Adhyāya 22

धृतराष्ट्र उवाच । स्वेन च्छन्देन नः सर्वान्नावधीद्व्यक्तमर्जुनः । न ह्यस्य समरे मुच्येतान्तकोऽप्याततायिनः ॥

dhr̥tarāṣṭra uvāca । svena cchandena naḥ sarvān nāvadhīd vyaktam arjunaḥ । na hy asya samare mucyetāntako ’py ātatāyinaḥ ॥

पार्थो ह्येकोऽहरद्भद्रामेकश्चाग्निमतर्पयत् । एकश्चेमां महीं जित्वा चक्रे बलिभृतो नृपान् ॥

pārtho hy eko ’harad bhadrām ekaś cāgnim atarpayat । ekaś cemāṁ mahīṁ jitvā cakre balibhr̥to nr̥pān ॥

एको निवातकवचानवधीद्दिव्यकार्मुकः । एकः किरातरूपेण स्थितं शर्वमयोधयत् ॥

eko nivātakavacān avadhīd divyakārmukaḥ । ekaḥ kirātarūpeṇa sthitaṁ śarvam ayodhayat ॥

एकोऽभ्यरक्षद्भरतानेको भवमतोषयत् । तेनैकेन जिताः सर्वे मदीया उग्रतेजसः । ते न निन्द्याः प्रशस्याश्च यत्ते चक्रुर्ब्रवीहि तत् ॥

eko ’bhyarakṣad bharatān eko bhavam atoṣayat । tenaikena jitāḥ sarve madīyā ugratejasaḥ । te na nindyāḥ praśasyāś ca yat te cakrur bravīhi tat ॥

संजय उवाच । हतप्रहतविध्वस्ता विवर्मायुधवाहनाः । दीनस्वरा दूयमाना मानिनः शत्रुभिर्जिताः ॥

saṁjaya uvāca । hataprahatavidhvastā vivarmāyudhavāhanāḥ । dīnasvarā dūyamānā māninaḥ śatrubhir jitāḥ ॥

शिबिरस्थाः पुनर्मन्त्रं मन्त्रयन्ति स्म कौरवाः । भग्नदंष्ट्रा हतविषाः पदाक्रान्ता इवोरगाः ॥

śibirasthāḥ punar mantraṁ mantrayanti sma kauravāḥ । bhagnadaṁṣṭrā hataviṣāḥ padākrāntā ivoragāḥ ॥

तानब्रवीत्ततः कर्णः क्रुद्धः सर्प इव श्वसन् । करं करेणाभिपीड्य प्रेक्षमाणस्तवात्मजम् ॥

tān abravīt tataḥ karṇaḥ kruddhaḥ sarpa iva śvasan । karaṁ kareṇābhipīḍya prekṣamāṇas tavātmajam ॥

यत्तो दृढश्च दक्षश्च धृतिमानर्जुनः सदा । स बोधयति चाप्येनं प्राप्तकालमधोक्षजः ॥

yatto dr̥ḍhaś ca dakṣaś ca dhr̥timān arjunaḥ sadā । sa bodhayati cāpy enaṁ prāptakālam adhokṣajaḥ ॥

सहसास्त्रविसर्गेण वयं तेनाद्य वञ्चिताः । श्वस्त्वहं तस्य संकल्पं सर्वं हन्ता महीपते ॥

sahasāstravisargeṇa vayaṁ tenādya vañcitāḥ । śvas tv ahaṁ tasya saṁkalpaṁ sarvaṁ hantā mahīpate ॥

एवमुक्तस्तथेत्युक्त्वा सोऽनुजज्ञे नृपोत्तमान् । सुखोषितास्ते रजनीं हृष्टा युद्धाय निर्ययुः ॥

evam uktas tathety uktvā so ’nujajñe nr̥pottamān । sukhoṣitās te rajanīṁ hr̥ṣṭā yuddhāya niryayuḥ ॥

तेऽपश्यन्विहितं व्यूहं धर्मराजेन दुर्जयम् । प्रयत्नात्कुरुमुख्येन बृहस्पत्युशनोमतात् ॥

te ’paśyan vihitaṁ vyūhaṁ dharmarājena durjayam । prayatnāt kurumukhyena br̥haspatyuśanomatāt ॥

अथ प्रतीपकर्तारं सततं विजितात्मनाम् । सस्मार वृषभस्कन्धं कर्णं दुर्योधनस्तदा ॥

atha pratīpakartāraṁ satataṁ vijitātmanām । sasmāra vr̥ṣabhaskandhaṁ karṇaṁ duryodhanas tadā ॥

पुरंदरसमं युद्धे मरुद्गणसमं बले । कार्तवीर्यसमं वीर्ये कर्णं राज्ञोऽगमन्मनः । सूतपुत्रं महेष्वासं बन्धुमात्ययिकेष्विव ॥

puraṁdarasamaṁ yuddhe marudgaṇasamaṁ bale । kārtavīryasamaṁ vīrye karṇaṁ rājño ’gaman manaḥ । sūtaputraṁ maheṣvāsaṁ bandhum ātyayikeṣv iva ॥

धृतराष्ट्र उवाच । यद्वोऽगमन्मनो मन्दाः कर्णं वैकर्तनं तदा । अप्यद्राक्षत तं यूयं शीतार्ता इव भास्करम् ॥

dhr̥tarāṣṭra uvāca । yad vo ’gaman mano mandāḥ karṇaṁ vaikartanaṁ tadā । apy adrākṣata taṁ yūyaṁ śītārtā iva bhāskaram ॥

कृतेऽवहारे सैन्यानां प्रवृत्ते च रणे पुनः । कथं वैकर्तनः कर्णस्तत्रायुध्यत संजय । कथं च पाण्डवाः सर्वे युयुधुस्तत्र सूतजम् ॥

kr̥te ’vahāre sainyānāṁ pravr̥tte ca raṇe punaḥ । kathaṁ vaikartanaḥ karṇas tatrāyudhyata saṁjaya । kathaṁ ca pāṇḍavāḥ sarve yuyudhus tatra sūtajam ॥

कर्णो ह्येको महाबाहुर्हन्यात्पार्थान्ससोमकान् । कर्णस्य भुजयोर्वीर्यं शक्रविष्णुसमं मतम् । तथास्त्राणि सुघोराणि विक्रमश्च महात्मनः ॥

karṇo hy eko mahābāhur hanyāt pārthān sasomakān । karṇasya bhujayor vīryaṁ śakraviṣṇusamaṁ matam । tathāstrāṇi sughorāṇi vikramaś ca mahātmanaḥ ॥

दुर्योधनं तदा दृष्ट्वा पाण्डवेन भृशार्दितम् । पराक्रान्तान्पाण्डुसुतान्दृष्ट्वा चापि महाहवे ॥

duryodhanaṁ tadā dr̥ṣṭvā pāṇḍavena bhr̥śārditam । parākrāntān pāṇḍusutān dr̥ṣṭvā cāpi mahāhave ॥

कर्णमाश्रित्य संग्रामे दर्पो दुर्योधने पुनः । जेतुमुत्सहते पार्थान्सपुत्रान्सहकेशवान् ॥

karṇam āśritya saṁgrāme darpo duryodhane punaḥ । jetum utsahate pārthān saputrān sahakeśavān ॥

अहो बत महद्दुःखं यत्र पाण्डुसुतान्रणे । नातरद्रभसः कर्णो दैवं नूनं परायणम् । अहो द्यूतस्य निष्ठेयं घोरा संप्रति वर्तते ॥

aho bata mahad duḥkhaṁ yatra pāṇḍusutān raṇe । nātarad rabhasaḥ karṇo daivaṁ nūnaṁ parāyaṇam । aho dyūtasya niṣṭheyaṁ ghorā saṁprati vartate ॥

अहो दुःखानि तीव्राणि दुर्योधनकृतान्यहम् । सहिष्यामि सुघोराणि शल्यभूतानि संजय ॥

aho duḥkhāni tīvrāṇi duryodhanakr̥tāny aham । sahiṣyāmi sughorāṇi śalyabhūtāni saṁjaya ॥

सौबलं च तथा तात नीतिमानिति मन्यते ॥

saubalaṁ ca tathā tāta nītimān iti manyate ॥

युद्धेषु नाम दिव्येषु वर्तमानेषु संजय । अश्रौषं निहतान्पुत्रान्नित्यमेव च निर्जितान् ॥

yuddheṣu nāma divyeṣu vartamāneṣu saṁjaya । aśrauṣaṁ nihatān putrān nityam eva ca nirjitān ॥

न पाण्डवानां समरे कश्चिदस्ति निवारकः । स्त्रीमध्यमिव गाहन्ति दैवं हि बलवत्तरम् ॥

na pāṇḍavānāṁ samare kaś cid asti nivārakaḥ । strīmadhyam iva gāhanti daivaṁ hi balavattaram ॥

संजय उवाच । अतिक्रान्तं हि यत्कार्यं पश्चाच्चिन्तयतीति च । तच्चास्य न भवेत्कार्यं चिन्तया च विनश्यति ॥

saṁjaya uvāca । atikrāntaṁ hi yat kāryaṁ paścāc cintayatīti ca । tac cāsya na bhavet kāryaṁ cintayā ca vinaśyati ॥

तदिदं तव कार्यं तु दूरप्राप्तं विजानता । न कृतं यत्त्वया पूर्वं प्राप्ताप्राप्तविचारणे ॥

tad idaṁ tava kāryaṁ tu dūraprāptaṁ vijānatā । na kr̥taṁ yat tvayā pūrvaṁ prāptāprāptavicāraṇe ॥

उक्तोऽसि बहुधा राजन्मा युध्यस्वेति पाण्डवैः । गृह्णीषे न च तन्मोहात्पाण्डवेषु विशां पते ॥

ukto ’si bahudhā rājan mā yudhyasveti pāṇḍavaiḥ । gr̥hṇīṣe na ca tan mohāt pāṇḍaveṣu viśāṁ pate ॥

त्वया पापानि घोराणि समाचीर्णानि पाण्डुषु । त्वत्कृते वर्तते घोरः पार्थिवानां जनक्षयः ॥

tvayā pāpāni ghorāṇi samācīrṇāni pāṇḍuṣu । tvatkr̥te vartate ghoraḥ pārthivānāṁ janakṣayaḥ ॥

तत्त्विदानीमतिक्रम्य मा शुचो भरतर्षभ । शृणु सर्वं यथावृत्तं घोरं वैशसमच्युत ॥

tat tv idānīm atikramya mā śuco bharatarṣabha । śr̥ṇu sarvaṁ yathāvr̥ttaṁ ghoraṁ vaiśasam acyuta ॥

प्रभातायां रजन्यां तु कर्णो राजानमभ्ययात् । समेत्य च महाबाहुर्दुर्योधनमभाषत ॥

prabhātāyāṁ rajanyāṁ tu karṇo rājānam abhyayāt । sametya ca mahābāhur duryodhanam abhāṣata ॥

अद्य राजन्समेष्यामि पाण्डवेन यशस्विना । हनिष्यामि च तं वीरं स वा मां निहनिष्यति ॥

adya rājan sameṣyāmi pāṇḍavena yaśasvinā । haniṣyāmi ca taṁ vīraṁ sa vā māṁ nihaniṣyati ॥

बहुत्वान्मम कार्याणां तथा पार्थस्य पार्थिव । नाभूत्समागमो राजन्मम चैवार्जुनस्य च ॥

bahutvān mama kāryāṇāṁ tathā pārthasya pārthiva । nābhūt samāgamo rājan mama caivārjunasya ca ॥

इदं तु मे यथाप्रज्ञं शृणु वाक्यं विशां पते । अनिहत्य रणे पार्थं नाहमेष्यामि भारत ॥

idaṁ tu me yathāprajñaṁ śr̥ṇu vākyaṁ viśāṁ pate । anihatya raṇe pārthaṁ nāham eṣyāmi bhārata ॥

हतप्रवीरे सैन्येऽस्मिन्मयि चैव स्थिते युधि । अभियास्यति मां पार्थः शक्रशक्त्या विनाकृतम् ॥

hatapravīre sainye ’smin mayi caiva sthite yudhi । abhiyāsyati māṁ pārthaḥ śakraśaktyā vinākr̥tam ॥

ततः श्रेयस्करं यत्ते तन्निबोध जनेश्वर । आयुधानां च यद्वीर्यं द्रव्याणामर्जुनस्य च ॥

tataḥ śreyaskaraṁ yat te tan nibodha janeśvara । āyudhānāṁ ca yad vīryaṁ dravyāṇām arjunasya ca ॥

कायस्य महतो भेदे लाघवे दूरपातने । सौष्ठवे चास्त्रयोगे च सव्यसाची न मत्समः ॥

kāyasya mahato bhede lāghave dūrapātane । sauṣṭhave cāstrayoge ca savyasācī na matsamaḥ ॥

सर्वायुधमहामात्रं विजयं नाम तद्धनुः । इन्द्रार्थमभिकामेन निर्मितं विश्वकर्मणा ॥

sarvāyudhamahāmātraṁ vijayaṁ nāma tad dhanuḥ । indrārtham abhikāmena nirmitaṁ viśvakarmaṇā ॥

येन दैत्यगणान्राजञ्जितवान्वै शतक्रतुः । यस्य घोषेण दैत्यानां विमुह्यन्ति दिशो दश । तद्भार्गवाय प्रायच्छच्छक्रः परमसंमतम् ॥

yena daityagaṇān rājañ jitavān vai śatakratuḥ । yasya ghoṣeṇa daityānāṁ vimuhyanti diśo daśa । tad bhārgavāya prāyacchac chakraḥ paramasaṁmatam ॥

तद्दिव्यं भार्गवो मह्यमददाद्धनुरुत्तमम् । येन योत्स्ये महाबाहुमर्जुनं जयतां वरम् । यथेन्द्रः समरे सर्वान्दैतेयान्वै समागतान् ॥

tad divyaṁ bhārgavo mahyam adadād dhanur uttamam । yena yotsye mahābāhum arjunaṁ jayatāṁ varam । yathendraḥ samare sarvān daiteyān vai samāgatān ॥

धनुर्घोरं रामदत्तं गाण्डीवात्तद्विशिष्यते । त्रिःसप्तकृत्वः पृथिवी धनुषा तेन निर्जिता ॥

dhanur ghoraṁ rāmadattaṁ gāṇḍīvāt tad viśiṣyate । triḥsaptakr̥tvaḥ pr̥thivī dhanuṣā tena nirjitā ॥

धनुषो यस्य कर्माणि दिव्यानि प्राह भार्गवः । तद्रामो ह्यददान्मह्यं येन योत्स्यामि पाण्डवम् ॥

dhanuṣo yasya karmāṇi divyāni prāha bhārgavaḥ । tad rāmo hy adadān mahyaṁ yena yotsyāmi pāṇḍavam ॥

अद्य दुर्योधनाहं त्वां नन्दयिष्ये सबान्धवम् । निहत्य समरे वीरमर्जुनं जयतां वरम् ॥

adya duryodhanāhaṁ tvāṁ nandayiṣye sabāndhavam । nihatya samare vīram arjunaṁ jayatāṁ varam ॥

सपर्वतवनद्वीपा हतद्विड्भूः ससागरा । पुत्रपौत्रप्रतिष्ठा ते भविष्यत्यद्य पार्थिव ॥

saparvatavanadvīpā hatadviḍ bhūḥ sasāgarā । putrapautrapratiṣṭhā te bhaviṣyaty adya pārthiva ॥

नासाध्यं विद्यते मेऽद्य त्वत्प्रियार्थं विशेषतः । सम्यग्धर्मानुरक्तस्य सिद्धिरात्मवतो यथा ॥

nāsādhyaṁ vidyate me ’dya tvatpriyārthaṁ viśeṣataḥ । samyag dharmānuraktasya siddhir ātmavato yathā ॥

न हि मां समरे सोढुं स शक्तोऽग्निं तरुर्यथा । अवश्यं तु मया वाच्यं येन हीनोऽस्मि फल्गुनात् ॥

na hi māṁ samare soḍhuṁ sa śakto ’gniṁ tarur yathā । avaśyaṁ tu mayā vācyaṁ yena hīno ’smi phalgunāt ॥

ज्या तस्य धनुषो दिव्या तथाक्षय्यौ महेषुधी । तस्य दिव्यं धनुः श्रेष्ठं गाण्डीवमजरं युधि ॥

jyā tasya dhanuṣo divyā tathākṣayyau maheṣudhī । tasya divyaṁ dhanuḥ śreṣṭhaṁ gāṇḍīvam ajaraṁ yudhi ॥

विजयं च महद्दिव्यं ममापि धनुरुत्तमम् । तत्राहमधिकः पार्थाद्धनुषा तेन पार्थिव ॥

vijayaṁ ca mahad divyaṁ mamāpi dhanur uttamam । tatrāham adhikaḥ pārthād dhanuṣā tena pārthiva ॥

मया चाभ्यधिको वीरः पाण्डवस्तन्निबोध मे । रश्मिग्राहश्च दाशार्हः सर्वलोकनमस्कृतः ॥

mayā cābhyadhiko vīraḥ pāṇḍavas tan nibodha me । raśmigrāhaś ca dāśārhaḥ sarvalokanamaskr̥taḥ ॥

अग्निदत्तश्च वै दिव्यो रथः काञ्चनभूषणः । अच्छेद्यः सर्वतो वीर वाजिनश्च मनोजवाः । ध्वजश्च दिव्यो द्युतिमान्वानरो विस्मयंकरः ॥

agnidattaś ca vai divyo rathaḥ kāñcanabhūṣaṇaḥ । acchedyaḥ sarvato vīra vājinaś ca manojavāḥ । dhvajaś ca divyo dyutimān vānaro vismayaṁkaraḥ ॥

कृष्णश्च स्रष्टा जगतो रथं तमभिरक्षति । एभिर्द्रव्यैरहं हीनो योद्धुमिच्छामि पाण्डवम् ॥

kr̥ṣṇaś ca sraṣṭā jagato rathaṁ tam abhirakṣati । ebhir dravyair ahaṁ hīno yoddhum icchāmi pāṇḍavam ॥

अयं तु सदृशो वीरः शल्यः समितिशोभनः । सारथ्यं यदि मे कुर्याद्ध्रुवस्ते विजयो भवेत् ॥

ayaṁ tu sadr̥śo vīraḥ śalyaḥ samitiśobhanaḥ । sārathyaṁ yadi me kuryād dhruvas te vijayo bhavet ॥

तस्य मे सारथिः शल्यो भवत्वसुकरः परैः । नाराचान्गार्ध्रपत्रांश्च शकटानि वहन्तु मे ॥

tasya me sārathiḥ śalyo bhavatv asukaraḥ paraiḥ । nārācān gārdhrapatrāṁś ca śakaṭāni vahantu me ॥

रथाश्च मुख्या राजेन्द्र युक्ता वाजिभिरुत्तमैः । आयान्तु पश्चात्सततं मामेव भरतर्षभ ॥

rathāś ca mukhyā rājendra yuktā vājibhir uttamaiḥ । āyāntu paścāt satataṁ mām eva bharatarṣabha ॥

एवमभ्यधिकः पार्थाद्भविष्यामि गुणैरहम् । शल्यो ह्यभ्यधिकः कृष्णादर्जुनादधिको ह्यहम् ॥

evam abhyadhikaḥ pārthād bhaviṣyāmi guṇair aham । śalyo hy abhyadhikaḥ kr̥ṣṇād arjunād adhiko hy aham ॥

यथाश्वहृदयं वेद दाशार्हः परवीरहा । तथा शल्योऽपि जानीते हयानां वै महारथः ॥

yathāśvahr̥dayaṁ veda dāśārhaḥ paravīrahā । tathā śalyo ’pi jānīte hayānāṁ vai mahārathaḥ ॥

बाहुवीर्ये समो नास्ति मद्रराजस्य कश्चन । तथास्त्रैर्मत्समो नास्ति कश्चिदेव धनुर्धरः ॥

bāhuvīrye samo nāsti madrarājasya kaś cana । tathāstrair matsamo nāsti kaś cid eva dhanurdharaḥ ॥

तथा शल्यसमो नास्ति हययाने ह कश्चन । सोऽयमभ्यधिकः पार्थाद्भविष्यति रथो मम ॥

tathā śalyasamo nāsti hayayāne ha kaś cana । so ’yam abhyadhikaḥ pārthād bhaviṣyati ratho mama ॥

एतत्कृतं महाराज त्वयेच्छामि परंतप । एवं कृते कृतं मह्यं सर्वकामैर्भविष्यति ॥

etat kr̥taṁ mahārāja tvayecchāmi paraṁtapa । evaṁ kr̥te kr̥taṁ mahyaṁ sarvakāmair bhaviṣyati ॥

ततो द्रष्टासि समरे यत्करिष्यामि भारत । सर्वथा पाण्डवान्सर्वाञ्जेष्याम्यद्य समागतान् ॥

tato draṣṭāsi samare yat kariṣyāmi bhārata । sarvathā pāṇḍavān sarvāñ jeṣyāmy adya samāgatān ॥

दुर्योधन उवाच । सर्वमेतत्करिष्यामि यथा त्वं कर्ण मन्यसे । सोपासङ्गा रथाः साश्वा अनुयास्यन्ति सूतज ॥

duryodhana uvāca । sarvam etat kariṣyāmi yathā tvaṁ karṇa manyase । sopāsaṅgā rathāḥ sāśvā anuyāsyanti sūtaja ॥

नाराचान्गार्ध्रपक्षांश्च शकटानि वहन्तु ते । अनुयास्याम कर्ण त्वां वयं सर्वे च पार्थिवाः ॥

nārācān gārdhrapakṣāṁś ca śakaṭāni vahantu te । anuyāsyāma karṇa tvāṁ vayaṁ sarve ca pārthivāḥ ॥

संजय उवाच । एवमुक्त्वा महाराज तव पुत्राः प्रतापवान् । अभिगम्याब्रवीद्राजा मद्रराजमिदं वचः ॥

saṁjaya uvāca । evam uktvā mahārāja tava putrāḥ pratāpavān । abhigamyābravīd rājā madrarājam idaṁ vacaḥ ॥