Adhyāya 20

धृतराष्ट्र उवाच । अतितीव्राणि दुःखानि दुःसहानि बहूनि च । तवाहं संजयाश्रौषं पुत्राणां मम संक्षयम् ॥

dhr̥tarāṣṭra uvāca । atitīvrāṇi duḥkhāni duḥsahāni bahūni ca । tavāhaṁ saṁjayāśrauṣaṁ putrāṇāṁ mama saṁkṣayam ॥

तथा तु मे कथयसे यथा युद्धं तु वर्तते । न सन्ति सूत कौरव्या इति मे नैष्ठिकी मतिः ॥

tathā tu me kathayase yathā yuddhaṁ tu vartate । na santi sūta kauravyā iti me naiṣṭhikī matiḥ ॥

दुर्योधनस्तु विरथः कृतस्तत्र महारणे । धर्मपुत्रः कथं चक्रे तस्मिन्वा नृपतिः कथम् ॥

duryodhanas tu virathaḥ kr̥tas tatra mahāraṇe । dharmaputraḥ kathaṁ cakre tasmin vā nr̥patiḥ katham ॥

अपराह्णे कथं युद्धमभवल्लोमहर्षणम् । तन्ममाचक्ष्व तत्त्वेन कुशलो ह्यसि संजय ॥

aparāhṇe kathaṁ yuddham abhaval lomaharṣaṇam । tan mamācakṣva tattvena kuśalo hy asi saṁjaya ॥

संजय उवाच । संसक्तेषु च सैन्येषु युध्यमानेषु भागशः । रथमन्यं समास्थाय पुत्रस्तव विशां पते ॥

saṁjaya uvāca । saṁsakteṣu ca sainyeṣu yudhyamāneṣu bhāgaśaḥ । ratham anyaṁ samāsthāya putras tava viśāṁ pate ॥

क्रोधेन महताविष्टः सविषो भुजगो यथा । दुर्योधनस्तु दृष्ट्वा वै धर्मराजं युधिष्ठिरम् । उवाच सूत त्वरितं याहि याहीति भारत ॥

krodhena mahatāviṣṭaḥ saviṣo bhujago yathā । duryodhanas tu dr̥ṣṭvā vai dharmarājaṁ yudhiṣṭhiram । uvāca sūta tvaritaṁ yāhi yāhīti bhārata ॥

अत्र मां प्रापय क्षिप्रं सारथे यत्र पाण्डवः । ध्रियमाणेन छत्रेण राजा राजति दंशितः ॥

atra māṁ prāpaya kṣipraṁ sārathe yatra pāṇḍavaḥ । dhriyamāṇena chatreṇa rājā rājati daṁśitaḥ ॥

स सूतश्चोदितो राज्ञा राज्ञः स्यन्दनमुत्तमम् । युधिष्ठिरस्याभिमुखं प्रेषयामास संयुगे ॥

sa sūtaś codito rājñā rājñaḥ syandanam uttamam । yudhiṣṭhirasyābhimukhaṁ preṣayām āsa saṁyuge ॥

ततो युधिष्ठिरः क्रुद्धः प्रमत्त इव सद्गवः । सारथिं चोदयामास याहि यत्र सुयोधनः ॥

tato yudhiṣṭhiraḥ kruddhaḥ pramatta iva sadgavaḥ । sārathiṁ codayām āsa yāhi yatra suyodhanaḥ ॥

तौ समाजग्मतुर्वीरौ भ्रातरौ रथसत्तमौ । समेत्य च महावीर्यौ संनद्धौ युद्धदुर्मदौ । ततक्षतुर्महेष्वासौ शरैरन्योन्यमाहवे ॥

tau samājagmatur vīrau bhrātarau rathasattamau । sametya ca mahāvīryau saṁnaddhau yuddhadurmadau । tatakṣatur maheṣvāsau śarair anyonyam āhave ॥

ततो दुर्योधनो राजा धर्मशीलस्य मारिष । शिलाशितेन भल्लेन धनुश्चिच्छेद संयुगे । तं नामृष्यत संक्रुद्धो व्यवसायं युधिष्ठिरः ॥

tato duryodhano rājā dharmaśīlasya māriṣa । śilāśitena bhallena dhanuś ciccheda saṁyuge । taṁ nāmr̥ṣyata saṁkruddho vyavasāyaṁ yudhiṣṭhiraḥ ॥

अपविध्य धनुश्छिन्नं क्रोधसंरक्तलोचनः । अन्यत्कार्मुकमादाय धर्मपुत्रश्चमूमुखे ॥

apavidhya dhanuś chinnaṁ krodhasaṁraktalocanaḥ । anyat kārmukam ādāya dharmaputraś camūmukhe ॥

दुर्योधनस्य चिच्छेद ध्वजं कार्मुकमेव च । अथान्यद्धनुरादाय प्रत्यविध्यत पाण्डवम् ॥

duryodhanasya ciccheda dhvajaṁ kārmukam eva ca । athānyad dhanur ādāya pratyavidhyata pāṇḍavam ॥

तावन्योन्यं सुसंरब्धौ शरवर्षाण्यमुञ्चताम् । सिंहाविव सुसंक्रुद्धौ परस्परजिगीषया ॥

tāv anyonyaṁ susaṁrabdhau śaravarṣāṇy amuñcatām । siṁhāv iva susaṁkruddhau parasparajigīṣayā ॥

अन्योन्यं जघ्नतुश्चैव नर्दमानौ वृषाविव । अन्योन्यं प्रेक्षमाणौ च चेरतुस्तौ महारथौ ॥

anyonyaṁ jaghnatuś caiva nardamānau vr̥ṣāv iva । anyonyaṁ prekṣamāṇau ca ceratus tau mahārathau ॥

ततः पूर्णायतोत्सृष्टैरन्योन्यं सुकृतव्रणौ । विरेजतुर्महाराज पुष्पिताविव किंशुकौ ॥

tataḥ pūrṇāyatotsr̥ṣṭair anyonyaṁ sukr̥tavraṇau । virejatur mahārāja puṣpitāv iva kiṁśukau ॥

ततो राजन्प्रतिभयान्सिंहनादान्मुहुर्मुहुः । तलयोश्च तथा शब्दान्धनुषोश्च महाहवे ॥

tato rājan pratibhayān siṁhanādān muhur muhuḥ । talayoś ca tathā śabdān dhanuṣoś ca mahāhave ॥

शङ्खशब्दरवांश्चैव चक्रतुस्तौ रथोत्तमौ । अन्योन्यं च महाराज पीडयां चक्रतुर्भृशम् ॥

śaṅkhaśabdaravāṁś caiva cakratus tau rathottamau । anyonyaṁ ca mahārāja pīḍayāṁ cakratur bhr̥śam ॥

ततो युधिष्ठिरो राजा तव पुत्रं त्रिभिः शरैः । आजघानोरसि क्रुद्धो वज्रवेगो दुरासदः ॥

tato yudhiṣṭhiro rājā tava putraṁ tribhiḥ śaraiḥ । ājaghānorasi kruddho vajravego durāsadaḥ ॥

प्रतिविव्याध तं तूर्णं तव पुत्रो महीपतिम् । पञ्चभिर्निशितैर्बाणैर्हेमपुङ्खैः शिलाशितैः ॥

prativivyādha taṁ tūrṇaṁ tava putro mahīpatim । pañcabhir niśitair bāṇair hemapuṅkhaiḥ śilāśitaiḥ ॥

ततो दुर्योधनो राजा शक्तिं चिक्षेप भारत । सर्वपारशवीं तीक्ष्णां महोल्काप्रतिमां तदा ॥

tato duryodhano rājā śaktiṁ cikṣepa bhārata । sarvapāraśavīṁ tīkṣṇāṁ maholkāpratimāṁ tadā ॥

तामापतन्तीं सहसा धर्मराजः शिलाशितैः । त्रिभिश्चिच्छेद सहसा तं च विव्याध सप्तभिः ॥

tām āpatantīṁ sahasā dharmarājaḥ śilāśitaiḥ । tribhiś ciccheda sahasā taṁ ca vivyādha saptabhiḥ ॥

निपपात ततः साथ हेमदण्डा महाघना । निपतन्ती महोल्केव व्यराजच्छिखिसंनिभा ॥

nipapāta tataḥ sātha hemadaṇḍā mahāghanā । nipatantī maholkeva vyarājac chikhisaṁnibhā ॥

शक्तिं विनिहतां दृष्ट्वा पुत्रस्तव विशां पते । नवभिर्निशितैर्भल्लैर्निजघान युधिष्ठिरम् ॥

śaktiṁ vinihatāṁ dr̥ṣṭvā putras tava viśāṁ pate । navabhir niśitair bhallair nijaghāna yudhiṣṭhiram ॥

सोऽतिविद्धो बलवतामग्रणीः शत्रुतापनः । दुर्योधनं समुद्दिश्य बाणं जग्राह सत्वरः ॥

so ’tividdho balavatām agraṇīḥ śatrutāpanaḥ । duryodhanaṁ samuddiśya bāṇaṁ jagrāha satvaraḥ ॥

समाधत्त च तं बाणं धनुष्युग्रं महाबलः । चिक्षेप च ततो राजा राज्ञः क्रुद्धः पराक्रमी ॥

samādhatta ca taṁ bāṇaṁ dhanuṣy ugraṁ mahābalaḥ । cikṣepa ca tato rājā rājñaḥ kruddhaḥ parākramī ॥

स तु बाणः समासाद्य तव पुत्रं महारथम् । व्यमोहयत राजानं धरणीं च जगाम ह ॥

sa tu bāṇaḥ samāsādya tava putraṁ mahāratham । vyamohayata rājānaṁ dharaṇīṁ ca jagāma ha ॥

ततो दुर्योधनः क्रुद्धो गदामुद्यम्य वेगितः । विधित्सुः कलहस्यान्तमभिदुद्राव पाण्डवम् ॥

tato duryodhanaḥ kruddho gadām udyamya vegitaḥ । vidhitsuḥ kalahasyāntam abhidudrāva pāṇḍavam ॥

तमालक्ष्योद्यतगदं दण्डहस्तमिवान्तकम् । धर्मराजो महाशक्तिं प्राहिणोत्तव सूनवे । दीप्यमानां महावेगां महोल्कां ज्वलितामिव ॥

tam ālakṣyodyatagadaṁ daṇḍahastam ivāntakam । dharmarājo mahāśaktiṁ prāhiṇot tava sūnave । dīpyamānāṁ mahāvegāṁ maholkāṁ jvalitām iva ॥

रथस्थः स तया विद्धो वर्म भित्त्वा महाहवे । भृशं संविग्नहृदयः पपात च मुमोह च ॥

rathasthaḥ sa tayā viddho varma bhittvā mahāhave । bhr̥śaṁ saṁvignahr̥dayaḥ papāta ca mumoha ca ॥

ततस्त्वरितमागत्य कृतवर्मा तवात्मजम् । प्रत्यपद्यत राजानं मग्नं वै व्यसनार्णवे ॥

tatas tvaritam āgatya kr̥tavarmā tavātmajam । pratyapadyata rājānaṁ magnaṁ vai vyasanārṇave ॥

भीमोऽपि महतीं गृह्य गदां हेमपरिष्कृताम् । अभिदुद्राव वेगेन कृतवर्माणमाहवे । एवं तदभवद्युद्धं त्वदीयानां परैः सह ॥

bhīmo ’pi mahatīṁ gr̥hya gadāṁ hemapariṣkr̥tām । abhidudrāva vegena kr̥tavarmāṇam āhave । evaṁ tad abhavad yuddhaṁ tvadīyānāṁ paraiḥ saha ॥