Adhyāya 15

धृतराष्ट्र उवाच । प्रोक्तस्त्वया पूर्वमेव प्रवीरो लोकविश्रुतः । न त्वस्य कर्म संग्रामे त्वया संजय कीर्तितम् ॥

dhr̥tarāṣṭra uvāca । proktas tvayā pūrvam eva pravīro lokaviśrutaḥ । na tv asya karma saṁgrāme tvayā saṁjaya kīrtitam ॥

तस्य विस्तरतो ब्रूहि प्रवीरस्याद्य विक्रमम् । शिक्षां प्रभावं वीर्यं च प्रमाणं दर्पमेव च ॥

tasya vistarato brūhi pravīrasyādya vikramam । śikṣāṁ prabhāvaṁ vīryaṁ ca pramāṇaṁ darpam eva ca ॥

संजय उवाच । द्रोणभीष्मकृपद्रौणिकर्णार्जुनजनार्दनान् । समाप्तविद्यान्धनुषि श्रेष्ठान्यान्मन्यसे युधि ॥

saṁjaya uvāca । droṇabhīṣmakr̥padrauṇikarṇārjunajanārdanān । samāptavidyān dhanuṣi śreṣṭhān yān manyase yudhi ॥

तुल्यता कर्णभीष्माभ्यामात्मनो येन दृश्यते । वासुदेवार्जुनाभ्यां च न्यूनतां नात्मनीच्छति ॥

tulyatā karṇabhīṣmābhyām ātmano yena dr̥śyate । vāsudevārjunābhyāṁ ca nyūnatāṁ nātmanīcchati ॥

स पाण्ड्यो नृपतिश्रेष्ठः सर्वशस्त्रभृतां वरः । कर्णस्यानीकमवधीत्परिभूत इवान्तकः ॥

sa pāṇḍyo nr̥patiśreṣṭhaḥ sarvaśastrabhr̥tāṁ varaḥ । karṇasyānīkam avadhīt paribhūta ivāntakaḥ ॥

तदुदीर्णरथाश्वं च पत्तिप्रवरकुञ्जरम् । कुलालचक्रवद्भ्रान्तं पाण्ड्येनाधिष्ठितं बलम् ॥

tad udīrṇarathāśvaṁ ca pattipravarakuñjaram । kulālacakravad bhrāntaṁ pāṇḍyenādhiṣṭhitaṁ balam ॥

व्यश्वसूतध्वजरथान्विप्रविद्धायुधान्रिपून् । सम्यगस्तैः शरैः पाण्ड्यो वायुर्मेघानिवाक्षिपत् ॥

vyaśvasūtadhvajarathān vipraviddhāyudhān ripūn । samyag astaiḥ śaraiḥ pāṇḍyo vāyur meghān ivākṣipat ॥

द्विरदान्प्रहतप्रोथान्विपताकध्वजायुधान् । सपादरक्षानवधीद्वज्रेणारीनिवारिहा ॥

dviradān prahataprothān vipatākadhvajāyudhān । sapādarakṣān avadhīd vajreṇārīn ivārihā ॥

सशक्तिप्रासतूणीरानश्वारोहान्हयानपि । पुलिन्दखशबाह्लीकान्निषादान्ध्रकतङ्गणान् ॥

saśaktiprāsatūṇīrān aśvārohān hayān api । pulindakhaśabāhlīkān niṣādāndhrakataṅgaṇān ॥

दाक्षिणात्यांश्च भोजांश्च क्रूरान्संग्रामकर्कशान् । विशस्त्रकवचान्बाणैः कृत्वा पाण्ड्योऽकरोद्व्यसून् ॥

dākṣiṇātyāṁś ca bhojāṁś ca krūrān saṁgrāmakarkaśān । viśastrakavacān bāṇaiḥ kr̥tvā pāṇḍyo ’karod vyasūn ॥

चतुरङ्गं बलं बाणैर्निघ्नन्तं पाण्ड्यमाहवे । दृष्ट्वा द्रौणिरसंभ्रान्तमसंभ्रान्ततरोऽभ्ययात् ॥

caturaṅgaṁ balaṁ bāṇair nighnantaṁ pāṇḍyam āhave । dr̥ṣṭvā drauṇir asaṁbhrāntam asaṁbhrāntataro ’bhyayāt ॥

आभाष्य चैनं मधुरमभि नृत्यन्नभीतवत् । प्राह प्रहरतां श्रेष्ठः स्मितपूर्वं समाह्वयन् ॥

ābhāṣya cainaṁ madhuram abhi nr̥tyann abhītavat । prāha praharatāṁ śreṣṭhaḥ smitapūrvaṁ samāhvayan ॥

राजन्कमलपत्राक्ष प्रधानायुधवाहन । वज्रसंहननप्रख्य प्रधानबलपौरुष ॥

rājan kamalapatrākṣa pradhānāyudhavāhana । vajrasaṁhananaprakhya pradhānabalapauruṣa ॥

मुष्टिश्लिष्टायुधाभ्यां च व्यायताभ्यां महद्धनुः । दोर्भ्यां विस्फारयन्भासि महाजलदवद्भृशम् ॥

muṣṭiśliṣṭāyudhābhyāṁ ca vyāyatābhyāṁ mahad dhanuḥ । dorbhyāṁ visphārayan bhāsi mahājaladavad bhr̥śam ॥

शरवर्षैर्महावेगैरमित्रानभिवर्षतः । मदन्यं नानुपश्यामि प्रतिवीरं तवाहवे ॥

śaravarṣair mahāvegair amitrān abhivarṣataḥ । mad anyaṁ nānupaśyāmi prativīraṁ tavāhave ॥

रथद्विरदपत्त्यश्वानेकः प्रमथसे बहून् । मृगसंघानिवारण्ये विभीर्भीमबलो हरिः ॥

rathadviradapattyaśvān ekaḥ pramathase bahūn । mr̥gasaṁghān ivāraṇye vibhīr bhīmabalo hariḥ ॥

महता रथघोषेण दिवं भूमिं च नादयन् । वर्षान्ते सस्यहा पीथो भाभिरापूरयन्निव ॥

mahatā rathaghoṣeṇa divaṁ bhūmiṁ ca nādayan । varṣānte sasyahā pītho bhābhir āpūrayann iva ॥

संस्पृशानः शरांस्तीक्ष्णांस्तूणादाशीविषोपमान् । मयैवैकेन युध्यस्व त्र्यम्बकेणान्धको यथा ॥

saṁspr̥śānaḥ śarāṁs tīkṣṇāṁs tūṇād āśīviṣopamān । mayaivaikena yudhyasva tryambakeṇāndhako yathā ॥

एवमुक्तस्तथेत्युक्त्वा प्रहरेति च ताडितः । कर्णिना द्रोणतनयं विव्याध मलयध्वजः ॥

evam uktas tathety uktvā prahareti ca tāḍitaḥ । karṇinā droṇatanayaṁ vivyādha malayadhvajaḥ ॥

मर्मभेदिभिरत्युग्रैर्बाणैरग्निशिखोपमैः । स्मयन्नभ्यहनद्द्रौणिः पाण्ड्यमाचार्यसत्तमः ॥

marmabhedibhir atyugrair bāṇair agniśikhopamaiḥ । smayann abhyahanad drauṇiḥ pāṇḍyam ācāryasattamaḥ ॥

ततो नवापरांस्तीक्ष्णान्नाराचान्कङ्कवाससः । गत्या दशम्या संयुक्तानश्वत्थामा व्यवासृजत् ॥

tato navāparāṁs tīkṣṇān nārācān kaṅkavāsasaḥ । gatyā daśamyā saṁyuktān aśvatthāmā vyavāsr̥jat ॥

तेषां पञ्चाच्छिनत्पाण्ड्यः पञ्चभिर्निशितैः शरैः । चत्वारोऽभ्याहनन्वाहानाशु ते व्यसवोऽभवन् ॥

teṣāṁ pañcācchinat pāṇḍyaḥ pañcabhir niśitaiḥ śaraiḥ । catvāro ’bhyāhanan vāhān āśu te vyasavo ’bhavan ॥

अथ द्रोणसुतस्येषूंस्तांश्छित्त्वा निशितैः शरैः । धनुर्ज्यां विततां पाण्ड्यश्चिच्छेदादित्यवर्चसः ॥

atha droṇasutasyeṣūṁs tāṁś chittvā niśitaiḥ śaraiḥ । dhanurjyāṁ vitatāṁ pāṇḍyaś cicchedādityavarcasaḥ ॥

विज्यं धनुरथाधिज्यं कृत्वा द्रौणिरमित्रहा । ततः शरसहस्राणि प्रेषयामास पाण्ड्यतः । इषुसंबाधमाकाशमकरोद्दिश एव च ॥

vijyaṁ dhanur athādhijyaṁ kr̥tvā drauṇir amitrahā । tataḥ śarasahasrāṇi preṣayām āsa pāṇḍyataḥ । iṣusaṁbādham ākāśam akarod diśa eva ca ॥

ततस्तानस्यतः सर्वान्द्रौणेर्बाणान्महात्मनः । जानानोऽप्यक्षयान्पाण्ड्योऽशातयत्पुरुषर्षभः ॥

tatas tān asyataḥ sarvān drauṇer bāṇān mahātmanaḥ । jānāno ’py akṣayān pāṇḍyo ’śātayat puruṣarṣabhaḥ ॥

प्रहितांस्तान्प्रयत्नेन छित्त्वा द्रौणेरिषूनरिः । चक्ररक्षौ ततस्तस्य प्राणुदन्निशितैः शरैः ॥

prahitāṁs tān prayatnena chittvā drauṇer iṣūn ariḥ । cakrarakṣau tatas tasya prāṇudan niśitaiḥ śaraiḥ ॥

अथारेर्लाघवं दृष्ट्वा मण्डलीकृतकार्मुकः । प्रास्यद्द्रोणसुतो बाणान्वृष्टिं पूषानुजो यथा ॥

athārer lāghavaṁ dr̥ṣṭvā maṇḍalīkr̥takārmukaḥ । prāsyad droṇasuto bāṇān vr̥ṣṭiṁ pūṣānujo yathā ॥

अष्टावष्टगवान्यूहुः शकटानि यदायुधम् । अह्नस्तदष्टभागेन द्रौणिश्चिक्षेप मारिष ॥

aṣṭāv aṣṭagavāny ūhuḥ śakaṭāni yad āyudham । ahnas tad aṣṭabhāgena drauṇiś cikṣepa māriṣa ॥

तमन्तकमिव क्रुद्धमन्तकालान्तकोपमम् । ये ये ददृशिरे तत्र विसंज्ञाः प्रायशोऽभवन् ॥

tam antakam iva kruddham antakālāntakopamam । ye ye dadr̥śire tatra visaṁjñāḥ prāyaśo ’bhavan ॥

पर्जन्य इव घर्मान्ते वृष्ट्या साद्रिद्रुमां महीम् । आचार्यपुत्रस्तां सेनां बाणवृष्ट्याभ्यवीवृषत् ॥

parjanya iva gharmānte vr̥ṣṭyā sādridrumāṁ mahīm । ācāryaputras tāṁ senāṁ bāṇavr̥ṣṭyābhyavīvr̥ṣat ॥

द्रौणिपर्जन्यमुक्तां तां बाणवृष्टिं सुदुःसहाम् । वायव्यास्त्रेण स क्षिप्रं रुद्ध्वा पाण्ड्यानिलोऽनदत् ॥

drauṇiparjanyamuktāṁ tāṁ bāṇavr̥ṣṭiṁ suduḥsahām । vāyavyāstreṇa sa kṣipraṁ ruddhvā pāṇḍyānilo ’nadat ॥

तस्य नानदतः केतुं चन्दनागुरुभूषितम् । मलयप्रतिमं द्रौणिश्छित्त्वाश्वांश्चतुरोऽहनत् ॥

tasya nānadataḥ ketuṁ candanāgurubhūṣitam । malayapratimaṁ drauṇiś chittvāśvāṁś caturo ’hanat ॥

सूतमेकेषुणा हत्वा महाजलदनिस्वनम् । धनुश्छित्त्वार्धचन्द्रेण व्यधमत्तिलशो रथम् ॥

sūtam ekeṣuṇā hatvā mahājaladanisvanam । dhanuś chittvārdhacandreṇa vyadhamat tilaśo ratham ॥

अस्त्रैरस्त्राणि संवार्य छित्त्वा सर्वायुधानि च । प्राप्तमप्यहितं द्रौणिर्न जघान रणेप्सया ॥

astrair astrāṇi saṁvārya chittvā sarvāyudhāni ca । prāptam apy ahitaṁ drauṇir na jaghāna raṇepsayā ॥

हतेश्वरो दन्तिवरः सुकल्पित;स्त्वराभिसृष्टः प्रतिशर्मगो बली । तमध्यतिष्ठन्मलयेश्वरो महा;न्यथाद्रिशृङ्गं हरिरुन्नदंस्तथा ॥

hateśvaro dantivaraḥ sukalpitas; tvarābhisr̥ṣṭaḥ pratiśarmago balī । tam adhyatiṣṭhan malayeśvaro mahān; yathādriśr̥ṅgaṁ harir unnadaṁs tathā ॥

स तोमरं भास्कररश्मिसंनिभं; बलास्त्रसर्गोत्तमयत्नमन्युभिः । ससर्ज शीघ्रं प्रतिपीडयन्गजं; गुरोः सुतायाद्रिपतीश्वरो नदन् ॥

sa tomaraṁ bhāskararaśmisaṁnibhaṁ; balāstrasargottamayatnamanyubhiḥ । sasarja śīghraṁ pratipīḍayan gajaṁ; guroḥ sutāyādripatīśvaro nadan ॥

मणिप्रतानोत्तमवज्रहाटकै;रलंकृतं चांशुकमाल्यमौक्तिकैः । हतोऽस्यसावित्यसकृन्मुदा नद;न्पराभिनद्द्रौणिवराङ्गभूषणम् ॥

maṇipratānottamavajrahāṭakair; alaṁkr̥taṁ cāṁśukamālyamauktikaiḥ । hato ’sy asāv ity asakr̥n mudā nadan; parābhinad drauṇivarāṅgabhūṣaṇam ॥

तदर्कचन्द्रग्रहपावकत्विषं; भृशाभिघातात्पतितं विचूर्णितम् । महेन्द्रवज्राभिहतं महावनं; यथाद्रिशृङ्गं धरणीतले तथा ॥

tad arkacandragrahapāvakatviṣaṁ; bhr̥śābhighātāt patitaṁ vicūrṇitam । mahendravajrābhihataṁ mahāvanaṁ; yathādriśr̥ṅgaṁ dharaṇītale tathā ॥

ततः प्रजज्वाल परेण मन्युना; पदाहतो नागपतिर्यथा तथा । समादधे चान्तकदण्डसंनिभा;निषूनमित्रान्तकरांश्चतुर्दश ॥

tataḥ prajajvāla pareṇa manyunā; padāhato nāgapatir yathā tathā । samādadhe cāntakadaṇḍasaṁnibhān; iṣūn amitrāntakarāṁś caturdaśa ॥

द्विपस्य पादाग्रकरान्स पञ्चभि;र्नृपस्य बाहू च शिरोऽथ च त्रिभिः । जघान षड्भिः षडृतूत्तमत्विषः; स पाण्ड्यराजानुचरान्महारथान् ॥

dvipasya pādāgrakarān sa pañcabhir; nr̥pasya bāhū ca śiro ’tha ca tribhiḥ । jaghāna ṣaḍbhiḥ ṣaḍ r̥tūttamatviṣaḥ; sa pāṇḍyarājānucarān mahārathān ॥

सुदीर्घवृत्तौ वरचन्दनोक्षितौ; सुवर्णमुक्तामणिवज्रभूषितौ । भुजौ धरायां पतितौ नृपस्य तौ; विवेष्टतुस्तार्क्ष्यहताविवोरगौ ॥

sudīrghavr̥ttau varacandanokṣitau; suvarṇamuktāmaṇivajrabhūṣitau । bhujau dharāyāṁ patitau nr̥pasya tau; viveṣṭatus tārkṣyahatāv ivoragau ॥

शिरश्च तत्पूर्णशशिप्रभाननं; सरोषताम्रायतनेत्रमुन्नसम् । क्षितौ विबभ्राज पतत्सकुण्डलं; विशाखयोर्मध्यगतः शशी यथा ॥

śiraś ca tat pūrṇaśaśiprabhānanaṁ; saroṣatāmrāyatanetram unnasam । kṣitau vibabhrāja patat sakuṇḍalaṁ; viśākhayor madhyagataḥ śaśī yathā ॥

समाप्तविद्यं तु गुरोः सुतं नृपः; समाप्तकर्माणमुपेत्य ते सुतः । सुहृद्वृतोऽत्यर्थमपूजयन्मुदा; जिते बलौ विष्णुमिवामरेश्वरः ॥

samāptavidyaṁ tu guroḥ sutaṁ nr̥paḥ; samāptakarmāṇam upetya te sutaḥ । suhr̥dvr̥to ’tyartham apūjayan mudā; jite balau viṣṇum ivāmareśvaraḥ ॥