Adhyāya 16

धृतराष्ट्र उवाच । पाण्ड्ये हते किमकरोदर्जुनो युधि संजय । एकवीरेण कर्णेन द्रावितेषु परेषु च ॥

dhr̥tarāṣṭra uvāca । pāṇḍye hate kim akarod arjuno yudhi saṁjaya । ekavīreṇa karṇena drāviteṣu pareṣu ca ॥

समाप्तविद्यो बलवान्युक्तो वीरश्च पाण्डवः । सर्वभूतेष्वनुज्ञातः शंकरेण महात्मना ॥

samāptavidyo balavān yukto vīraś ca pāṇḍavaḥ । sarvabhūteṣv anujñātaḥ śaṁkareṇa mahātmanā ॥

तस्मान्महद्भयं तीव्रममित्रघ्नाद्धनंजयात् । स यत्तत्राकरोत्पार्थस्तन्ममाचक्ष्व संजय ॥

tasmān mahad bhayaṁ tīvram amitraghnād dhanaṁjayāt । sa yat tatrākarot pārthas tan mamācakṣva saṁjaya ॥

संजय उवाच । हते पाण्ड्येऽर्जुनं कृष्णस्त्वरन्नाह वचो हितम् । पश्यातिमान्यं राजानमपयातांश्च पाण्डवान् ॥

saṁjaya uvāca । hate pāṇḍye ’rjunaṁ kr̥ṣṇas tvarann āha vaco hitam । paśyātimānyaṁ rājānam apayātāṁś ca pāṇḍavān ॥

अश्वत्थाम्नश्च संकल्पाद्धताः कर्णेन सृञ्जयाः । तथाश्वनरनागानां कृतं च कदनं महत् । इत्याचष्ट सुदुर्धर्षो वासुदेवः किरीटिने ॥

aśvatthāmnaś ca saṁkalpād dhatāḥ karṇena sr̥ñjayāḥ । tathāśvanaranāgānāṁ kr̥taṁ ca kadanaṁ mahat । ity ācaṣṭa sudurdharṣo vāsudevaḥ kirīṭine ॥

एतच्छ्रुत्वा च दृष्ट्वा च भ्रातुर्घोरं महद्भयम् । वाहयाश्वान्हृषीकेश क्षिप्रमित्याह पाण्डवः ॥

etac chrutvā ca dr̥ṣṭvā ca bhrātur ghoraṁ mahad bhayam । vāhayāśvān hr̥ṣīkeśa kṣipram ity āha pāṇḍavaḥ ॥

ततः प्रायाद्धृषीकेशो रथेनाप्रतियोधिना । दारुणश्च पुनस्तत्र प्रादुरासीत्समागमः ॥

tataḥ prāyād dhr̥ṣīkeśo rathenāpratiyodhinā । dāruṇaś ca punas tatra prādurāsīt samāgamaḥ ॥

ततः प्रववृते भूयः संग्रामो राजसत्तम । कर्णस्य पाण्डवानां च यमराष्ट्रविवर्धनः ॥

tataḥ pravavr̥te bhūyaḥ saṁgrāmo rājasattama । karṇasya pāṇḍavānāṁ ca yamarāṣṭravivardhanaḥ ॥

धनूंषि बाणान्परिघानसितोमरपट्टिशान् । मुसलानि भुशुण्डीश्च शक्तिऋष्टिपरश्वधान् ॥

dhanūṁṣi bāṇān parighān asitomarapaṭṭiśān । musalāni bhuśuṇḍīś ca śaktir̥ṣṭiparaśvadhān ॥

गदाः प्रासानसीन्कुन्तान्भिण्डिपालान्महाङ्कुशान् । प्रगृह्य क्षिप्रमापेतुः परस्परजिगीषया ॥

gadāḥ prāsān asīn kuntān bhiṇḍipālān mahāṅkuśān । pragr̥hya kṣipram āpetuḥ parasparajigīṣayā ॥

बाणज्यातलशब्देन द्यां दिशः प्रदिशो वियत् । पृथिवीं नेमिघोषेण नादयन्तोऽभ्ययुः परान् ॥

bāṇajyātalaśabdena dyāṁ diśaḥ pradiśo viyat । pr̥thivīṁ nemighoṣeṇa nādayanto ’bhyayuḥ parān ॥

तेन शब्देन महता संहृष्टाश्चक्रुराहवम् । वीरा वीरैर्महाघोरं कलहान्तं तितीर्षवः ॥

tena śabdena mahatā saṁhr̥ṣṭāś cakrur āhavam । vīrā vīrair mahāghoraṁ kalahāntaṁ titīrṣavaḥ ॥

ज्यातलत्रधनुःशब्दाः कुञ्जराणां च बृंहितम् । ताडितानां च पततां निनादः सुमहानभूत् ॥

jyātalatradhanuḥśabdāḥ kuñjarāṇāṁ ca br̥ṁhitam । tāḍitānāṁ ca patatāṁ ninādaḥ sumahān abhūt ॥

बाणशब्दांश्च विविधाञ्शूराणामभिगर्जताम् । श्रुत्वा शब्दं भृशं त्रेसुर्जघ्नुर्मम्लुश्च भारत ॥

bāṇaśabdāṁś ca vividhāñ śūrāṇām abhigarjatām । śrutvā śabdaṁ bhr̥śaṁ tresur jaghnur mamluś ca bhārata ॥

तेषां नानद्यतां चैव शस्त्रवृष्टिं च मुञ्चताम् । बहूनाधिरथिः कर्णः प्रममाथ रणेषुभिः ॥

teṣāṁ nānadyatāṁ caiva śastravr̥ṣṭiṁ ca muñcatām । bahūn ādhirathiḥ karṇaḥ pramamātha raṇeṣubhiḥ ॥

पञ्च पाञ्चालवीराणां रथान्दश च पञ्च च । साश्वसूतध्वजान्कर्णः शरैर्निन्ये यमक्षयम् ॥

pañca pāñcālavīrāṇāṁ rathān daśa ca pañca ca । sāśvasūtadhvajān karṇaḥ śarair ninye yamakṣayam ॥

योधमुख्या महावीर्याः पाण्डूनां कर्णमाहवे । शीघ्रास्त्रा दिवमावृत्य परिवव्रुः समन्ततः ॥

yodhamukhyā mahāvīryāḥ pāṇḍūnāṁ karṇam āhave । śīghrāstrā divam āvr̥tya parivavruḥ samantataḥ ॥

ततः कर्णो द्विषत्सेनां शरवर्षैर्विलोडयन् । विजगाहेऽण्डजापूर्णां पद्मिनीमिव यूथपः ॥

tataḥ karṇo dviṣatsenāṁ śaravarṣair viloḍayan । vijagāhe ’ṇḍajāpūrṇāṁ padminīm iva yūthapaḥ ॥

द्विषन्मध्यमवस्कन्द्य राधेयो धनुरुत्तमम् । विधुन्वानः शितैर्बाणैः शिरांस्युन्मथ्य पातयत् ॥

dviṣanmadhyam avaskandya rādheyo dhanur uttamam । vidhunvānaḥ śitair bāṇaiḥ śirāṁsy unmathya pātayat ॥

चर्मवर्माणि संछिन्द्य निर्वापमिव देहिनाम् । विषेहुर्नास्य संपर्कं द्वितीयस्य पतत्रिणः ॥

carmavarmāṇi saṁchindya nirvāpam iva dehinām । viṣehur nāsya saṁparkaṁ dvitīyasya patatriṇaḥ ॥

वर्मदेहासुमथनैर्धनुषः प्रच्युतैः शरैः । मौर्व्या तलत्रैर्न्यवधीत्कशया वाजिनो यथा ॥

varmadehāsumathanair dhanuṣaḥ pracyutaiḥ śaraiḥ । maurvyā talatrair nyavadhīt kaśayā vājino yathā ॥

पाण्डुसृञ्जयपाञ्चालाञ्शरगोचरमानयत् । ममर्द कर्णस्तरसा सिंहो मृगगणानिव ॥

pāṇḍusr̥ñjayapāñcālāñ śaragocaram ānayat । mamarda karṇas tarasā siṁho mr̥gagaṇān iva ॥

ततः पाञ्चालपुत्राश्च द्रौपदेयाश्च मारिष । यमौ च युयुधानश्च सहिताः कर्णमभ्ययुः ॥

tataḥ pāñcālaputrāś ca draupadeyāś ca māriṣa । yamau ca yuyudhānaś ca sahitāḥ karṇam abhyayuḥ ॥

व्यायच्छमानाः सुभृशं कुरुपाण्डवसृञ्जयाः । प्रियानसून्रणे त्यक्त्वा योधा जग्मुः परस्परम् ॥

vyāyacchamānāḥ subhr̥śaṁ kurupāṇḍavasr̥ñjayāḥ । priyān asūn raṇe tyaktvā yodhā jagmuḥ parasparam ॥

सुसंनद्धाः कवचिनः सशिरस्त्राणभूषणाः । गदाभिर्मुसलैश्चान्ये परिघैश्च महारथाः ॥

susaṁnaddhāḥ kavacinaḥ saśirastrāṇabhūṣaṇāḥ । gadābhir musalaiś cānye parighaiś ca mahārathāḥ ॥

समभ्यधावन्त भृशं देवा दण्डैरिवोद्यतैः । नदन्तश्चाह्वयन्तश्च प्रवल्गन्तश्च मारिष ॥

samabhyadhāvanta bhr̥śaṁ devā daṇḍair ivodyataiḥ । nadantaś cāhvayantaś ca pravalgantaś ca māriṣa ॥

ततो निजघ्नुरन्योन्यं पेतुश्चाहवताडिताः । वमन्तो रुधिरं गात्रैर्विमस्तिष्केक्षणा युधि ॥

tato nijaghnur anyonyaṁ petuś cāhavatāḍitāḥ । vamanto rudhiraṁ gātrair vimastiṣkekṣaṇā yudhi ॥

दन्तपूर्णैः सरुधिरैर्वक्त्रैर्दाडिमसंनिभैः । जीवन्त इव चाप्येते तस्थुः शस्त्रोपबृंहिताः ॥

dantapūrṇaiḥ sarudhirair vaktrair dāḍimasaṁnibhaiḥ । jīvanta iva cāpy ete tasthuḥ śastropabr̥ṁhitāḥ ॥

परस्परं चाप्यपरे पट्टिशैरसिभिस्तथा । शक्तिभिर्भिण्डिपालैश्च नखरप्रासतोमरैः ॥

parasparaṁ cāpy apare paṭṭiśair asibhis tathā । śaktibhir bhiṇḍipālaiś ca nakharaprāsatomaraiḥ ॥

ततक्षुश्चिच्छिदुश्चान्ये बिभिदुश्चिक्षिपुस्तथा । संचकर्तुश्च जघ्नुश्च क्रुद्धा निर्बिभिदुश्च ह ॥

tatakṣuś cicchiduś cānye bibhiduś cikṣipus tathā । saṁcakartuś ca jaghnuś ca kruddhā nirbibhiduś ca ha ॥

पेतुरन्योन्यनिहता व्यसवो रुधिरोक्षिताः । क्षरन्तः स्वरसं रक्तं प्रकृताश्चन्दना इव ॥

petur anyonyanihatā vyasavo rudhirokṣitāḥ । kṣarantaḥ svarasaṁ raktaṁ prakr̥tāś candanā iva ॥

रथै रथा विनिहता हस्तिनश्चापि हस्तिभिः । नरा नरवरैः पेतुरश्वाश्चाश्वैः सहस्रशः ॥

rathai rathā vinihatā hastinaś cāpi hastibhiḥ । narā naravaraiḥ petur aśvāś cāśvaiḥ sahasraśaḥ ॥

ध्वजाः शिरांसि च्छत्राणि द्विपहस्ता नृणां भुजाः । क्षुरैर्भल्लार्धचन्द्रैश्च छिन्नाः शस्त्राणि तत्यजुः ॥

dhvajāḥ śirāṁsi cchatrāṇi dvipahastā nr̥ṇāṁ bhujāḥ । kṣurair bhallārdhacandraiś ca chinnāḥ śastrāṇi tatyajuḥ ॥

नरांश्च नागांश्च रथान्हयान्ममृदुराहवे । अश्वारोहैर्हताः शूराश्छिन्नहस्ताश्च दन्तिनः ॥

narāṁś ca nāgāṁś ca rathān hayān mamr̥dur āhave । aśvārohair hatāḥ śūrāś chinnahastāś ca dantinaḥ ॥

सपताका ध्वजाः पेतुर्विशीर्णा इव पर्वताः । पत्तिभिश्च समाप्लुत्य द्विरदाः स्यन्दनास्तथा ॥

sapatākā dhvajāḥ petur viśīrṇā iva parvatāḥ । pattibhiś ca samāplutya dviradāḥ syandanās tathā ॥

प्रहता हन्यमानाश्च पतिताश्चैव सर्वशः । अश्वारोहाः समासाद्य त्वरिताः पत्तिभिर्हताः । सादिभिः पत्तिसंघाश्च निहता युधि शेरते ॥

prahatā hanyamānāś ca patitāś caiva sarvaśaḥ । aśvārohāḥ samāsādya tvaritāḥ pattibhir hatāḥ । sādibhiḥ pattisaṁghāś ca nihatā yudhi śerate ॥

मृदितानीव पद्मानि प्रम्लाना इव च स्रजः । हतानां वदनान्यासन्गात्राणि च महामते ॥

mr̥ditānīva padmāni pramlānā iva ca srajaḥ । hatānāṁ vadanāny āsan gātrāṇi ca mahāmate ॥

रूपाण्यत्यर्थकाम्यानि द्विरदाश्वनृणां नृप । समुन्नानीव वस्त्राणि प्रापुर्दुर्दर्शतां परम् ॥

rūpāṇy atyarthakāmyāni dviradāśvanr̥ṇāṁ nr̥pa । samunnānīva vastrāṇi prāpur durdarśatāṁ param ॥