Adhyāya 17

संजय उवाच । हस्तिभिस्तु महामात्रास्तव पुत्रेण चोदिताः । धृष्टद्युम्नं जिघांसन्तः क्रुद्धाः पार्षतमभ्ययुः ॥

saṁjaya uvāca । hastibhis tu mahāmātrās tava putreṇa coditāḥ । dhr̥ṣṭadyumnaṁ jighāṁsantaḥ kruddhāḥ pārṣatam abhyayuḥ ॥

प्राच्याश्च दाक्षिणात्याश्च प्रवीरा गजयोधिनः । अङ्गा वङ्गाश्च पुण्ड्राश्च मागधास्ताम्रलिप्तकाः ॥

prācyāś ca dākṣiṇātyāś ca pravīrā gajayodhinaḥ । aṅgā vaṅgāś ca puṇḍrāś ca māgadhās tāmraliptakāḥ ॥

मेकलाः कोशला मद्रा दशार्णा निषधास्तथा । गजयुद्धेषु कुशलाः कलिङ्गैः सह भारत ॥

mekalāḥ kośalā madrā daśārṇā niṣadhās tathā । gajayuddheṣu kuśalāḥ kaliṅgaiḥ saha bhārata ॥

शरतोमरनाराचैर्वृष्टिमन्त इवाम्बुदाः । सिषिचुस्ते ततः सर्वे पाञ्चालाचलमाहवे ॥

śaratomaranārācair vr̥ṣṭimanta ivāmbudāḥ । siṣicus te tataḥ sarve pāñcālācalam āhave ॥

तान्संमिमर्दिषुर्नागान्पार्ष्ण्यङ्गुष्ठाङ्कुशैर्भृशम् । पोथितान्पार्षतो बाणैर्नाराचैश्चाभ्यवीवृषत् ॥

tān saṁmimardiṣur nāgān pārṣṇyaṅguṣṭhāṅkuśair bhr̥śam । pothitān pārṣato bāṇair nārācaiś cābhyavīvr̥ṣat ॥

एकैकं दशभिः षड्भिरष्टाभिरपि भारत । द्विरदानभिविव्याध क्षिप्तैर्गिरिनिभाञ्शरैः । प्रच्छाद्यमानो द्विरदैर्मेघैरिव दिवाकरः ॥

ekaikaṁ daśabhiḥ ṣaḍbhir aṣṭābhir api bhārata । dviradān abhivivyādha kṣiptair girinibhāñ śaraiḥ । pracchādyamāno dviradair meghair iva divākaraḥ ॥

पर्यासुः पाण्डुपाञ्चाला नदन्तो निशितायुधाः । तान्नागानभिवर्षन्तो ज्यातन्त्रीशरनादितैः ॥

paryāsuḥ pāṇḍupāñcālā nadanto niśitāyudhāḥ । tān nāgān abhivarṣanto jyātantrīśaranāditaiḥ ॥

नकुलः सहदेवश्च द्रौपदेयाः प्रभद्रकाः । सात्यकिश्च शिखण्डी च चेकितानश्च वीर्यवान् ॥

nakulaḥ sahadevaś ca draupadeyāḥ prabhadrakāḥ । sātyakiś ca śikhaṇḍī ca cekitānaś ca vīryavān ॥

ते म्लेच्छैः प्रेषिता नागा नरानश्वान्रथानपि । हस्तैराक्षिप्य ममृदुः पद्भिश्चाप्यतिमन्यवः ॥

te mlecchaiḥ preṣitā nāgā narān aśvān rathān api । hastair ākṣipya mamr̥duḥ padbhiś cāpy atimanyavaḥ ॥

बिभिदुश्च विषाणाग्रैः समाक्षिप्य च चिक्षिपुः । विषाणलग्नैश्चाप्यन्ये परिपेतुर्विभीषणाः ॥

bibhiduś ca viṣāṇāgraiḥ samākṣipya ca cikṣipuḥ । viṣāṇalagnaiś cāpy anye paripetur vibhīṣaṇāḥ ॥

प्रमुखे वर्तमानं तु द्विपं वङ्गस्य सात्यकिः । नाराचेनोग्रवेगेन भित्त्वा मर्मण्यपातयत् ॥

pramukhe vartamānaṁ tu dvipaṁ vaṅgasya sātyakiḥ । nārācenogravegena bhittvā marmaṇy apātayat ॥

तस्यावर्जितनागस्य द्विरदादुत्पतिष्यतः । नाराचेनाभिनद्वक्षः सोऽपतद्भुवि सात्यकेः ॥

tasyāvarjitanāgasya dviradād utpatiṣyataḥ । nārācenābhinad vakṣaḥ so ’patad bhuvi sātyakeḥ ॥

पुण्ड्रस्यापततो नागं चलन्तमिव पर्वतम् । सहदेवः प्रयत्नात्तैर्नाराचैर्व्यहनत्त्रिभिः ॥

puṇḍrasyāpatato nāgaṁ calantam iva parvatam । sahadevaḥ prayatnāt tair nārācair vyahanat tribhiḥ ॥

विपताकं वियन्तारं विवर्मध्वजजीवितम् । तं कृत्वा द्विरदं भूयः सहदेवोऽङ्गमभ्यगात् ॥

vipatākaṁ viyantāraṁ vivarmadhvajajīvitam । taṁ kr̥tvā dviradaṁ bhūyaḥ sahadevo ’ṅgam abhyagāt ॥

सहदेवं तु नकुलो वारयित्वाङ्गमार्दयत् । नाराचैर्यमदण्डाभैस्त्रिभिर्नागं शतेन च ॥

sahadevaṁ tu nakulo vārayitvāṅgam ārdayat । nārācair yamadaṇḍābhais tribhir nāgaṁ śatena ca ॥

दिवाकरकरप्रख्यानङ्गश्चिक्षेप तोमरान् । नकुलाय शतान्यष्टौ त्रिधैकैकं तु सोऽच्छिनत् ॥

divākarakaraprakhyān aṅgaś cikṣepa tomarān । nakulāya śatāny aṣṭau tridhaikaikaṁ tu so ’cchinat ॥

तथार्धचन्द्रेण शिरस्तस्य चिच्छेद पाण्डवः । स पपात हतो म्लेच्छस्तेनैव सह दन्तिना ॥

tathārdhacandreṇa śiras tasya ciccheda pāṇḍavaḥ । sa papāta hato mlecchas tenaiva saha dantinā ॥

आचार्यपुत्रे निहते हस्तिशिक्षाविशारदे । अङ्गाः क्रुद्धा महामात्रा नागैर्नकुलमभ्ययुः ॥

ācāryaputre nihate hastiśikṣāviśārade । aṅgāḥ kruddhā mahāmātrā nāgair nakulam abhyayuḥ ॥

चलत्पताकैः प्रमुखैर्हेमकक्ष्यातनुच्छदैः । मिमर्दिषन्तस्त्वरिताः प्रदीप्तैरिव पर्वतैः ॥

calatpatākaiḥ pramukhair hemakakṣyātanucchadaiḥ । mimardiṣantas tvaritāḥ pradīptair iva parvataiḥ ॥

मेकलोत्कलकालिङ्गा निषादास्ताम्रलिप्तकाः । शरतोमरवर्षाणि विमुञ्चन्तो जिघांसवः ॥

mekalotkalakāliṅgā niṣādās tāmraliptakāḥ । śaratomaravarṣāṇi vimuñcanto jighāṁsavaḥ ॥

तैश्छाद्यमानं नकुलं दिवाकरमिवाम्बुदैः । परि पेतुः सुसंरब्धाः पाण्डुपाञ्चालसोमकाः ॥

taiś chādyamānaṁ nakulaṁ divākaram ivāmbudaiḥ । pari petuḥ susaṁrabdhāḥ pāṇḍupāñcālasomakāḥ ॥

ततस्तदभवद्युद्धं रथिनां हस्तिभिः सह । सृजतां शरवर्षाणि तोमरांश्च सहस्रशः ॥

tatas tad abhavad yuddhaṁ rathināṁ hastibhiḥ saha । sr̥jatāṁ śaravarṣāṇi tomarāṁś ca sahasraśaḥ ॥

नागानां प्रस्फुटुः कुम्भा मर्माणि विविधानि च । दन्ताश्चैवातिविद्धानां नाराचैर्भूषणानि च ॥

nāgānāṁ prasphuṭuḥ kumbhā marmāṇi vividhāni ca । dantāś caivātividdhānāṁ nārācair bhūṣaṇāni ca ॥

तेषामष्टौ महानागांश्चतुःषष्ट्या सुतेजनैः । सहदेवो जघानाशु ते पेतुः सह सादिभिः ॥

teṣām aṣṭau mahānāgāṁś catuḥṣaṣṭyā sutejanaiḥ । sahadevo jaghānāśu te petuḥ saha sādibhiḥ ॥

अञ्जोगतिभिरायम्य प्रयत्नाद्धनुरुत्तमम् । नाराचैरहनन्नागान्नकुलः कुरुनन्दन ॥

añjogatibhir āyamya prayatnād dhanur uttamam । nārācair ahanan nāgān nakulaḥ kurunandana ॥

ततः शैनेयपाञ्चाल्यौ द्रौपदेयाः प्रभद्रकाः । शिखण्डी च महानागान्सिषिचुः शरवृष्टिभिः ॥

tataḥ śaineyapāñcālyau draupadeyāḥ prabhadrakāḥ । śikhaṇḍī ca mahānāgān siṣicuḥ śaravr̥ṣṭibhiḥ ॥

ते पाण्डुयोधाम्बुधरैः शत्रुद्विरदपर्वताः । बाणवर्षैर्हताः पेतुर्वज्रवर्षैरिवाचलाः ॥

te pāṇḍuyodhāmbudharaiḥ śatrudviradaparvatāḥ । bāṇavarṣair hatāḥ petur vajravarṣair ivācalāḥ ॥

एवं हत्वा तव गजांस्ते पाण्डुनरकुञ्जराः । द्रुतं सेनामवैक्षन्त भिन्नकूलामिवापगाम् ॥

evaṁ hatvā tava gajāṁs te pāṇḍunarakuñjarāḥ । drutaṁ senām avaikṣanta bhinnakūlām ivāpagām ॥

ते तां सेनामवालोक्य पाण्डुपुत्रस्य सैनिकाः । विक्षोभयित्वा च पुनः कर्णमेवाभिदुद्रुवुः ॥

te tāṁ senām avālokya pāṇḍuputrasya sainikāḥ । vikṣobhayitvā ca punaḥ karṇam evābhidudruvuḥ ॥

सहदेवं ततः क्रुद्धं दहन्तं तव वाहिनीम् । दुःशासनो महाराज भ्राता भ्रातरमभ्ययात् ॥

sahadevaṁ tataḥ kruddhaṁ dahantaṁ tava vāhinīm । duḥśāsano mahārāja bhrātā bhrātaram abhyayāt ॥

तौ समेतौ महायुद्धे दृष्ट्वा तत्र नराधिपाः । सिंहनादरवांश्चक्रुर्वासांस्यादुधुवुश्च ह ॥

tau sametau mahāyuddhe dr̥ṣṭvā tatra narādhipāḥ । siṁhanādaravāṁś cakrur vāsāṁsy ādudhuvuś ca ha ॥

ततो भारत क्रुद्धेन तव पुत्रेण धन्विना । पाण्डुपुत्रस्त्रिभिर्बाणैर्वक्षस्यभिहतो बली ॥

tato bhārata kruddhena tava putreṇa dhanvinā । pāṇḍuputras tribhir bāṇair vakṣasy abhihato balī ॥

सहदेवस्ततो राजन्नाराचेन तवात्मजम् । विद्ध्वा विव्याध सप्तत्या सारथिं च त्रिभिस्त्रिभिः ॥

sahadevas tato rājan nārācena tavātmajam । viddhvā vivyādha saptatyā sārathiṁ ca tribhis tribhiḥ ॥

दुःशासनस्तदा राजंश्छित्त्वा चापं महाहवे । सहदेवं त्रिसप्तत्या बाह्वोरुरसि चार्दयत् ॥

duḥśāsanas tadā rājaṁś chittvā cāpaṁ mahāhave । sahadevaṁ trisaptatyā bāhvor urasi cārdayat ॥

सहदेवस्ततः क्रुद्धः खड्गं गृह्य महाहवे । व्याविध्यत युधां श्रेष्ठः श्रीमांस्तव सुतं प्रति ॥

sahadevas tataḥ kruddhaḥ khaḍgaṁ gr̥hya mahāhave । vyāvidhyata yudhāṁ śreṣṭhaḥ śrīmāṁs tava sutaṁ prati ॥

समार्गणगणं चापं छित्त्वा तस्य महानसिः । निपपात ततो भूमौ च्युतः सर्प इवाम्बरात् ॥

samārgaṇagaṇaṁ cāpaṁ chittvā tasya mahān asiḥ । nipapāta tato bhūmau cyutaḥ sarpa ivāmbarāt ॥

अथान्यद्धनुरादाय सहदेवः प्रतापवान् । दुःशासनाय चिक्षेप बाणमन्तकरं ततः ॥

athānyad dhanur ādāya sahadevaḥ pratāpavān । duḥśāsanāya cikṣepa bāṇam antakaraṁ tataḥ ॥

तमापतन्तं विशिखं यमदण्डोपमत्विषम् । खड्गेन शितधारेण द्विधा चिच्छेद कौरवः ॥

tam āpatantaṁ viśikhaṁ yamadaṇḍopamatviṣam । khaḍgena śitadhāreṇa dvidhā ciccheda kauravaḥ ॥

तमापतन्तं सहसा निस्त्रिंशं निशितैः शरैः । पातयामास समरे सहदेवो हसन्निव ॥

tam āpatantaṁ sahasā nistriṁśaṁ niśitaiḥ śaraiḥ । pātayām āsa samare sahadevo hasann iva ॥

ततो बाणांश्चतुःषष्टिं तव पुत्रो महारणे । सहदेवरथे तूर्णं पातयामास भारत ॥

tato bāṇāṁś catuḥṣaṣṭiṁ tava putro mahāraṇe । sahadevarathe tūrṇaṁ pātayām āsa bhārata ॥

ताञ्शरान्समरे राजन्वेगेनापततो बहून् । एकैकं पञ्चभिर्बाणैः सहदेवो न्यकृन्तत ॥

tāñ śarān samare rājan vegenāpatato bahūn । ekaikaṁ pañcabhir bāṇaiḥ sahadevo nyakr̥ntata ॥

स निवार्य महाबाणांस्तव पुत्रेण प्रेषितान् । अथास्मै सुबहून्बाणान्माद्रीपुत्रः समाचिनोत् ॥

sa nivārya mahābāṇāṁs tava putreṇa preṣitān । athāsmai subahūn bāṇān mādrīputraḥ samācinot ॥

ततः क्रुद्धो महाराज सहदेवः प्रतापवान् । समाधत्त शरं घोरं मृत्युकालान्तकोपमम् । विकृष्य बलवच्चापं तव पुत्राय सोऽसृजत् ॥

tataḥ kruddho mahārāja sahadevaḥ pratāpavān । samādhatta śaraṁ ghoraṁ mr̥tyukālāntakopamam । vikr̥ṣya balavac cāpaṁ tava putrāya so ’sr̥jat ॥

स तं निर्भिद्य वेगेन भित्त्वा च कवचं महत् । प्राविशद्धरणीं राजन्वल्मीकमिव पन्नगः । ततः स मुमुहे राजंस्तव पुत्रो महारथः ॥

sa taṁ nirbhidya vegena bhittvā ca kavacaṁ mahat । prāviśad dharaṇīṁ rājan valmīkam iva pannagaḥ । tataḥ sa mumuhe rājaṁs tava putro mahārathaḥ ॥

मूढं चैनं समालक्ष्य सारथिस्त्वरितो रथम् । अपोवाह भृशं त्रस्तो वध्यमानं शितैः शरैः ॥

mūḍhaṁ cainaṁ samālakṣya sārathis tvarito ratham । apovāha bhr̥śaṁ trasto vadhyamānaṁ śitaiḥ śaraiḥ ॥

पराजित्य रणे तं तु पाण्डवः पाण्डुपूर्वज । दुर्योधनबलं हृष्टः प्रामथद्वै समन्ततः ॥

parājitya raṇe taṁ tu pāṇḍavaḥ pāṇḍupūrvaja । duryodhanabalaṁ hr̥ṣṭaḥ prāmathad vai samantataḥ ॥

पिपीलिकापुटं राजन्यथामृद्नान्नरो रुषा । तथा सा कौरवी सेना मृदिता तेन भारत ॥

pipīlikāpuṭaṁ rājan yathāmr̥dnān naro ruṣā । tathā sā kauravī senā mr̥ditā tena bhārata ॥

नकुलं रभसं युद्धे दारयन्तं वरूथिनीम् । कर्णो वैकर्तनो राजन्वारयामास वै तदा ॥

nakulaṁ rabhasaṁ yuddhe dārayantaṁ varūthinīm । karṇo vaikartano rājan vārayām āsa vai tadā ॥

नकुलश्च तदा कर्णं प्रहसन्निदमब्रवीत् । चिरस्य बत दृष्टोऽहं दैवतैः सौम्यचक्षुषा ॥

nakulaś ca tadā karṇaṁ prahasann idam abravīt । cirasya bata dr̥ṣṭo ’haṁ daivataiḥ saumyacakṣuṣā ॥

यस्य मे त्वं रणे पाप चक्षुर्विषयमागतः । त्वं हि मूलमनर्थानां वैरस्य कलहस्य च ॥

yasya me tvaṁ raṇe pāpa cakṣurviṣayam āgataḥ । tvaṁ hi mūlam anarthānāṁ vairasya kalahasya ca ॥

त्वद्दोषात्कुरवः क्षीणाः समासाद्य परस्परम् । त्वामद्य समरे हत्वा कृतकृत्योऽस्मि विज्वरः ॥

tvaddoṣāt kuravaḥ kṣīṇāḥ samāsādya parasparam । tvām adya samare hatvā kr̥takr̥tyo ’smi vijvaraḥ ॥

एवमुक्तः प्रत्युवाच नकुलं सूतनन्दनः । सदृशं राजपुत्रस्य धन्विनश्च विशेषतः ॥

evam uktaḥ pratyuvāca nakulaṁ sūtanandanaḥ । sadr̥śaṁ rājaputrasya dhanvinaś ca viśeṣataḥ ॥

प्रहरस्व रणे बाल पश्यामस्तव पौरुषम् । कर्म कृत्वा रणे शूर ततः कत्थितुमर्हसि ॥

praharasva raṇe bāla paśyāmas tava pauruṣam । karma kr̥tvā raṇe śūra tataḥ katthitum arhasi ॥

अनुक्त्वा समरे तात शूरा युध्यन्ति शक्तितः । स युध्यस्व मया शक्त्या विनेष्ये दर्पमद्य ते ॥

anuktvā samare tāta śūrā yudhyanti śaktitaḥ । sa yudhyasva mayā śaktyā vineṣye darpam adya te ॥

इत्युक्त्वा प्राहरत्तूर्णं पाण्डुपुत्राय सूतजः । विव्याध चैनं समरे त्रिसप्तत्या शिलीमुखैः ॥

ity uktvā prāharat tūrṇaṁ pāṇḍuputrāya sūtajaḥ । vivyādha cainaṁ samare trisaptatyā śilīmukhaiḥ ॥

नकुलस्तु ततो विद्धः सूतपुत्रेण भारत । अशीत्याशीविषप्रख्यैः सूतपुत्रमविध्यत ॥

nakulas tu tato viddhaḥ sūtaputreṇa bhārata । aśītyāśīviṣaprakhyaiḥ sūtaputram avidhyata ॥

तस्य कर्णो धनुश्छित्त्वा स्वर्णपुङ्खैः शिलाशितैः । त्रिंशता परमेष्वासः शरैः पाण्डवमार्दयत् ॥

tasya karṇo dhanuś chittvā svarṇapuṅkhaiḥ śilāśitaiḥ । triṁśatā parameṣvāsaḥ śaraiḥ pāṇḍavam ārdayat ॥

ते तस्य कवचं भित्त्वा पपुः शोणितमाहवे । आशीविषा यथा नागा भित्त्वा गां सलिलं पपुः ॥

te tasya kavacaṁ bhittvā papuḥ śoṇitam āhave । āśīviṣā yathā nāgā bhittvā gāṁ salilaṁ papuḥ ॥

अथान्यद्धनुरादाय हेमपृष्ठं दुरासदम् । कर्णं विव्याध विंशत्या सारथिं च त्रिभिः शरैः ॥

athānyad dhanur ādāya hemapr̥ṣṭhaṁ durāsadam । karṇaṁ vivyādha viṁśatyā sārathiṁ ca tribhiḥ śaraiḥ ॥

ततः क्रुद्धो महाराज नकुलः परवीरहा । क्षुरप्रेण सुतीक्ष्णेन कर्णस्य धनुरच्छिनत् ॥

tataḥ kruddho mahārāja nakulaḥ paravīrahā । kṣurapreṇa sutīkṣṇena karṇasya dhanur acchinat ॥

अथैनं छिन्नधन्वानं सायकानां शतैस्त्रिभिः । आजघ्ने प्रहसन्वीरः सर्वलोकमहारथम् ॥

athainaṁ chinnadhanvānaṁ sāyakānāṁ śatais tribhiḥ । ājaghne prahasan vīraḥ sarvalokamahāratham ॥

कर्णमभ्यर्दितं दृष्ट्वा पाण्डुपुत्रेण मारिष । विस्मयं परमं जग्मू रथिनः सह दैवतैः ॥

karṇam abhyarditaṁ dr̥ṣṭvā pāṇḍuputreṇa māriṣa । vismayaṁ paramaṁ jagmū rathinaḥ saha daivataiḥ ॥

अथान्यद्धनुरादाय कर्णो वैकर्तनस्तदा । नकुलं पञ्चभिर्बाणैर्जत्रुदेशे समार्दयत् ॥

athānyad dhanur ādāya karṇo vaikartanas tadā । nakulaṁ pañcabhir bāṇair jatrudeśe samārdayat ॥

उरःस्थैरथ तैर्बाणैर्माद्रीपुत्रो व्यरोचत । स्वरश्मिभिरिवादित्यो भुवने विसृजन्प्रभाम् ॥

uraḥsthair atha tair bāṇair mādrīputro vyarocata । svaraśmibhir ivādityo bhuvane visr̥jan prabhām ॥

नकुलस्तु ततः कर्णं विद्ध्वा सप्तभिरायसैः । अथास्य धनुषः कोटिं पुनश्चिच्छेद मारिष ॥

nakulas tu tataḥ karṇaṁ viddhvā saptabhir āyasaiḥ । athāsya dhanuṣaḥ koṭiṁ punaś ciccheda māriṣa ॥

सोऽन्यत्कार्मुकमादाय समरे वेगवत्तरम् । नकुलस्य ततो बाणैः सर्वतोऽवारयद्दिशः ॥

so ’nyat kārmukam ādāya samare vegavattaram । nakulasya tato bāṇaiḥ sarvato ’vārayad diśaḥ ॥

संछाद्यमानः सहसा कर्णचापच्युतैः शरैः । चिच्छेद स शरांस्तूर्णं शरैरेव महारथः ॥

saṁchādyamānaḥ sahasā karṇacāpacyutaiḥ śaraiḥ । ciccheda sa śarāṁs tūrṇaṁ śarair eva mahārathaḥ ॥

ततो बाणमयं जालं विततं व्योम्न्यदृश्यत । खद्योतानां गणैरेव संपतद्भिर्यथा नभः ॥

tato bāṇamayaṁ jālaṁ vitataṁ vyomny adr̥śyata । khadyotānāṁ gaṇair eva saṁpatadbhir yathā nabhaḥ ॥

तैर्विमुक्तैः शरशतैश्छादितं गगनं तदा । शलभानां यथा व्रातैस्तद्वदासीत्समाकुलम् ॥

tair vimuktaiḥ śaraśataiś chāditaṁ gaganaṁ tadā । śalabhānāṁ yathā vrātais tadvad āsīt samākulam ॥

ते शरा हेमविकृताः संपतन्तो मुहुर्मुहुः । श्रेणीकृता अभासन्त हंसाः श्रेणीगता इव ॥

te śarā hemavikr̥tāḥ saṁpatanto muhur muhuḥ । śreṇīkr̥tā abhāsanta haṁsāḥ śreṇīgatā iva ॥

बाणजालावृते व्योम्नि छादिते च दिवाकरे । समसर्पत्ततो भूतं किंचिदेव विशां पते ॥

bāṇajālāvr̥te vyomni chādite ca divākare । samasarpat tato bhūtaṁ kiṁ cid eva viśāṁ pate ॥

निरुद्धे तत्र मार्गे तु शरसंघैः समन्ततः । व्यरोचतां महाभागौ बालसूर्याविवोदितौ ॥

niruddhe tatra mārge tu śarasaṁghaiḥ samantataḥ । vyarocatāṁ mahābhāgau bālasūryāv ivoditau ॥

कर्णचापच्युतैर्बाणैर्वध्यमानास्तु सोमकाः । अवालीयन्त राजेन्द्र वेदनार्ताः शरार्दिताः ॥

karṇacāpacyutair bāṇair vadhyamānās tu somakāḥ । avālīyanta rājendra vedanārtāḥ śarārditāḥ ॥

नकुलस्य तथा बाणैर्वध्यमाना चमूस्तव । व्यशीर्यत दिशो राजन्वातनुन्ना इवाम्बुदाः ॥

nakulasya tathā bāṇair vadhyamānā camūs tava । vyaśīryata diśo rājan vātanunnā ivāmbudāḥ ॥

ते सेने वध्यमाने तु ताभ्यां दिव्यैर्महाशरैः । शरपातमपक्रम्य ततः प्रेक्षकवत्स्थिते ॥

te sene vadhyamāne tu tābhyāṁ divyair mahāśaraiḥ । śarapātam apakramya tataḥ prekṣakavat sthite ॥

प्रोत्सारिते जने तस्मिन्कर्णपाण्डवयोः शरैः । विव्याधाते महात्मानावन्योन्यं शरवृष्टिभिः ॥

protsārite jane tasmin karṇapāṇḍavayoḥ śaraiḥ । vivyādhāte mahātmānāv anyonyaṁ śaravr̥ṣṭibhiḥ ॥

निदर्शयन्तौ त्वस्त्राणि दिव्यानि रणमूर्धनि । छादयन्तौ च सहसा परस्परवधैषिणौ ॥

nidarśayantau tv astrāṇi divyāni raṇamūrdhani । chādayantau ca sahasā parasparavadhaiṣiṇau ॥

नकुलेन शरा मुक्ताः कङ्कबर्हिणवाससः । ते तु कर्णमवच्छाद्य व्यतिष्ठन्त यथा परे ॥

nakulena śarā muktāḥ kaṅkabarhiṇavāsasaḥ । te tu karṇam avacchādya vyatiṣṭhanta yathā pare ॥

शरवेश्मप्रविष्टौ तौ ददृशाते न कैश्चन । चन्द्रसूर्यौ यथा राजंश्छाद्यमानौ जलागमे ॥

śaraveśmapraviṣṭau tau dadr̥śāte na kaiś cana । candrasūryau yathā rājaṁś chādyamānau jalāgame ॥

ततः क्रुद्धो रणे कर्णः कृत्वा घोरतरं वपुः । पाण्डवं छादयामास समन्ताच्छरवृष्टिभिः ॥

tataḥ kruddho raṇe karṇaḥ kr̥tvā ghorataraṁ vapuḥ । pāṇḍavaṁ chādayām āsa samantāc charavr̥ṣṭibhiḥ ॥

स च्छाद्यमानः समरे सूतपुत्रेण पाण्डवः । न चकार व्यथां राजन्भास्करो जलदैर्यथा ॥

sa cchādyamānaḥ samare sūtaputreṇa pāṇḍavaḥ । na cakāra vyathāṁ rājan bhāskaro jaladair yathā ॥

ततः प्रहस्याधिरथिः शरजालानि मारिष । प्रेषयामास समरे शतशोऽथ सहस्रशः ॥

tataḥ prahasyādhirathiḥ śarajālāni māriṣa । preṣayām āsa samare śataśo ’tha sahasraśaḥ ॥

एकच्छायमभूत्सर्वं तस्य बाणैर्महात्मनः । अभ्रच्छायेव संजज्ञे संपतद्भिः शरोत्तमैः ॥

ekacchāyam abhūt sarvaṁ tasya bāṇair mahātmanaḥ । abhracchāyeva saṁjajñe saṁpatadbhiḥ śarottamaiḥ ॥

ततः कर्णो महाराज धनुश्छित्त्वा महात्मनः । सारथिं पातयामास रथनीडाद्धसन्निव ॥

tataḥ karṇo mahārāja dhanuś chittvā mahātmanaḥ । sārathiṁ pātayām āsa rathanīḍād dhasann iva ॥

तथाश्वांश्चतुरश्चास्य चतुर्भिर्निशितैः शरैः । यमस्य सदनं तूर्णं प्रेषयामास भारत ॥

tathāśvāṁś caturaś cāsya caturbhir niśitaiḥ śaraiḥ । yamasya sadanaṁ tūrṇaṁ preṣayām āsa bhārata ॥

अथास्य तं रथं तूर्णं तिलशो व्यधमच्छरैः । पताकां चक्ररक्षौ च ध्वजं खड्गं च मारिष । शतचन्द्रं ततश्चर्म सर्वोपकरणानि च ॥

athāsya taṁ rathaṁ tūrṇaṁ tilaśo vyadhamac charaiḥ । patākāṁ cakrarakṣau ca dhvajaṁ khaḍgaṁ ca māriṣa । śatacandraṁ tataś carma sarvopakaraṇāni ca ॥

हताश्वो विरथश्चैव विवर्मा च विशां पते । अवतीर्य रथात्तूर्णं परिघं गृह्य विष्ठितः ॥

hatāśvo virathaś caiva vivarmā ca viśāṁ pate । avatīrya rathāt tūrṇaṁ parighaṁ gr̥hya viṣṭhitaḥ ॥

तमुद्यतं महाघोरं परिघं तस्य सूतजः । व्यहनत्सायकै राजञ्शतशोऽथ सहस्रशः ॥

tam udyataṁ mahāghoraṁ parighaṁ tasya sūtajaḥ । vyahanat sāyakai rājañ śataśo ’tha sahasraśaḥ ॥

व्यायुधं चैनमालक्ष्य शरैः संनतपर्वभिः । आर्दयद्बहुशः कर्णो न चैनं समपीडयत् ॥

vyāyudhaṁ cainam ālakṣya śaraiḥ saṁnataparvabhiḥ । ārdayad bahuśaḥ karṇo na cainaṁ samapīḍayat ॥

स वध्यमानः समरे कृतास्त्रेण बलीयसा । प्राद्रवत्सहसा राजन्नकुलो व्याकुलेन्द्रियः ॥

sa vadhyamānaḥ samare kr̥tāstreṇa balīyasā । prādravat sahasā rājan nakulo vyākulendriyaḥ ॥

तमभिद्रुत्य राधेयः प्रहसन्वै पुनः पुनः । सज्यमस्य धनुः कण्ठे सोऽवासृजत भारत ॥

tam abhidrutya rādheyaḥ prahasan vai punaḥ punaḥ । sajyam asya dhanuḥ kaṇṭhe so ’vāsr̥jata bhārata ॥

ततः स शुशुभे राजन्कण्ठासक्तमहाधनुः । परिवेषमनुप्राप्तो यथा स्याद्व्योम्नि चन्द्रमाः । यथैव च सितो मेघः शक्रचापेन शोभितः ॥

tataḥ sa śuśubhe rājan kaṇṭhāsaktamahādhanuḥ । pariveṣam anuprāpto yathā syād vyomni candramāḥ । yathaiva ca sito meghaḥ śakracāpena śobhitaḥ ॥

तमब्रवीत्तदा कर्णो व्यर्थं व्याहृतवानसि । वदेदानीं पुनर्हृष्टो वध्यं मां त्वं पुनः पुनः ॥

tam abravīt tadā karṇo vyarthaṁ vyāhr̥tavān asi । vadedānīṁ punar hr̥ṣṭo vadhyaṁ māṁ tvaṁ punaḥ punaḥ ॥

मा योत्सीर्गुरुभिः सार्धं बलवद्भिश्च पाण्डव । सदृशैस्तात युध्यस्व व्रीडां मा कुरु पाण्डव । गृहं वा गच्छ माद्रेय यत्र वा कृष्णफल्गुनौ ॥

mā yotsīr gurubhiḥ sārdhaṁ balavadbhiś ca pāṇḍava । sadr̥śais tāta yudhyasva vrīḍāṁ mā kuru pāṇḍava । gr̥haṁ vā gaccha mādreya yatra vā kr̥ṣṇaphalgunau ॥

एवमुक्त्वा महाराज व्यसर्जयत तं ततः । वधप्राप्तं तु तं राजन्नावधीत्सूतनन्दनः । स्मृत्वा कुन्त्या वचो राजंस्तत एनं व्यसर्जयत् ॥

evam uktvā mahārāja vyasarjayata taṁ tataḥ । vadhaprāptaṁ tu taṁ rājan nāvadhīt sūtanandanaḥ । smr̥tvā kuntyā vaco rājaṁs tata enaṁ vyasarjayat ॥

विसृष्टः पाण्डवो राजन्सूतपुत्रेण धन्विना । व्रीडन्निव जगामाथ युधिष्ठिररथं प्रति ॥

visr̥ṣṭaḥ pāṇḍavo rājan sūtaputreṇa dhanvinā । vrīḍann iva jagāmātha yudhiṣṭhirarathaṁ prati ॥

आरुरोह रथं चापि सूतपुत्रप्रतापितः । निःश्वसन्दुःखसंतप्तः कुम्भे क्षिप्त इवोरगः ॥

āruroha rathaṁ cāpi sūtaputrapratāpitaḥ । niḥśvasan duḥkhasaṁtaptaḥ kumbhe kṣipta ivoragaḥ ॥

तं विसृज्य रणे कर्णः पाञ्चालांस्त्वरितो ययौ । रथेनातिपताकेन चन्द्रवर्णहयेन च ॥

taṁ visr̥jya raṇe karṇaḥ pāñcālāṁs tvarito yayau । rathenātipatākena candravarṇahayena ca ॥

तत्राक्रन्दो महानासीत्पाण्डवानां विशां पते । दृष्ट्वा सेनापतिं यान्तं पाञ्चालानां रथव्रजान् ॥

tatrākrando mahān āsīt pāṇḍavānāṁ viśāṁ pate । dr̥ṣṭvā senāpatiṁ yāntaṁ pāñcālānāṁ rathavrajān ॥

तत्राकरोन्महाराज कदनं सूतनन्दनः । मध्यं गते दिनकरे चक्रवत्प्रचरन्प्रभुः ॥

tatrākaron mahārāja kadanaṁ sūtanandanaḥ । madhyaṁ gate dinakare cakravat pracaran prabhuḥ ॥

भग्नचक्रै रथैः केचिच्छिन्नध्वजपताकिभिः । ससूतैर्हतसूतैश्च भग्नाक्षैश्चैव मारिष । ह्रियमाणानपश्याम पाञ्चालानां रथव्रजान् ॥

bhagnacakrai rathaiḥ ke cic chinnadhvajapatākibhiḥ । sasūtair hatasūtaiś ca bhagnākṣaiś caiva māriṣa । hriyamāṇān apaśyāma pāñcālānāṁ rathavrajān ॥

तत्र तत्र च संभ्रान्ता विचेरुर्मत्तकुञ्जराः । दवाग्निना परीताङ्गा यथैव स्युर्महावने ॥

tatra tatra ca saṁbhrāntā vicerur mattakuñjarāḥ । davāgninā parītāṅgā yathaiva syur mahāvane ॥

भिन्नकुम्भा विरुधिराश्छिन्नहस्ताश्च वारणाः । भिन्नगात्रवराश्चैव च्छिन्नवालाश्च मारिष । छिन्नाभ्राणीव संपेतुर्वध्यमाना महात्मना ॥

bhinnakumbhā virudhirāś chinnahastāś ca vāraṇāḥ । bhinnagātravarāś caiva cchinnavālāś ca māriṣa । chinnābhrāṇīva saṁpetur vadhyamānā mahātmanā ॥

अपरे त्रासिता नागा नाराचशततोमरैः । तमेवाभिमुखा यान्ति शलभा इव पावकम् ॥

apare trāsitā nāgā nārācaśatatomaraiḥ । tam evābhimukhā yānti śalabhā iva pāvakam ॥

अपरे निष्टनन्तः स्म व्यदृश्यन्त महाद्विपाः । क्षरन्तः शोणितं गात्रैर्नगा इव जलप्लवम् ॥

apare niṣṭanantaḥ sma vyadr̥śyanta mahādvipāḥ । kṣarantaḥ śoṇitaṁ gātrair nagā iva jalaplavam ॥

उरश्छदैर्विमुक्ताश्च वालबन्धैश्च वाजिनः । राजतैश्च तथा कांस्यैः सौवर्णैश्चैव भूषणैः ॥

uraśchadair vimuktāś ca vālabandhaiś ca vājinaḥ । rājataiś ca tathā kāṁsyaiḥ sauvarṇaiś caiva bhūṣaṇaiḥ ॥

हीना आस्तरणैश्चैव खलीनैश्च विवर्जिताः । चामरैश्च कुथाभिश्च तूणीरैः पतितैरपि ॥

hīnā āstaraṇaiś caiva khalīnaiś ca vivarjitāḥ । cāmaraiś ca kuthābhiś ca tūṇīraiḥ patitair api ॥

निहतैः सादिभिश्चैव शूरैराहवशोभिभिः । अपश्याम रणे तत्र भ्राम्यमाणान्हयोत्तमान् ॥

nihataiḥ sādibhiś caiva śūrair āhavaśobhibhiḥ । apaśyāma raṇe tatra bhrāmyamāṇān hayottamān ॥

प्रासैः खड्गैश्च संस्यूतानृष्टिभिश्च नराधिप । हययोधानपश्याम कञ्चुकोष्णीषधारिणः ॥

prāsaiḥ khaḍgaiś ca saṁsyūtān r̥ṣṭibhiś ca narādhipa । hayayodhān apaśyāma kañcukoṣṇīṣadhāriṇaḥ ॥

रथान्हेमपरिष्कारान्सुयुक्ताञ्जवनैर्हयैः । भ्रममाणानपश्याम हतेषु रथिषु द्रुतम् ॥

rathān hemapariṣkārān suyuktāñ javanair hayaiḥ । bhramamāṇān apaśyāma hateṣu rathiṣu drutam ॥

भग्नाक्षकूबरान्कांश्चिच्छिन्नचक्रांश्च मारिष । विपताकाध्वजांश्चान्याञ्छिन्नेषायुगबन्धुरान् ॥

bhagnākṣakūbarān kāṁś cic chinnacakrāṁś ca māriṣa । vipatākādhvajāṁś cānyāñ chinneṣāyugabandhurān ॥

विहीनान्रथिनस्तत्र धावमानान्समन्ततः । सूर्यपुत्रशरैस्त्रस्तानपश्याम विशां पते ॥

vihīnān rathinas tatra dhāvamānān samantataḥ । sūryaputraśarais trastān apaśyāma viśāṁ pate ॥

विशस्त्रांश्च तथैवान्यान्सशस्त्रांश्च बहून्हतान् । तावकाञ्जालसंछन्नानुरोघण्टाविभूषितान् ॥

viśastrāṁś ca tathaivānyān saśastrāṁś ca bahūn hatān । tāvakāñ jālasaṁchannān uroghaṇṭāvibhūṣitān ॥

नानावर्णविचित्राभिः पताकाभिरलंकृतान् । पदातीनन्वपश्याम धावमानान्समन्ततः ॥

nānāvarṇavicitrābhiḥ patākābhir alaṁkr̥tān । padātīn anvapaśyāma dhāvamānān samantataḥ ॥

शिरांसि बाहूनूरूंश्च छिन्नानन्यांस्तथा युधि । कर्णचापच्युतैर्बाणैरपश्याम विनाकृतान् ॥

śirāṁsi bāhūn ūrūṁś ca chinnān anyāṁs tathā yudhi । karṇacāpacyutair bāṇair apaśyāma vinākr̥tān ॥

महान्व्यतिकरो रौद्रो योधानामन्वदृश्यत । कर्णसायकनुन्नानां हतानां निशितैः शरैः ॥

mahān vyatikaro raudro yodhānām anvadr̥śyata । karṇasāyakanunnānāṁ hatānāṁ niśitaiḥ śaraiḥ ॥

ते वध्यमानाः समरे सूतपुत्रेण सृञ्जयाः । तमेवाभिमुखा यान्ति पतंगा इव पावकम् ॥

te vadhyamānāḥ samare sūtaputreṇa sr̥ñjayāḥ । tam evābhimukhā yānti pataṁgā iva pāvakam ॥

तं दहन्तमनीकानि तत्र तत्र महारथम् । क्षत्रिया वर्जयामासुर्युगान्ताग्निमिवोल्बणम् ॥

taṁ dahantam anīkāni tatra tatra mahāratham । kṣatriyā varjayām āsur yugāntāgnim ivolbaṇam ॥

हतशेषास्तु ये वीराः पाञ्चालानां महारथाः । तान्प्रभग्नान्द्रुतान्कर्णः पृष्ठतो विकिरञ्शरैः । अभ्यधावत तेजस्वी विशीर्णकवचध्वजान् ॥

hataśeṣās tu ye vīrāḥ pāñcālānāṁ mahārathāḥ । tān prabhagnān drutān karṇaḥ pr̥ṣṭhato vikirañ śaraiḥ । abhyadhāvata tejasvī viśīrṇakavacadhvajān ॥

तापयामास तान्बाणैः सूतपुत्रो महारथः । मध्यंदिनमनुप्राप्तो भूतानीव तमोनुदः ॥

tāpayām āsa tān bāṇaiḥ sūtaputro mahārathaḥ । madhyaṁdinam anuprāpto bhūtānīva tamonudaḥ ॥