Adhyāya 23

संजय उवाच । पुत्रस्तव महाराज मद्रराजमिदं वचः । विनयेनोपसंगम्य प्रणयाद्वाक्यमब्रवीत् ॥

saṁjaya uvāca । putras tava mahārāja madrarājam idaṁ vacaḥ । vinayenopasaṁgamya praṇayād vākyam abravīt ॥

सत्यव्रत महाभाग द्विषतामघवर्धन । मद्रेश्वर रणे शूर परसैन्यभयंकर ॥

satyavrata mahābhāga dviṣatām aghavardhana । madreśvara raṇe śūra parasainyabhayaṁkara ॥

श्रुतवानसि कर्णस्य ब्रुवतो वदतां वर । यथा नृपतिसिंहानां मध्ये त्वां वरयत्ययम् ॥

śrutavān asi karṇasya bruvato vadatāṁ vara । yathā nr̥patisiṁhānāṁ madhye tvāṁ varayaty ayam ॥

तस्मात्पार्थविनाशार्थं हितार्थं मम चैव हि । सारथ्यं रथिनां श्रेष्ठ सुमनाः कर्तुमर्हसि ॥

tasmāt pārthavināśārthaṁ hitārthaṁ mama caiva hi । sārathyaṁ rathināṁ śreṣṭha sumanāḥ kartum arhasi ॥

अस्याभीशुग्रहो लोके नान्योऽस्ति भवता समः । स पातु सर्वतः कर्णं भवान्ब्रह्मेव शंकरम् ॥

asyābhīśugraho loke nānyo ’sti bhavatā samaḥ । sa pātu sarvataḥ karṇaṁ bhavān brahmeva śaṁkaram ॥

पार्थस्य सचिवः कृष्णो यथाभीशुग्रहो वरः । तथा त्वमपि राधेयं सर्वतः परिपालय ॥

pārthasya sacivaḥ kr̥ṣṇo yathābhīśugraho varaḥ । tathā tvam api rādheyaṁ sarvataḥ paripālaya ॥

भीष्मो द्रोणः कृपः कर्णो भवान्भोजश्च वीर्यवान् । शकुनिः सौबलो द्रौणिरहमेव च नो बलम् । एषामेव कृतो भागो नवधा पृतनापते ॥

bhīṣmo droṇaḥ kr̥paḥ karṇo bhavān bhojaś ca vīryavān । śakuniḥ saubalo drauṇir aham eva ca no balam । eṣām eva kr̥to bhāgo navadhā pr̥tanāpate ॥

नैव भागोऽत्र भीष्मस्य द्रोणस्य च महात्मनः । ताभ्यामतीत्य तौ भागौ निहता मम शत्रवः ॥

naiva bhāgo ’tra bhīṣmasya droṇasya ca mahātmanaḥ । tābhyām atītya tau bhāgau nihatā mama śatravaḥ ॥

वृद्धौ हि तौ नरव्याघ्रौ छलेन निहतौ च तौ । कृत्वा नसुकरं कर्म गतौ स्वर्गमितोऽनघ ॥

vr̥ddhau hi tau naravyāghrau chalena nihatau ca tau । kr̥tvā nasukaraṁ karma gatau svargam ito ’nagha ॥

तथान्ये पुरुषव्याघ्राः परैर्विनिहता युधि । अस्मदीयाश्च बहवः स्वर्गायोपगता रणे । त्यक्त्वा प्राणान्यथाशक्ति चेष्टाः कृत्वा च पुष्कलाः ॥

tathānye puruṣavyāghrāḥ parair vinihatā yudhi । asmadīyāś ca bahavaḥ svargāyopagatā raṇe । tyaktvā prāṇān yathāśakti ceṣṭāḥ kr̥tvā ca puṣkalāḥ ॥

कर्णो ह्येको महाबाहुरस्मत्प्रियहिते रतः । भवांश्च पुरुषव्याघ्र सर्वलोकमहारथः । तस्मिञ्जयाशा विपुला मम मद्रजनाधिप ॥

karṇo hy eko mahābāhur asmatpriyahite rataḥ । bhavāṁś ca puruṣavyāghra sarvalokamahārathaḥ । tasmiñ jayāśā vipulā mama madrajanādhipa ॥

पार्थस्य समरे कृष्णो यथाभीशुवरग्रहः । तेन युक्तो रणे पार्थो रक्ष्यमाणश्च पार्थिव । यानि कर्माणि कुरुते प्रत्यक्षाणि तथैव ते ॥

pārthasya samare kr̥ṣṇo yathābhīśuvaragrahaḥ । tena yukto raṇe pārtho rakṣyamāṇaś ca pārthiva । yāni karmāṇi kurute pratyakṣāṇi tathaiva te ॥

पूर्वं न समरे ह्येवमवधीदर्जुनो रिपून् । अहन्यहनि मद्रेश द्रावयन्दृश्यते युधि ॥

pūrvaṁ na samare hy evam avadhīd arjuno ripūn । ahany ahani madreśa drāvayan dr̥śyate yudhi ॥

भागोऽवशिष्टः कर्णस्य तव चैव महाद्युते । तं भागं सह कर्णेन युगपन्नाशयाहवे ॥

bhāgo ’vaśiṣṭaḥ karṇasya tava caiva mahādyute । taṁ bhāgaṁ saha karṇena yugapan nāśayāhave ॥

सूर्यारुणौ यथा दृष्ट्वा तमो नश्यति मारिष । तथा नश्यन्तु कौन्तेयाः सपाञ्चालाः ससृञ्जयाः ॥

sūryāruṇau yathā dr̥ṣṭvā tamo naśyati māriṣa । tathā naśyantu kaunteyāḥ sapāñcālāḥ sasr̥ñjayāḥ ॥

रथानां प्रवरः कर्णो यन्तॄणां प्रवरो भवान् । संनिपातः समो लोके भवतोर्नास्ति कश्चन ॥

rathānāṁ pravaraḥ karṇo yantr̥̄ṇāṁ pravaro bhavān । saṁnipātaḥ samo loke bhavator nāsti kaś cana ॥

यथा सर्वास्ववस्थासु वार्ष्णेयः पाति पाण्डवम् । तथा भवान्परित्रातु कर्णं वैकर्तनं रणे ॥

yathā sarvāsv avasthāsu vārṣṇeyaḥ pāti pāṇḍavam । tathā bhavān paritrātu karṇaṁ vaikartanaṁ raṇe ॥

त्वया सारथिना ह्येष अप्रधृष्यो भविष्यति । देवतानामपि रणे सशक्राणां महीपते । किं पुनः पाण्डवेयानां मातिशङ्कीर्वचो मम ॥

tvayā sārathinā hy eṣa apradhr̥ṣyo bhaviṣyati । devatānām api raṇe saśakrāṇāṁ mahīpate । kiṁ punaḥ pāṇḍaveyānāṁ mātiśaṅkīr vaco mama ॥

दुर्योधनवचः श्रुत्वा शल्यः क्रोधसमन्वितः । त्रिशिखां भ्रुकुटीं कृत्वा धुन्वन्हस्तौ पुनः पुनः ॥

duryodhanavacaḥ śrutvā śalyaḥ krodhasamanvitaḥ । triśikhāṁ bhrukuṭīṁ kr̥tvā dhunvan hastau punaḥ punaḥ ॥

क्रोधरक्ते महानेत्रे परिवर्त्य महाभुजः । कुलैश्वर्यश्रुतिबलैर्दृप्तः शल्योऽब्रवीदिदम् ॥

krodharakte mahānetre parivartya mahābhujaḥ । kulaiśvaryaśrutibalair dr̥ptaḥ śalyo ’bravīd idam ॥

अवमन्यसे मां गान्धारे ध्रुवं मां परिशङ्कसे । यन्मां ब्रवीषि विस्रब्धं सारथ्यं क्रियतामिति ॥

avamanyase māṁ gāndhāre dhruvaṁ māṁ pariśaṅkase । yan māṁ bravīṣi visrabdhaṁ sārathyaṁ kriyatām iti ॥

अस्मत्तोऽभ्यधिकं कर्णं मन्यमानः प्रशंससि । न चाहं युधि राधेयं गणये तुल्यमात्मना ॥

asmatto ’bhyadhikaṁ karṇaṁ manyamānaḥ praśaṁsasi । na cāhaṁ yudhi rādheyaṁ gaṇaye tulyam ātmanā ॥

आदिश्यतामभ्यधिको ममांशः पृथिवीपते । तमहं समरे हत्वा गमिष्यामि यथागतम् ॥

ādiśyatām abhyadhiko mamāṁśaḥ pr̥thivīpate । tam ahaṁ samare hatvā gamiṣyāmi yathāgatam ॥

अथ वाप्येक एवाहं योत्स्यामि कुरुनन्दन । पश्य वीर्यं ममाद्य त्वं संग्रामे दहतो रिपून् ॥

atha vāpy eka evāhaṁ yotsyāmi kurunandana । paśya vīryaṁ mamādya tvaṁ saṁgrāme dahato ripūn ॥

न चाभिकामान्कौरव्य विधाय हृदये पुमान् । अस्मद्विधः प्रवर्तेत मा मा त्वमतिशङ्किथाः ॥

na cābhikāmān kauravya vidhāya hr̥daye pumān । asmadvidhaḥ pravarteta mā mā tvam atiśaṅkithāḥ ॥

युधि चाप्यवमानो मे न कर्तव्यः कथंचन । पश्य हीमौ मम भुजौ वज्रसंहननोपमौ ॥

yudhi cāpy avamāno me na kartavyaḥ kathaṁ cana । paśya hīmau mama bhujau vajrasaṁhananopamau ॥

धनुः पश्य च मे चित्रं शरांश्चाशीविषोपमान् । रथं पश्य च मे कॢप्तं सदश्वैर्वातवेगितैः । गदां च पश्य गान्धारे हेमपट्टविभूषिताम् ॥

dhanuḥ paśya ca me citraṁ śarāṁś cāśīviṣopamān । rathaṁ paśya ca me kl̥ptaṁ sadaśvair vātavegitaiḥ । gadāṁ ca paśya gāndhāre hemapaṭṭavibhūṣitām ॥

दारयेयं महीं क्रुद्धो विकिरेयं च पर्वतान् । शोषयेयं समुद्रांश्च तेजसा स्वेन पार्थिव ॥

dārayeyaṁ mahīṁ kruddho vikireyaṁ ca parvatān । śoṣayeyaṁ samudrāṁś ca tejasā svena pārthiva ॥

तन्मामेवंविधं जानन्समर्थमरिनिग्रहे । कस्माद्युनक्षि सारथ्ये न्यूनस्याधिरथेर्नृप ॥

tan mām evaṁvidhaṁ jānan samartham arinigrahe । kasmād yunakṣi sārathye nyūnasyādhirather nr̥pa ॥

न नाम धुरि राजेन्द्र प्रयोक्तुं त्वमिहार्हसि । न हि पापीयसः श्रेयान्भूत्वा प्रेष्यत्वमुत्सहे ॥

na nāma dhuri rājendra prayoktuṁ tvam ihārhasi । na hi pāpīyasaḥ śreyān bhūtvā preṣyatvam utsahe ॥

यो ह्यभ्युपगतं प्रीत्या गरीयांसं वशे स्थितम् । वशे पापीयसो धत्ते तत्पापमधरोत्तरम् ॥

yo hy abhyupagataṁ prītyā garīyāṁsaṁ vaśe sthitam । vaśe pāpīyaso dhatte tat pāpam adharottaram ॥

ब्राह्मणा ब्रह्मणा सृष्टा मुखात्क्षत्रमथोरसः । ऊरुभ्यामसृजद्वैश्याञ्शूद्रान्पद्भ्यामिति श्रुतिः । तेभ्यो वर्णविशेषाश्च प्रतिलोमानुलोमजाः ॥

brāhmaṇā brahmaṇā sr̥ṣṭā mukhāt kṣatram athorasaḥ । ūrubhyām asr̥jad vaiśyāñ śūdrān padbhyām iti śrutiḥ । tebhyo varṇaviśeṣāś ca pratilomānulomajāḥ ॥

अथान्योन्यस्य संयोगाच्चातुर्वर्ण्यस्य भारत । गोप्तारः संग्रहीतारो दातारः क्षत्रियाः स्मृताः ॥

athānyonyasya saṁyogāc cāturvarṇyasya bhārata । goptāraḥ saṁgrahītāro dātāraḥ kṣatriyāḥ smr̥tāḥ ॥

याजनाध्यापनैर्विप्रा विशुद्धैश्च प्रतिग्रहैः । लोकस्यानुग्रहार्थाय स्थापिता ब्रह्मणा भुवि ॥

yājanādhyāpanair viprā viśuddhaiś ca pratigrahaiḥ । lokasyānugrahārthāya sthāpitā brahmaṇā bhuvi ॥

कृषिश्च पाशुपाल्यं च विशां दानं च सर्वशः । ब्रह्मक्षत्रविशां शूद्रा विहिताः परिचारकाः ॥

kr̥ṣiś ca pāśupālyaṁ ca viśāṁ dānaṁ ca sarvaśaḥ । brahmakṣatraviśāṁ śūdrā vihitāḥ paricārakāḥ ॥

ब्रह्मक्षत्रस्य विहिताः सूता वै परिचारकाः । न विट्शूद्रस्य तत्रैव शृणु वाक्यं ममानघ ॥

brahmakṣatrasya vihitāḥ sūtā vai paricārakāḥ । na viṭśūdrasya tatraiva śr̥ṇu vākyaṁ mamānagha ॥

सोऽहं मूर्धावसिक्तः सन्राजर्षिकुलसंभवः । महारथः समाख्यातः सेव्यः स्तव्यश्च बन्दिनाम् ॥

so ’haṁ mūrdhāvasiktaḥ san rājarṣikulasaṁbhavaḥ । mahārathaḥ samākhyātaḥ sevyaḥ stavyaś ca bandinām ॥

सोऽहमेतादृशो भूत्वा नेहारिकुलमर्दन । सूतपुत्रस्य संग्रामे सारथ्यं कर्तुमुत्सहे ॥

so ’ham etādr̥śo bhūtvā nehārikulamardana । sūtaputrasya saṁgrāme sārathyaṁ kartum utsahe ॥

अवमानमहं प्राप्य न योत्स्यामि कथंचन । आपृच्छ्य त्वाद्य गान्धारे गमिष्यामि यथागतम् ॥

avamānam ahaṁ prāpya na yotsyāmi kathaṁ cana । āpr̥cchya tvādya gāndhāre gamiṣyāmi yathāgatam ॥

एवमुक्त्वा नरव्याघ्रः शल्यः समितिशोभनः । उत्थाय प्रययौ तूर्णं राजमध्यादमर्षितः ॥

evam uktvā naravyāghraḥ śalyaḥ samitiśobhanaḥ । utthāya prayayau tūrṇaṁ rājamadhyād amarṣitaḥ ॥

प्रणयाद्बहुमानाच्च तं निगृह्य सुतस्तव । अब्रवीन्मधुरं वाक्यं साम सर्वार्थसाधकम् ॥

praṇayād bahumānāc ca taṁ nigr̥hya sutas tava । abravīn madhuraṁ vākyaṁ sāma sarvārthasādhakam ॥

यथा शल्य त्वमात्थेदमेवमेतदसंशयम् । अभिप्रायस्तु मे कश्चित्तं निबोध जनेश्वर ॥

yathā śalya tvam ātthedam evam etad asaṁśayam । abhiprāyas tu me kaś cit taṁ nibodha janeśvara ॥

न कर्णोऽभ्यधिकस्त्वत्तः शङ्के नैव कथंचन । न हि मद्रेश्वरो राजा कुर्याद्यदनृतं भवेत् ॥

na karṇo ’bhyadhikas tvattaḥ śaṅke naiva kathaṁ cana । na hi madreśvaro rājā kuryād yad anr̥taṁ bhavet ॥

ऋतमेव हि पूर्वास्ते वहन्ति पुरुषोत्तमाः । तस्मादार्तायनिः प्रोक्तो भवानिति मतिर्मम ॥

r̥tam eva hi pūrvās te vahanti puruṣottamāḥ । tasmād ārtāyaniḥ prokto bhavān iti matir mama ॥

शल्यभूतश्च शत्रूणां यस्मात्त्वं भुवि मानद । तस्माच्छल्येति ते नाम कथ्यते पृथिवीपते ॥

śalyabhūtaś ca śatrūṇāṁ yasmāt tvaṁ bhuvi mānada । tasmāc chalyeti te nāma kathyate pr̥thivīpate ॥

यदेव व्याहृतं पूर्वं भवता भूरिदक्षिण । तदेव कुरु धर्मज्ञ मदर्थं यद्यदुच्यसे ॥

yad eva vyāhr̥taṁ pūrvaṁ bhavatā bhūridakṣiṇa । tad eva kuru dharmajña madarthaṁ yad yad ucyase ॥

न च त्वत्तो हि राधेयो न चाहमपि वीर्यवान् । वृणीमस्त्वां हयाग्र्याणां यन्तारमिति संयुगे ॥

na ca tvatto hi rādheyo na cāham api vīryavān । vr̥ṇīmas tvāṁ hayāgryāṇāṁ yantāram iti saṁyuge ॥

यथा ह्यभ्यधिकं कर्णं गुणैस्तात धनंजयात् । वासुदेवादपि त्वां च लोकोऽयमिति मन्यते ॥

yathā hy abhyadhikaṁ karṇaṁ guṇais tāta dhanaṁjayāt । vāsudevād api tvāṁ ca loko ’yam iti manyate ॥

कर्णो ह्यभ्यधिकः पार्थादस्त्रैरेव नरर्षभ । भवानप्यधिकः कृष्णादश्वयाने बले तथा ॥

karṇo hy abhyadhikaḥ pārthād astrair eva nararṣabha । bhavān apy adhikaḥ kr̥ṣṇād aśvayāne bale tathā ॥

यथाश्वहृदयं वेद वासुदेवो महामनाः । द्विगुणं त्वं तथा वेत्थ मद्रराज न संशयः ॥

yathāśvahr̥dayaṁ veda vāsudevo mahāmanāḥ । dviguṇaṁ tvaṁ tathā vettha madrarāja na saṁśayaḥ ॥

शल्य उवाच । यन्मा ब्रवीषि गान्धारे मध्ये सैन्यस्य कौरव । विशिष्टं देवकीपुत्रात्प्रीतिमानस्म्यहं त्वयि ॥

śalya uvāca । yan mā bravīṣi gāndhāre madhye sainyasya kaurava । viśiṣṭaṁ devakīputrāt prītimān asmy ahaṁ tvayi ॥

एष सारथ्यमातिष्ठे राधेयस्य यशस्विनः । युध्यतः पाण्डवाग्र्येण यथा त्वं वीर मन्यसे ॥

eṣa sārathyam ātiṣṭhe rādheyasya yaśasvinaḥ । yudhyataḥ pāṇḍavāgryeṇa yathā tvaṁ vīra manyase ॥

समयश्च हि मे वीर कश्चिद्वैकर्तनं प्रति । उत्सृजेयं यथाश्रद्धमहं वाचोऽस्य संनिधौ ॥

samayaś ca hi me vīra kaś cid vaikartanaṁ prati । utsr̥jeyaṁ yathāśraddham ahaṁ vāco ’sya saṁnidhau ॥

संजय उवाच । तथेति राजन्पुत्रस्ते सह कर्णेन भारत । अब्रवीन्मद्रराजस्य सुतं भरतसत्तम ॥

saṁjaya uvāca । tatheti rājan putras te saha karṇena bhārata । abravīn madrarājasya sutaṁ bharatasattama ॥