्वा पितामहं देवं प्रसाद्यैवं वचोऽब्रुवन् ॥

etac chrutvā tato devā vākyam uktaṁ mahātmanā । gatvā pitāmahaṁ devaṁ prasādyaivaṁ vaco ’bruvan ॥

देव त्वयेदं कथितं त्रिदशारिनिबर्हणम् । तथा च कृतमस्माभिः प्रसन्नो वृषभध्वजः ॥

deva tvayedaṁ kathitaṁ tridaśārinibarhaṇam । tathā ca kr̥tam asmābhiḥ prasanno vr̥ṣabhadhvajaḥ ॥

रथश्च विहितोऽस्माभिर्विचित्रायुधसंवृतः । सारथिं तु न जानीमः कः स्यात्तस्मिन्रथोत्तमे ॥

rathaś ca vihito ’smābhir vicitrāyudhasaṁvr̥taḥ । sārathiṁ tu na jānīmaḥ kaḥ syāt tasmin rathottame ॥

तस्माद्विधीयतां कश्चित्सारथिर्देवसत्तम । सफलां तां गिरं देव कर्तुमर्हसि नो विभो ॥

tasmād vidhīyatāṁ kaś cit sārathir devasattama । saphalāṁ tāṁ giraṁ deva kartum arhasi no vibho ॥

एवमस्मासु हि पुरा भगवन्नुक्तवानसि । हितं कर्तास्मि भवतामिति तत्कर्तुमर्हसि ॥

evam asmāsu hi purā bhagavann uktavān asi । hitaṁ kartāsmi bhavatām iti tat kartum arhasi ॥

स देव युक्तो रथसत्तमो नो; दुरावरो द्रावणः शात्रवाणाम् । पिनाकपाणिर्विहितोऽत्र योद्धा; विभीषयन्दानवानुद्यतोऽसौ ॥

sa deva yukto rathasattamo no; durāvaro drāvaṇaḥ śātravāṇām । pinākapāṇir vihito ’tra yoddhā; vibhīṣayan dānavān udyato ’sau ॥

तथैव वेदाश्चतुरो हयाग्र्या; धरा सशैला च रथो महात्मन् । नक्षत्रवंशोऽनुगतो वरूथे; यस्मिन्योद्धा सारथिनाभिरक्ष्यः ॥

tathaiva vedāś caturo hayāgryā; dharā saśailā ca ratho mahātman । nakṣatravaṁśo ’nugato varūthe; yasmin yoddhā sārathinābhirakṣyaḥ ॥

तत्र सारथिरेष्टव्यः सर्वैरेतैर्विशेषवान् । तत्प्रतिष्ठो रथो देव हया योद्धा तथैव च । कवचानि च शस्त्राणि कार्मुकं च पितामह ॥

tatra sārathir eṣṭavyaḥ sarvair etair viśeṣavān । tatpratiṣṭho ratho deva hayā yoddhā tathaiva ca । kavacāni ca śastrāṇi kārmukaṁ ca pitāmaha ॥

त्वामृते सारथिं तत्र नान्यं पश्यामहे वयम् । त्वं हि सर्वैर्गुणैर्युक्तो देवताभ्योऽधिकः प्रभो । सारथ्ये तूर्णमारोह संयच्छ परमान्हयान् ॥

tvām r̥te sārathiṁ tatra nānyaṁ paśyāmahe vayam । tvaṁ hi sarvair guṇair yukto devatābhyo ’dhikaḥ prabho । sārathye tūrṇam āroha saṁyaccha paramān hayān ॥

इति ते शिरसा नत्वा त्रिलोकेशं पितामहम् । देवाः प्रसादयामासुः सारथ्यायेति नः श्रुतम् ॥

iti te śirasā natvā trilokeśaṁ pitāmaham । devāḥ prasādayām āsuḥ sārathyāyeti naḥ śrutam ॥

ब्रह्मोवाच । नात्र किंचिन्मृषा वाक्यं यदुक्तं वो दिवौकसः । संयच्छामि हयानेष युध्यतो वै कपर्दिनः ॥

brahmovāca । nātra kiṁ cin mr̥ṣā vākyaṁ yad uktaṁ vo divaukasaḥ । saṁyacchāmi hayān eṣa yudhyato vai kapardinaḥ ॥

ततः स भगवान्देवो लोकस्रष्टा पितामहः । सारथ्ये कल्पितो देवैरीशानस्य महात्मनः ॥

tataḥ sa bhagavān devo lokasraṣṭā pitāmahaḥ । sārathye kalpito devair īśānasya mahātmanaḥ ॥

तस्मिन्नारोहति क्षिप्रं स्यन्दनं लोकपूजिते । शिरोभिरगमंस्तूर्णं ते हया वातरंहसः ॥

tasminn ārohati kṣipraṁ syandanaṁ lokapūjite । śirobhir agamaṁs tūrṇaṁ te hayā vātaraṁhasaḥ ॥

महेश्वरे त्वारुहति जानुभ्यामगमन्महीम् ॥

maheśvare tv āruhati jānubhyām agaman mahīm ॥

अभीशून्हि त्रिलोकेशः संगृह्य प्रपितामहः । तानश्वांश्चोदयामास मनोमारुतरंहसः ॥

abhīśūn hi trilokeśaḥ saṁgr̥hya prapitāmahaḥ । tān aśvāṁś codayām āsa manomārutaraṁhasaḥ ॥

ततोऽधिरूढे वरदे प्रयाते चासुरान्प्रति । साधु साध्विति विश्वेशः स्मयमानोऽभ्यभाषत ॥

tato ’dhirūḍhe varade prayāte cāsurān prati । sādhu sādhv iti viśveśaḥ smayamāno ’bhyabhāṣata ॥

याहि देव यतो दैत्याश्चोदयाश्वानतन्द्रितः । पश्य बाह्वोर्बलं मेऽद्य निघ्नतः शात्रवान्रणे ॥

yāhi deva yato daityāś codayāśvān atandritaḥ । paśya bāhvor balaṁ me ’dya nighnataḥ śātravān raṇe ॥

ततस्तांश्चोदयामास वायुवेगसमाञ्जवे । येन तत्त्रिपुरं राजन्दैत्यदानवरक्षितम् ॥

tatas tāṁś codayām āsa vāyuvegasamāñ jave । yena tat tripuraṁ rājan daityadānavarakṣitam ॥

अथाधिज्यं धनुः कृत्वा शर्वः संधाय तं शरम् । युक्त्वा पाशुपतास्त्रेण त्रिपुरं समचिन्तयत् ॥

athādhijyaṁ dhanuḥ kr̥tvā śarvaḥ saṁdhāya taṁ śaram । yuktvā pāśupatāstreṇa tripuraṁ samacintayat ॥

तस्मिन्स्थिते तदा राजन्क्रुद्धे विधृतकार्मुके । पुराणि तानि कालेन जग्मुरेकत्वतां तदा ॥

tasmin sthite tadā rājan kruddhe vidhr̥takārmuke । purāṇi tāni kālena jagmur ekatvatāṁ tadā ॥

एकीभावं गते चैव त्रिपुरे समुपागते । बभूव तुमुलो हर्षो दैवतानां महात्मनाम् ॥

ekībhāvaṁ gate caiva tripure samupāgate । babhūva tumulo harṣo daivatānāṁ mahātmanām ॥

ततो देवगणाः सर्वे सिद्धाश्च परमर्षयः । जयेति वाचो मुमुचुः संस्तुवन्तो मुदान्विताः ॥

tato devagaṇāḥ sarve siddhāś ca paramarṣayaḥ । jayeti vāco mumucuḥ saṁstuvanto mudānvitāḥ ॥

ततोऽग्रतः प्रादुरभूत्त्रिपुरं जघ्नुषोऽसुरान् । अनिर्देश्योग्रवपुषो देवस्यासह्यतेजसः ॥

tato ’grataḥ prādurabhūt tripuraṁ jaghnuṣo ’surān । anirdeśyogravapuṣo devasyāsahyatejasaḥ ॥

स तद्विकृष्य भगवान्दिव्यं लोकेश्वरो धनुः । त्रैलोक्यसारं तमिषुं मुमोच त्रिपुरं प्रति । तत्सासुरगणं दग्ध्वा प्राक्षिपत्पश्चिमार्णवे ॥

sa tad vikr̥ṣya bhagavān divyaṁ lokeśvaro dhanuḥ । trailokyasāraṁ tam iṣuṁ mumoca tripuraṁ prati । tat sāsuragaṇaṁ dagdhvā prākṣipat paścimārṇave ॥

एवं तत्त्रिपुरं दग्धं दानवाश्चाप्यशेषतः । महेश्वरेण क्रुद्धेन त्रैलोक्यस्य हितैषिणा ॥

evaṁ tat tripuraṁ dagdhaṁ dānavāś cāpy aśeṣataḥ । maheśvareṇa kruddhena trailokyasya hitaiṣiṇā ॥

स चात्मक्रोधजो वह्निर्हाहेत्युक्त्वा निवारितः । मा कार्षीर्भस्मसाल्लोकानिति त्र्यक्षोऽब्रवीच्च तम् ॥

sa cātmakrodhajo vahnir hāhety uktvā nivāritaḥ । mā kārṣīr bhasmasāl lokān iti tryakṣo ’bravīc ca tam ॥

ततः प्रकृतिमापन्ना देवा लोकास्तथर्षयः । तुष्टुवुर्वाग्भिरर्थ्याभिः स्थाणुमप्रतिमौजसम् ॥

tataḥ prakr̥tim āpannā devā lokās tatharṣayaḥ । tuṣṭuvur vāgbhir arthyābhiḥ sthāṇum apratimaujasam ॥

तेऽनुज्ञाता भगवता जग्मुः सर्वे यथागतम् । कृतकामाः प्रसन्नेन प्रजापतिमुखाः सुराः ॥

te ’nujñātā bhagavatā jagmuḥ sarve yathāgatam । kr̥takāmāḥ prasannena prajāpatimukhāḥ surāḥ ॥

यथैव भगवान्ब्रह्मा लोकधाता पितामहः । संयच्छ त्वं हयानस्य राधेयस्य महात्मनः ॥

yathaiva bhagavān brahmā lokadhātā pitāmahaḥ । saṁyaccha tvaṁ hayān asya rādheyasya mahātmanaḥ ॥

त्वं हि कृष्णाच्च कर्णाच्च फल्गुनाच्च विशेषतः । विशिष्टो राजशार्दूल नास्ति तत्र विचारणा ॥

tvaṁ hi kr̥ṣṇāc ca karṇāc ca phalgunāc ca viśeṣataḥ । viśiṣṭo rājaśārdūla nāsti tatra vicāraṇā ॥

युद्धे ह्ययं रुद्रकल्पस्त्वं च ब्रह्मसमोऽनघ । तस्माच्छक्तौ युवां जेतुं मच्छत्रूंस्ताविवासुरान् ॥

yuddhe hy ayaṁ rudrakalpas tvaṁ ca brahmasamo ’nagha । tasmāc chaktau yuvāṁ jetuṁ macchatrūṁs tāv ivāsurān ॥

यथा शल्याद्य कर्णोऽयं श्वेताश्वं कृष्णसारथिम् । प्रमथ्य हन्यात्कौन्तेयं तथा शीघ्रं विधीयताम् । त्वयि कर्णश्च राज्यं च वयं चैव प्रतिष्ठिताः ॥

yathā śalyādya karṇo ’yaṁ śvetāśvaṁ kr̥ṣṇasārathim । pramathya hanyāt kaunteyaṁ tathā śīghraṁ vidhīyatām । tvayi karṇaś ca rājyaṁ ca vayaṁ caiva pratiṣṭhitāḥ ॥

इमं चाप्यपरं भूय इतिहासं निबोध मे । पितुर्मम सकाशे यं ब्राह्मणः प्राह धर्मवित् ॥

imaṁ cāpy aparaṁ bhūya itihāsaṁ nibodha me । pitur mama sakāśe yaṁ brāhmaṇaḥ prāha dharmavit ॥

श्रुत्वा चैतद्वचश्चित्रं हेतुकार्यार्थसंहितम् । कुरु शल्य विनिश्चित्य मा भूदत्र विचारणा ॥

śrutvā caitad vacaś citraṁ hetukāryārthasaṁhitam । kuru śalya viniścitya mā bhūd atra vicāraṇā ॥

भार्गवाणां कुले जातो जमदग्निर्महातपाः । तस्य रामेति विख्यातः पुत्रस्तेजोगुणान्वितः ॥

bhārgavāṇāṁ kule jāto jamadagnir mahātapāḥ । tasya rāmeti vikhyātaḥ putras tejoguṇānvitaḥ ॥

स तीव्रं तप आस्थाय प्रसादयितवान्भवम् । अस्त्रहेतोः प्रसन्नात्मा नियतः संयतेन्द्रियः ॥

sa tīvraṁ tapa āsthāya prasādayitavān bhavam । astrahetoḥ prasannātmā niyataḥ saṁyatendriyaḥ ॥

तस्य तुष्टो महादेवो भक्त्या च प्रशमेन च । हृद्गतं चास्य विज्ञाय दर्शयामास शंकरः ॥

tasya tuṣṭo mahādevo bhaktyā ca praśamena ca । hr̥dgataṁ cāsya vijñāya darśayām āsa śaṁkaraḥ ॥

ईश्वर उवाच । राम तुष्टोऽस्मि भद्रं ते विदितं मे तवेप्सितम् । कुरुष्व पूतमात्मानं सर्वमेतदवाप्स्यसि ॥

īśvara uvāca । rāma tuṣṭo ’smi bhadraṁ te viditaṁ me tavepsitam । kuruṣva pūtam ātmānaṁ sarvam etad avāpsyasi ॥

दास्यामि ते तदास्त्राणि यदा पूतो भविष्यसि । अपात्रमसमर्थं च दहन्त्यस्त्राणि भार्गव ॥

dāsyāmi te tadāstrāṇi yadā pūto bhaviṣyasi । apātram asamarthaṁ ca dahanty astrāṇi bhārgava ॥

इत्युक्तो जामदग्न्यस्तु देवदेवेन शूलिना । प्रत्युवाच महात्मानं शिरसावनतः प्रभुम् ॥

ity ukto jāmadagnyas tu devadevena śūlinā । pratyuvāca mahātmānaṁ śirasāvanataḥ prabhum ॥

यदा जानासि देवेश पात्रं मामस्त्रधारणे । तदा शुश्रूषतेऽस्त्राणि भवान्मे दातुमर्हति ॥

yadā jānāsi deveśa pātraṁ mām astradhāraṇe । tadā śuśrūṣate ’strāṇi bhavān me dātum arhati ॥

दुर्योधन उवाच । ततः स तपसा चैव दमेन नियमेन च । पूजोपहारबलिभिर्होममन्त्रपुरस्कृतैः ॥

duryodhana uvāca । tataḥ sa tapasā caiva damena niyamena ca । pūjopahārabalibhir homamantrapuraskr̥taiḥ ॥

आराधयितवाञ्शर्वं बहून्वर्षगणांस्तदा । प्रसन्नश्च महादेवो भार्गवस्य महात्मनः ॥

ārādhayitavāñ śarvaṁ bahūn varṣagaṇāṁs tadā । prasannaś ca mahādevo bhārgavasya mahātmanaḥ ॥

अब्रवीत्तस्य बहुशो गुणान्देव्याः समीपतः । भक्तिमानेष सततं मयि रामो दृढव्रतः ॥

abravīt tasya bahuśo guṇān devyāḥ samīpataḥ । bhaktimān eṣa satataṁ mayi rāmo dr̥ḍhavrataḥ ॥

एवं तस्य गुणान्प्रीतो बहुशोऽकथयत्प्रभुः । देवतानां पितॄणां च समक्षमरिसूदनः ॥

evaṁ tasya guṇān prīto bahuśo ’kathayat prabhuḥ । devatānāṁ pitr̥̄ṇāṁ ca samakṣam arisūdanaḥ ॥

एतस्मिन्नेव काले तु दैत्या आसन्महाबलाः । तैस्तदा दर्पमोहान्धैरबाध्यन्त दिवौकसः ॥

etasminn eva kāle tu daityā āsan mahābalāḥ । tais tadā darpamohāndhair abādhyanta divaukasaḥ ॥

ततः संभूय विबुधास्तान्हन्तुं कृतनिश्चयाः । चक्रुः शत्रुवधे यत्नं न शेकुर्जेतुमेव ते ॥

tataḥ saṁbhūya vibudhās tān hantuṁ kr̥taniścayāḥ । cakruḥ śatruvadhe yatnaṁ na śekur jetum eva te ॥

अभिगम्य ततो देवा महेश्वरमथाब्रुवन् । प्रसादयन्तस्तं भक्त्या जहि शत्रुगणानिति ॥

abhigamya tato devā maheśvaram athābruvan । prasādayantas taṁ bhaktyā jahi śatrugaṇān iti ॥

प्रतिज्ञाय ततो देवो देवतानां रिपुक्षयम् । रामं भार्गवमाहूय सोऽभ्यभाषत शंकरः ॥

pratijñāya tato devo devatānāṁ ripukṣayam । rāmaṁ bhārgavam āhūya so ’bhyabhāṣata śaṁkaraḥ ॥

रिपून्भार्गव देवानां जहि सर्वान्समागतान् । लोकानां हितकामार्थं मत्प्रीत्यर्थं तथैव च ॥

ripūn bhārgava devānāṁ jahi sarvān samāgatān । lokānāṁ hitakāmārthaṁ matprītyarthaṁ tathaiva ca ॥

राम उवाच । अकृतास्त्रस्य देवेश का शक्तिर्मे महेश्वर । निहन्तुं दानवान्सर्वान्कृतास्त्रान्युद्धदुर्मदान् ॥

rāma uvāca । akr̥tāstrasya deveśa kā śaktir me maheśvara । nihantuṁ dānavān sarvān kr̥tāstrān yuddhadurmadān ॥

ईश्वर उवाच । गच्छ त्वं मदनुध्यानान्निहनिष्यसि दानवान् । विजित्य च रिपून्सर्वान्गुणान्प्राप्स्यसि पुष्कलान् ॥

īśvara uvāca । gaccha tvaṁ madanudhyānān nihaniṣyasi dānavān । vijitya ca ripūn sarvān guṇān prāpsyasi puṣkalān ॥

दुर्योधन उवाच । एतच्छ्रुत्वा च वचनं प्रतिगृह्य च सर्वशः । रामः कृतस्वस्त्ययनः प्रययौ दानवान्प्रति ॥

duryodhana uvāca । etac chrutvā ca vacanaṁ pratigr̥hya ca sarvaśaḥ । rāmaḥ kr̥tasvastyayanaḥ prayayau dānavān prati ॥

अवधीद्देवशत्रूंस्तान्मददर्पबलान्वितान् । वज्राशनिसमस्पर्शैः प्रहारैरेव भार्गवः ॥

avadhīd devaśatrūṁs tān madadarpabalānvitān । vajrāśanisamasparśaiḥ prahārair eva bhārgavaḥ ॥

स दानवैः क्षततनुर्जामदग्न्यो द्विजोत्तमः । संस्पृष्टः स्थाणुना सद्यो निर्व्रणः समजायत ॥

sa dānavaiḥ kṣatatanur jāmadagnyo dvijottamaḥ । saṁspr̥ṣṭaḥ sthāṇunā sadyo nirvraṇaḥ samajāyata ॥

प्रीतश्च भगवान्देवः कर्मणा तेन तस्य वै । वरान्प्रादाद्ब्रह्मविदे भार्गवाय महात्मने ॥

prītaś ca bhagavān devaḥ karmaṇā tena tasya vai । varān prādād brahmavide bhārgavāya mahātmane ॥

उक्तश्च देवदेवेन प्रीतियुक्तेन शूलिना । निपातात्तव शस्त्राणां शरीरे याभवद्रुजा ॥

uktaś ca devadevena prītiyuktena śūlinā । nipātāt tava śastrāṇāṁ śarīre yābhavad rujā ॥

तया ते मानुषं कर्म व्यपोढं भृगुनन्दन । गृहाणास्त्राणि दिव्यानि मत्सकाशाद्यथेप्सितम् ॥

tayā te mānuṣaṁ karma vyapoḍhaṁ bhr̥gunandana । gr̥hāṇāstrāṇi divyāni matsakāśād yathepsitam ॥

ततोऽस्त्राणि समस्तानि वरांश्च मनसेप्सितान् । लब्ध्वा बहुविधान्रामः प्रणम्य शिरसा शिवम् ॥

tato ’strāṇi samastāni varāṁś ca manasepsitān । labdhvā bahuvidhān rāmaḥ praṇamya śirasā śivam ॥

अनुज्ञां प्राप्य देवेशाज्जगाम स महातपाः । एवमेतत्पुरावृत्तं तदा कथितवानृषिः ॥

anujñāṁ prāpya deveśāj jagāma sa mahātapāḥ । evam etat purāvr̥ttaṁ tadā kathitavān r̥ṣiḥ ॥

भार्गवोऽप्यददात्सर्वं धनुर्वेदं महात्मने । कर्णाय पुरुषव्याघ्र सुप्रीतेनान्तरात्मना ॥

bhārgavo ’py adadāt sarvaṁ dhanurvedaṁ mahātmane । karṇāya puruṣavyāghra suprītenāntarātmanā ॥

वृजिनं हि भवेत्किंचिद्यदि कर्णस्य पार्थिव । नास्मै ह्यस्त्राणि दिव्यानि प्रादास्यद्भृगुनन्दनः ॥

vr̥jinaṁ hi bhavet kiṁ cid yadi karṇasya pārthiva । nāsmai hy astrāṇi divyāni prādāsyad bhr̥gunandanaḥ ॥

नापि सूतकुले जातं कर्णं मन्ये कथंचन । देवपुत्रमहं मन्ये क्षत्रियाणां कुलोद्भवम् ॥

nāpi sūtakule jātaṁ karṇaṁ manye kathaṁ cana । devaputram ahaṁ manye kṣatriyāṇāṁ kulodbhavam ॥

सकुण्डलं सकवचं दीर्घबाहुं महारथम् । कथमादित्यसदृशं मृगी व्याघ्रं जनिष्यति ॥

sakuṇḍalaṁ sakavacaṁ dīrghabāhuṁ mahāratham । katham ādityasadr̥śaṁ mr̥gī vyāghraṁ janiṣyati ॥

पश्य ह्यस्य भुजौ पीनौ नागराजकरोपमौ । वक्षः पश्य विशालं च सर्वशत्रुनिबर्हणम् ॥

paśya hy asya bhujau pīnau nāgarājakaropamau । vakṣaḥ paśya viśālaṁ ca sarvaśatrunibarhaṇam ॥