Adhyāya 21

संजय उवाच । ततः कर्णं पुरस्कृत्य त्वदीया युद्धदुर्मदाः । पुनरावृत्य संग्रामं चक्रुर्देवासुरोपमम् ॥

saṁjaya uvāca । tataḥ karṇaṁ puraskr̥tya tvadīyā yuddhadurmadāḥ । punar āvr̥tya saṁgrāmaṁ cakrur devāsuropamam ॥

द्विरदरथनराश्वशङ्खशब्दैः; परिहृषिता विविधैश्च शस्त्रपातैः । द्विरदरथपदातिसार्थवाहाः; परिपतिताभिमुखाः प्रजह्रिरे ते ॥

dviradarathanarāśvaśaṅkhaśabdaiḥ; parihr̥ṣitā vividhaiś ca śastrapātaiḥ । dviradarathapadātisārthavāhāḥ; paripatitābhimukhāḥ prajahrire te ॥

शरपरशुवरासिपट्टिशै;रिषुभिरनेकविधैश्च सादिताः । द्विरदरथहया महाहवे; वरपुरुषैः पुरुषाश्च वाहनैः ॥

śaraparaśuvarāsipaṭṭiśair; iṣubhir anekavidhaiś ca sāditāḥ । dviradarathahayā mahāhave; varapuruṣaiḥ puruṣāś ca vāhanaiḥ ॥

कमलदिनकरेन्दुसंनिभैः; सितदशनैः सुमुखाक्षिनासिकैः । रुचिरमुकुटकुण्डलैर्मही; पुरुषशिरोभिरवस्तृता बभौ ॥

kamaladinakarendusaṁnibhaiḥ; sitadaśanaiḥ sumukhākṣināsikaiḥ । ruciramukuṭakuṇḍalair mahī; puruṣaśirobhir avastr̥tā babhau ॥

परिघमुसलशक्तितोमरै;र्नखरभुशुण्डिगदाशतैर्द्रुताः । द्विरदनरहयाः सहस्रशो; रुधिरनदीप्रवहास्तदाभवन् ॥

parighamusalaśaktitomarair; nakharabhuśuṇḍigadāśatair drutāḥ । dviradanarahayāḥ sahasraśo; rudhiranadīpravahās tadābhavan ॥

प्रहतनररथाश्वकुञ्जरं; प्रतिभयदर्शनमुल्बणं तदा । तदहितनिहतं बभौ बलं; पितृपतिराष्ट्रमिव प्रजाक्षये ॥

prahatanararathāśvakuñjaraṁ; pratibhayadarśanam ulbaṇaṁ tadā । tad ahitanihataṁ babhau balaṁ; pitr̥patirāṣṭram iva prajākṣaye ॥

अथ तव नरदेव सैनिका;स्तव च सुताः सुरसूनुसंनिभाः । अमितबलपुरःसरा रणे; कुरुवृषभाः शिनिपुत्रमभ्ययुः ॥

atha tava naradeva sainikās; tava ca sutāḥ surasūnusaṁnibhāḥ । amitabalapuraḥsarā raṇe; kuruvr̥ṣabhāḥ śiniputram abhyayuḥ ॥

तदतिरुचिरभीममाबभौ; पुरुषवराश्वरथद्विपाकुलम् । लवणजलसमुद्धतस्वनं; बलममरासुरसैन्यसंनिभम् ॥

tad atirucirabhīmam ābabhau; puruṣavarāśvarathadvipākulam । lavaṇajalasamuddhatasvanaṁ; balam amarāsurasainyasaṁnibham ॥

सुरपतिसमविक्रमस्तत;स्त्रिदशवरावरजोपमं युधि । दिनकरकिरणप्रभैः पृषत्कै; रवितनयोऽभ्यहनच्छिनिप्रवीरम् ॥

surapatisamavikramas tatas; tridaśavarāvarajopamaṁ yudhi । dinakarakiraṇaprabhaiḥ pr̥ṣatkai; ravitanayo ’bhyahanac chinipravīram ॥

तमपि सरथवाजिसारथिं; शिनिवृषभो विविधैः शरैस्त्वरन् । भुजगविषसमप्रभै रणे; पुरुषवरं समवास्तृणोत्तदा ॥

tam api sarathavājisārathiṁ; śinivr̥ṣabho vividhaiḥ śarais tvaran । bhujagaviṣasamaprabhai raṇe; puruṣavaraṁ samavāstr̥ṇot tadā ॥

शिनिवृषभशरप्रपीडितं; तव सुहृदो वसुषेणमभ्ययुः । त्वरितमतिरथा रथर्षभं; द्विरदरथाश्वपदातिभिः सह ॥

śinivr̥ṣabhaśaraprapīḍitaṁ; tava suhr̥do vasuṣeṇam abhyayuḥ । tvaritam atirathā ratharṣabhaṁ; dviradarathāśvapadātibhiḥ saha ॥

तमुदधिनिभमाद्रवद्बली; त्वरिततरैः समभिद्रुतं परैः । द्रुपदसुतसखस्तदाकरो;त्पुरुषरथाश्वगजक्षयं महत् ॥

tam udadhinibham ādravad balī; tvaritataraiḥ samabhidrutaṁ paraiḥ । drupadasutasakhas tadākarot; puruṣarathāśvagajakṣayaṁ mahat ॥

अथ पुरुषवरौ कृताह्निकौ; भवमभिपूज्य यथाविधि प्रभुम् । अरिवधकृतनिश्चयौ द्रुतं; तव बलमर्जुनकेशवौ सृतौ ॥

atha puruṣavarau kr̥tāhnikau; bhavam abhipūjya yathāvidhi prabhum । arivadhakr̥taniścayau drutaṁ; tava balam arjunakeśavau sr̥tau ॥

जलदनिनदनिस्वनं रथं; पवनविधूतपताककेतनम् । सितहयमुपयान्तमन्तिकं; हृतमनसो ददृशुस्तदारयः ॥

jaladaninadanisvanaṁ rathaṁ; pavanavidhūtapatākaketanam । sitahayam upayāntam antikaṁ; hr̥tamanaso dadr̥śus tadārayaḥ ॥

अथ विस्फार्य गाण्डीवं रणे नृत्यन्निवार्जुनः । शरसंबाधमकरोत्खं दिशः प्रदिशस्तथा ॥

atha visphārya gāṇḍīvaṁ raṇe nr̥tyann ivārjunaḥ । śarasaṁbādham akarot khaṁ diśaḥ pradiśas tathā ॥

रथान्विमानप्रतिमान्सज्जयन्त्रायुधध्वजान् । ससारथींस्तदा बाणैरभ्राणीवानिलोऽवधीत् ॥

rathān vimānapratimān sajjayantrāyudhadhvajān । sasārathīṁs tadā bāṇair abhrāṇīvānilo ’vadhīt ॥

गजान्गजप्रयन्तॄंश्च वैजयन्त्यायुधध्वजान् । सादिनोऽश्वांश्च पत्तींश्च शरैर्निन्ये यमक्षयम् ॥

gajān gajaprayantr̥̄ṁś ca vaijayantyāyudhadhvajān । sādino ’śvāṁś ca pattīṁś ca śarair ninye yamakṣayam ॥

तमन्तकमिव क्रुद्धमनिवार्यं महारथम् । दुर्योधनोऽभ्ययादेको निघ्नन्बाणैः पृथग्विधैः ॥

tam antakam iva kruddham anivāryaṁ mahāratham । duryodhano ’bhyayād eko nighnan bāṇaiḥ pr̥thagvidhaiḥ ॥

तस्यार्जुनो धनुः सूतं केतुमश्वांश्च सायकैः । हत्वा सप्तभिरेकैकं छत्रं चिच्छेद पत्रिणा ॥

tasyārjuno dhanuḥ sūtaṁ ketum aśvāṁś ca sāyakaiḥ । hatvā saptabhir ekaikaṁ chatraṁ ciccheda patriṇā ॥

नवमं च समासाद्य व्यसृजत्प्रतिघातिनम् । दुर्योधनायेषुवरं तं द्रौणिः सप्तधाच्छिनत् ॥

navamaṁ ca samāsādya vyasr̥jat pratighātinam । duryodhanāyeṣuvaraṁ taṁ drauṇiḥ saptadhācchinat ॥

ततो द्रौणेर्धनुश्छित्त्वा हत्वा चाश्ववराञ्शरैः । कृपस्यापि तथात्युग्रं धनुश्चिच्छेद पाण्डवः ॥

tato drauṇer dhanuś chittvā hatvā cāśvavarāñ śaraiḥ । kr̥pasyāpi tathātyugraṁ dhanuś ciccheda pāṇḍavaḥ ॥

हार्दिक्यस्य धनुश्छित्त्वा ध्वजं चाश्वं तथावधीत् । दुःशासनस्येषुवरं छित्त्वा राधेयमभ्ययात् ॥

hārdikyasya dhanuś chittvā dhvajaṁ cāśvaṁ tathāvadhīt । duḥśāsanasyeṣuvaraṁ chittvā rādheyam abhyayāt ॥

अथ सात्यकिमुत्सृज्य त्वरन्कर्णोऽर्जुनं त्रिभिः । विद्ध्वा विव्याध विंशत्या कृष्णं पार्थं पुनस्त्रिभिः ॥

atha sātyakim utsr̥jya tvaran karṇo ’rjunaṁ tribhiḥ । viddhvā vivyādha viṁśatyā kr̥ṣṇaṁ pārthaṁ punas tribhiḥ ॥

अथ सात्यकिरागत्य कर्णं विद्ध्वा शितैः शरैः । नवत्या नवभिश्चोग्रैः शतेन पुनरार्दयत् ॥

atha sātyakir āgatya karṇaṁ viddhvā śitaiḥ śaraiḥ । navatyā navabhiś cograiḥ śatena punar ārdayat ॥

ततः प्रवीराः पाण्डूनां सर्वे कर्णमपीडयन् । युधामन्युः शिखण्डी च द्रौपदेयाः प्रभद्रकाः ॥

tataḥ pravīrāḥ pāṇḍūnāṁ sarve karṇam apīḍayan । yudhāmanyuḥ śikhaṇḍī ca draupadeyāḥ prabhadrakāḥ ॥

उत्तमौजा युयुत्सुश्च यमौ पार्षत एव च । चेदिकारूषमत्स्यानां केकयानां च यद्बलम् । चेकितानश्च बलवान्धर्मराजश्च सुव्रतः ॥

uttamaujā yuyutsuś ca yamau pārṣata eva ca । cedikārūṣamatsyānāṁ kekayānāṁ ca yad balam । cekitānaś ca balavān dharmarājaś ca suvrataḥ ॥

एते रथाश्वद्विरदैः पत्तिभिश्चोग्रविक्रमैः । परिवार्य रणे कर्णं नानाशस्त्रैरवाकिरन् । भाषन्तो वाग्भिरुग्राभिः सर्वे कर्णवधे वृताः ॥

ete rathāśvadviradaiḥ pattibhiś cogravikramaiḥ । parivārya raṇe karṇaṁ nānāśastrair avākiran । bhāṣanto vāgbhir ugrābhiḥ sarve karṇavadhe vr̥tāḥ ॥

तां शस्त्रवृष्टिं बहुधा छित्त्वा कर्णः शितैः शरैः । अपोवाह स्म तान्सर्वान्द्रुमान्भङ्क्त्वेव मारुतः ॥

tāṁ śastravr̥ṣṭiṁ bahudhā chittvā karṇaḥ śitaiḥ śaraiḥ । apovāha sma tān sarvān drumān bhaṅktveva mārutaḥ ॥

रथिनः समहामात्रान्गजानश्वान्ससादिनः । शरव्रातांश्च संक्रुद्धो निघ्नन्कर्णो व्यदृश्यत ॥

rathinaḥ samahāmātrān gajān aśvān sasādinaḥ । śaravrātāṁś ca saṁkruddho nighnan karṇo vyadr̥śyata ॥

तद्वध्यमानं पाण्डूनां बलं कर्णास्त्रतेजसा । विशस्त्रक्षतदेहं च प्राय आसीत्पराङ्मुखम् ॥

tad vadhyamānaṁ pāṇḍūnāṁ balaṁ karṇāstratejasā । viśastrakṣatadehaṁ ca prāya āsīt parāṅmukham ॥

अथ कर्णास्त्रमस्त्रेण प्रतिहत्यार्जुनः स्वयम् । दिशः खं चैव भूमिं च प्रावृणोच्छरवृष्टिभिः ॥

atha karṇāstram astreṇa pratihatyārjunaḥ svayam । diśaḥ khaṁ caiva bhūmiṁ ca prāvr̥ṇoc charavr̥ṣṭibhiḥ ॥

मुसलानीव निष्पेतुः परिघा इव चेषवः । शतघ्न्य इव चाप्यन्ये वज्राण्युग्राणि वापरे ॥

musalānīva niṣpetuḥ parighā iva ceṣavaḥ । śataghnya iva cāpy anye vajrāṇy ugrāṇi vāpare ॥

तैर्वध्यमानं तत्सैन्यं सपत्त्यश्वरथद्विपम् । निमीलिताक्षमत्यर्थमुदभ्राम्यत्समन्ततः ॥

tair vadhyamānaṁ tat sainyaṁ sapattyaśvarathadvipam । nimīlitākṣam atyartham udabhrāmyat samantataḥ ॥

निष्कैवल्यं तदा युद्धं प्रापुरश्वनरद्विपाः । वध्यमानाः शरैरन्ये तदा भीताः प्रदुद्रुवुः ॥

niṣkaivalyaṁ tadā yuddhaṁ prāpur aśvanaradvipāḥ । vadhyamānāḥ śarair anye tadā bhītāḥ pradudruvuḥ ॥

एवं तेषां तदा युद्धे संसक्तानां जयैषिणाम् । गिरिमस्तं समासाद्य प्रत्यपद्यत भानुमान् ॥

evaṁ teṣāṁ tadā yuddhe saṁsaktānāṁ jayaiṣiṇām । girim astaṁ samāsādya pratyapadyata bhānumān ॥

तमसा च महाराज रजसा च विशेषतः । न किंचित्प्रत्यपश्याम शुभं वा यदि वाशुभम् ॥

tamasā ca mahārāja rajasā ca viśeṣataḥ । na kiṁ cit pratyapaśyāma śubhaṁ vā yadi vāśubham ॥

ते त्रसन्तो महेष्वासा रात्रियुद्धस्य भारत । अपयानं ततश्चक्रुः सहिताः सर्ववाजिभिः ॥

te trasanto maheṣvāsā rātriyuddhasya bhārata । apayānaṁ tataś cakruḥ sahitāḥ sarvavājibhiḥ ॥

कौरवेषु च यातेषु तदा राजन्दिनक्षये । जयं सुमनसः प्राप्य पार्थाः स्वशिबिरं ययुः ॥

kauraveṣu ca yāteṣu tadā rājan dinakṣaye । jayaṁ sumanasaḥ prāpya pārthāḥ svaśibiraṁ yayuḥ ॥

वादित्रशब्दैर्विविधैः सिंहनादैश्च नर्तितैः । परानवहसन्तश्च स्तुवन्तश्चाच्युतार्जुनौ ॥

vāditraśabdair vividhaiḥ siṁhanādaiś ca nartitaiḥ । parān avahasantaś ca stuvantaś cācyutārjunau ॥

कृतेऽवहारे तैर्वीरैः सैनिकाः सर्व एव ते । आशिषः पाण्डवेयेषु प्रायुज्यन्त नरेश्वराः ॥

kr̥te ’vahāre tair vīraiḥ sainikāḥ sarva eva te । āśiṣaḥ pāṇḍaveyeṣu prāyujyanta nareśvarāḥ ॥

ततः कृतेऽवहारे च प्रहृष्टाः कुरुपाण्डवाः । निशायां शिबिरं गत्वा न्यविशन्त नरेश्वराः ॥

tataḥ kr̥te ’vahāre ca prahr̥ṣṭāḥ kurupāṇḍavāḥ । niśāyāṁ śibiraṁ gatvā nyaviśanta nareśvarāḥ ॥

यक्षरक्षःपिशाचाश्च श्वापदानि च संघशः । जग्मुरायोधनं घोरं रुद्रस्यानर्तनोपमम् ॥

yakṣarakṣaḥpiśācāś ca śvāpadāni ca saṁghaśaḥ । jagmur āyodhanaṁ ghoraṁ rudrasyānartanopamam ॥