Adhyāya 14

संजय उवाच । प्रत्यागत्य पुनर्जिष्णुरहन्संशप्तकान्बहून् । वक्रानुवक्रगमनादङ्गारक इव ग्रहः ॥

saṁjaya uvāca । pratyāgatya punar jiṣṇur ahan saṁśaptakān bahūn । vakrānuvakragamanād aṅgāraka iva grahaḥ ॥

पार्थबाणहता राजन्नराश्वरथकुञ्जराः । विचेलुर्बभ्रमुर्नेदुः पेतुर्मम्लुश्च मारिष ॥

pārthabāṇahatā rājan narāśvarathakuñjarāḥ । vicelur babhramur neduḥ petur mamluś ca māriṣa ॥

धुर्यं धुर्यतरान्सूतान्रथांश्च परिसंक्षिपन् । पाणीन्पाणिगतं शस्त्रं बाहूनपि शिरांसि च ॥

dhuryaṁ dhuryatarān sūtān rathāṁś ca parisaṁkṣipan । pāṇīn pāṇigataṁ śastraṁ bāhūn api śirāṁsi ca ॥

भल्लैः क्षुरैरर्धचन्द्रैर्वत्सदन्तैश्च पाण्डवः । चिच्छेदामित्रवीराणां समरे प्रतियुध्यताम् ॥

bhallaiḥ kṣurair ardhacandrair vatsadantaiś ca pāṇḍavaḥ । cicchedāmitravīrāṇāṁ samare pratiyudhyatām ॥

वाशितार्थे युयुत्सन्तो वृषभा वृषभं यथा । आपतन्त्यर्जुनं शूराः शतशोऽथ सहस्रशः ॥

vāśitārthe yuyutsanto vr̥ṣabhā vr̥ṣabhaṁ yathā । āpatanty arjunaṁ śūrāḥ śataśo ’tha sahasraśaḥ ॥

तेषां तस्य च तद्युद्धमभवल्लोमहर्षणम् । त्रैलोक्यविजये यादृग्दैत्यानां सह वज्रिणा ॥

teṣāṁ tasya ca tad yuddham abhaval lomaharṣaṇam । trailokyavijaye yādr̥g daityānāṁ saha vajriṇā ॥

तमविध्यत्त्रिभिर्बाणैर्दन्दशूकैरिवाहिभिः । उग्रायुधस्ततस्तस्य शिरः कायादपाहरत् ॥

tam avidhyat tribhir bāṇair dandaśūkair ivāhibhiḥ । ugrāyudhas tatas tasya śiraḥ kāyād apāharat ॥

तेऽर्जुनं सर्वतः क्रुद्धा नानाशस्त्रैरवीवृषन् । मरुद्भिः प्रेषिता मेघा हिमवन्तमिवोष्णगे ॥

te ’rjunaṁ sarvataḥ kruddhā nānāśastrair avīvr̥ṣan । marudbhiḥ preṣitā meghā himavantam ivoṣṇage ॥

अस्त्रैरस्त्राणि संवार्य द्विषतां सर्वतोऽर्जुनः । सम्यगस्तैः शरैः सर्वान्सहितानहनद्बहून् ॥

astrair astrāṇi saṁvārya dviṣatāṁ sarvato ’rjunaḥ । samyag astaiḥ śaraiḥ sarvān sahitān ahanad bahūn ॥

छिन्नत्रिवेणुजङ्घेषान्निहतपार्ष्णिसारथीन् । संछिन्नरश्मियोक्त्राक्षान्व्यनुकर्षयुगान्रथान् । विध्वस्तसर्वसंनाहान्बाणैश्चक्रेऽर्जुनस्त्वरन् ॥

chinnatriveṇujaṅgheṣān nihatapārṣṇisārathīn । saṁchinnaraśmiyoktrākṣān vyanukarṣayugān rathān । vidhvastasarvasaṁnāhān bāṇaiś cakre ’rjunas tvaran ॥

ते रथास्तत्र विध्वस्ताः परार्ध्या भान्त्यनेकशः । धनिनामिव वेश्मानि हतान्यग्न्यनिलाम्बुभिः ॥

te rathās tatra vidhvastāḥ parārdhyā bhānty anekaśaḥ । dhaninām iva veśmāni hatāny agnyanilāmbubhiḥ ॥

द्विपाः संभिन्नमर्माणो वज्राशनिसमैः शरैः । पेतुर्गिर्यग्रवेश्मानि वज्रवाताग्निभिर्यथा ॥

dvipāḥ saṁbhinnamarmāṇo vajrāśanisamaiḥ śaraiḥ । petur giryagraveśmāni vajravātāgnibhir yathā ॥

सारोहास्तुरगाः पेतुर्बहवोऽर्जुनताडिताः । निर्जिह्वान्त्राः क्षितौ क्षीणा रुधिरार्द्राः सुदुर्दृशः ॥

sārohās turagāḥ petur bahavo ’rjunatāḍitāḥ । nirjihvāntrāḥ kṣitau kṣīṇā rudhirārdrāḥ sudurdr̥śaḥ ॥

नराश्वनागा नाराचैः संस्यूताः सव्यसाचिना । बभ्रमुश्चस्खलुः पेतुर्नेदुर्मम्लुश्च मारिष ॥

narāśvanāgā nārācaiḥ saṁsyūtāḥ savyasācinā । babhramuś caskhaluḥ petur nedur mamluś ca māriṣa ॥

अणकैश्च शिलाधौतैर्वज्राशनिविषोपमैः । शरैर्निजघ्निवान्पार्थो महेन्द्र इव दानवान् ॥

aṇakaiś ca śilādhautair vajrāśaniviṣopamaiḥ । śarair nijaghnivān pārtho mahendra iva dānavān ॥

महार्हवर्माभरणा नानारूपाम्बरायुधाः । सरथाः सध्वजा वीरा हताः पार्थेन शेरते ॥

mahārhavarmābharaṇā nānārūpāmbarāyudhāḥ । sarathāḥ sadhvajā vīrā hatāḥ pārthena śerate ॥

विजिताः पुण्यकर्माणो विशिष्टाभिजनश्रुताः । गताः शरीरैर्वसुधामूर्जितैः कर्मभिर्दिवम् ॥

vijitāḥ puṇyakarmāṇo viśiṣṭābhijanaśrutāḥ । gatāḥ śarīrair vasudhām ūrjitaiḥ karmabhir divam ॥

अथार्जुनरथं वीरास्त्वदीयाः समुपाद्रवन् । नानाजनपदाध्यक्षाः सगणा जातमन्यवः ॥

athārjunarathaṁ vīrās tvadīyāḥ samupādravan । nānājanapadādhyakṣāḥ sagaṇā jātamanyavaḥ ॥

उह्यमाना रथाश्वैस्ते पत्तयश्च जिघांसवः । समभ्यधावन्नस्यन्तो विविधं क्षिप्रमायुधम् ॥

uhyamānā rathāśvais te pattayaś ca jighāṁsavaḥ । samabhyadhāvann asyanto vividhaṁ kṣipram āyudham ॥

तदायुधमहावर्षं क्षिप्तं योधमहाम्बुदैः । व्यधमन्निशितैर्बाणैः क्षिप्रमर्जुनमारुतः ॥

tadāyudhamahāvarṣaṁ kṣiptaṁ yodhamahāmbudaiḥ । vyadhaman niśitair bāṇaiḥ kṣipram arjunamārutaḥ ॥

साश्वपत्तिद्विपरथं महाशस्त्रौघमप्लवम् । सहसा संतितीर्षन्तं पार्थं शस्त्रास्त्रसेतुना ॥

sāśvapattidviparathaṁ mahāśastraugham aplavam । sahasā saṁtitīrṣantaṁ pārthaṁ śastrāstrasetunā ॥

अथाब्रवीद्वासुदेवः पार्थं किं क्रीडसेऽनघ । संशप्तकान्प्रमथ्यैतांस्ततः कर्णवधे त्वर ॥

athābravīd vāsudevaḥ pārthaṁ kiṁ krīḍase ’nagha । saṁśaptakān pramathyaitāṁs tataḥ karṇavadhe tvara ॥

तथेत्युक्त्वार्जुनः क्षिप्रं शिष्टान्संशप्तकांस्तदा । आक्षिप्य शस्त्रेण बलाद्दैत्यानिन्द्र इवावधीत् ॥

tathety uktvārjunaḥ kṣipraṁ śiṣṭān saṁśaptakāṁs tadā । ākṣipya śastreṇa balād daityān indra ivāvadhīt ॥

आदधत्संदधन्नेषून्दृष्टः कैश्चिद्रणेऽर्जुनः । विमुञ्चन्वा शराञ्शीघ्रं दृश्यते स्म हि कैरपि ॥

ādadhat saṁdadhan neṣūn dr̥ṣṭaḥ kaiś cid raṇe ’rjunaḥ । vimuñcan vā śarāñ śīghraṁ dr̥śyate sma hi kair api ॥

आश्चर्यमिति गोविन्दो ब्रुवन्नश्वानचोदयत् । हंसांसगौरास्ते सेनां हंसाः सर इवाविशन् ॥

āścaryam iti govindo bruvann aśvān acodayat । haṁsāṁsagaurās te senāṁ haṁsāḥ sara ivāviśan ॥

ततः संग्रामभूमिं तां वर्तमाने जनक्षये । अवेक्षमाणो गोविन्दः सव्यसाचिनमब्रवीत् ॥

tataḥ saṁgrāmabhūmiṁ tāṁ vartamāne janakṣaye । avekṣamāṇo govindaḥ savyasācinam abravīt ॥

एष पार्थ महारौद्रो वर्तते भरतक्षयः । पृथिव्यां पार्थिवानां वै दुर्योधनकृते महान् ॥

eṣa pārtha mahāraudro vartate bharatakṣayaḥ । pr̥thivyāṁ pārthivānāṁ vai duryodhanakr̥te mahān ॥

पश्य भारत चापानि रुक्मपृष्ठानि धन्विनाम् । महतामपविद्धानि कलापानिषुधीस्तथा ॥

paśya bhārata cāpāni rukmapr̥ṣṭhāni dhanvinām । mahatām apaviddhāni kalāpān iṣudhīs tathā ॥

जातरूपमयैः पुङ्खैः शरांश्च नतपर्वणः । तैलधौतांश्च नाराचान्निर्मुक्तानिव पन्नगान् ॥

jātarūpamayaiḥ puṅkhaiḥ śarāṁś ca nataparvaṇaḥ । tailadhautāṁś ca nārācān nirmuktān iva pannagān ॥

हस्तिदन्तत्सरून्खड्गाञ्जातरूपपरिष्कृतान् । आकीर्णांस्तोमरांश्चापांश्चित्रान्हेमविभूषितान् ॥

hastidantatsarūn khaḍgāñ jātarūpapariṣkr̥tān । ākīrṇāṁs tomarāṁś cāpāṁś citrān hemavibhūṣitān ॥

वर्माणि चापविद्धानि रुक्मपृष्ठानि भारत । सुवर्णविकृतान्प्रासाञ्शक्तीः कनकभूषिताः ॥

varmāṇi cāpaviddhāni rukmapr̥ṣṭhāni bhārata । suvarṇavikr̥tān prāsāñ śaktīḥ kanakabhūṣitāḥ ॥

जाम्बूनदमयैः पट्टैर्बद्धाश्च विपुला गदाः । जातरूपमयीश्चर्ष्टीः पट्टिशान्हेमभूषितान् ॥

jāmbūnadamayaiḥ paṭṭair baddhāś ca vipulā gadāḥ । jātarūpamayīś carṣṭīḥ paṭṭiśān hemabhūṣitān ॥

दण्डैः कनकचित्रैश्च विप्रविद्धान्परश्वधान् । अयस्कुशान्तान्पतितान्मुसलानि गुरूणि च ॥

daṇḍaiḥ kanakacitraiś ca vipraviddhān paraśvadhān । ayaskuśāntān patitān musalāni gurūṇi ca ॥

शतघ्नीः पश्य चित्राश्च विपुलान्परिघांस्तथा । चक्राणि चापविद्धानि मुद्गरांश्च बहून्रणे ॥

śataghnīḥ paśya citrāś ca vipulān parighāṁs tathā । cakrāṇi cāpaviddhāni mudgarāṁś ca bahūn raṇe ॥

नानाविधानि शस्त्राणि प्रगृह्य जयगृद्धिनः । जीवन्त इव लक्ष्यन्ते गतसत्त्वास्तरस्विनः ॥

nānāvidhāni śastrāṇi pragr̥hya jayagr̥ddhinaḥ । jīvanta iva lakṣyante gatasattvās tarasvinaḥ ॥

गदाविमथितैर्गात्रैर्मुसलैर्भिन्नमस्तकान् । गजवाजिरथक्षुण्णान्पश्य योधान्सहस्रशः ॥

gadāvimathitair gātrair musalair bhinnamastakān । gajavājirathakṣuṇṇān paśya yodhān sahasraśaḥ ॥

मनुष्यगजवाजीनां शरशक्त्यृष्टितोमरैः । निस्त्रिंशैः पट्टिशैः प्रासैर्नखरैर्लगुडैरपि ॥

manuṣyagajavājīnāṁ śaraśaktyr̥ṣṭitomaraiḥ । nistriṁśaiḥ paṭṭiśaiḥ prāsair nakharair laguḍair api ॥

शरीरैर्बहुधा भिन्नैः शोणितौघपरिप्लुतैः । गतासुभिरमित्रघ्न संवृता रणभूमयः ॥

śarīrair bahudhā bhinnaiḥ śoṇitaughapariplutaiḥ । gatāsubhir amitraghna saṁvr̥tā raṇabhūmayaḥ ॥

बाहुभिश्चन्दनादिग्धैः साङ्गदैः शुभभूषणैः । सतलत्रैः सकेयूरैर्भाति भारत मेदिनी ॥

bāhubhiś candanādigdhaiḥ sāṅgadaiḥ śubhabhūṣaṇaiḥ । satalatraiḥ sakeyūrair bhāti bhārata medinī ॥

साङ्गुलित्रैर्भुजाग्रैश्च विप्रविद्धैरलंकृतैः । हस्तिहस्तोपमैश्छिन्नैरूरुभिश्च तरस्विनाम् ॥

sāṅgulitrair bhujāgraiś ca vipraviddhair alaṁkr̥taiḥ । hastihastopamaiś chinnair ūrubhiś ca tarasvinām ॥

बद्धचूडामणिवरैः शिरोभिश्च सकुण्डलैः । निकृत्तैर्वृषभाक्षाणां विराजति वसुंधरा ॥

baddhacūḍāmaṇivaraiḥ śirobhiś ca sakuṇḍalaiḥ । nikr̥ttair vr̥ṣabhākṣāṇāṁ virājati vasuṁdharā ॥

कबन्धैः शोणितादिग्धैश्छिन्नगात्रशिरोधरैः । भूर्भाति भरतश्रेष्ठ शान्तार्चिर्भिरिवाग्निभिः ॥

kabandhaiḥ śoṇitādigdhaiś chinnagātraśirodharaiḥ । bhūr bhāti bharataśreṣṭha śāntārcirbhir ivāgnibhiḥ ॥

रथान्बहुविधान्भग्नान्हेमकिङ्किणिनः शुभान् । अश्वांश्च बहुधा पश्य शोणितेन परिप्लुतान् ॥

rathān bahuvidhān bhagnān hemakiṅkiṇinaḥ śubhān । aśvāṁś ca bahudhā paśya śoṇitena pariplutān ॥

योधानां च महाशङ्खान्पाण्डुरांश्च प्रकीर्णकान् । निरस्तजिह्वान्मातङ्गाञ्शयानान्पर्वतोपमान् ॥

yodhānāṁ ca mahāśaṅkhān pāṇḍurāṁś ca prakīrṇakān । nirastajihvān mātaṅgāñ śayānān parvatopamān ॥

वैजयन्तीविचित्रांश्च हतांश्च गजयोधिनः । वारणानां परिस्तोमान्सुयुक्ताम्बरकम्बलान् ॥

vaijayantīvicitrāṁś ca hatāṁś ca gajayodhinaḥ । vāraṇānāṁ paristomān suyuktāmbarakambalān ॥

विपाटिता विचित्राश्च रूपचित्राः कुथास्तथा । भिन्नाश्च बहुधा घण्टाः पतद्भिश्चूर्णिता गजैः ॥

vipāṭitā vicitrāś ca rūpacitrāḥ kuthās tathā । bhinnāś ca bahudhā ghaṇṭāḥ patadbhiś cūrṇitā gajaiḥ ॥

वैडूर्यमणिदण्डांश्च पतितानङ्कुशान्भुवि । बद्धाः सादिध्वजाग्रेषु सुवर्णविकृताः कशाः ॥

vaiḍūryamaṇidaṇḍāṁś ca patitān aṅkuśān bhuvi । baddhāḥ sādidhvajāgreṣu suvarṇavikr̥tāḥ kaśāḥ ॥

विचित्रान्मणिचित्रांश्च जातरूपपरिष्कृतान् । अश्वास्तरपरिस्तोमान्राङ्कवान्पतितान्भुवि ॥

vicitrān maṇicitrāṁś ca jātarūpapariṣkr̥tān । aśvāstaraparistomān rāṅkavān patitān bhuvi ॥

चूडामणीन्नरेन्द्राणां विचित्राः काञ्चनस्रजः । छत्राणि चापविद्धानि चामरव्यजनानि च ॥

cūḍāmaṇīn narendrāṇāṁ vicitrāḥ kāñcanasrajaḥ । chatrāṇi cāpaviddhāni cāmaravyajanāni ca ॥

चन्द्रनक्षत्रभासैश्च वदनैश्चारुकुण्डलैः । कॢप्तश्मश्रुभिरत्यर्थं वीराणां समलंकृतैः । वदनैः पश्य संछन्नां महीं शोणितकर्दमाम् ॥

candranakṣatrabhāsaiś ca vadanaiś cārukuṇḍalaiḥ । kl̥ptaśmaśrubhir atyarthaṁ vīrāṇāṁ samalaṁkr̥taiḥ । vadanaiḥ paśya saṁchannāṁ mahīṁ śoṇitakardamām ॥

सजीवांश्च नरान्पश्य कूजमानान्समन्ततः । उपास्यमानान्बहुभिर्न्यस्तशस्त्रैर्विशां पते ॥

sajīvāṁś ca narān paśya kūjamānān samantataḥ । upāsyamānān bahubhir nyastaśastrair viśāṁ pate ॥

ज्ञातिभिः सहितैस्तत्र रोदमानैर्मुहुर्मुहुः । व्युत्क्रान्तानपरान्योधांश्छादयित्वा तरस्विनः । पुनर्युद्धाय गच्छन्ति जयगृद्धाः प्रमन्यवः ॥

jñātibhiḥ sahitais tatra rodamānair muhur muhuḥ । vyutkrāntān aparān yodhāṁś chādayitvā tarasvinaḥ । punar yuddhāya gacchanti jayagr̥ddhāḥ pramanyavaḥ ॥

अपरे तत्र तत्रैव परिधावन्ति मानिनः । ज्ञातिभिः पतितैः शूरैर्याच्यमानास्तथोदकम् ॥

apare tatra tatraiva paridhāvanti māninaḥ । jñātibhiḥ patitaiḥ śūrair yācyamānās tathodakam ॥

जलार्थं च गताः केचिन्निष्प्राणा बहवोऽर्जुन । संनिवृत्ताश्च ते शूरास्तान्दृष्ट्वैव विचेतसः ॥

jalārthaṁ ca gatāḥ ke cin niṣprāṇā bahavo ’rjuna । saṁnivr̥ttāś ca te śūrās tān dr̥ṣṭvaiva vicetasaḥ ॥

जलं दृष्ट्वा प्रधावन्ति क्रोशमानाः परस्परम् । जलं पीत्वा मृतान्पश्य पिबतोऽन्यांश्च भारत ॥

jalaṁ dr̥ṣṭvā pradhāvanti krośamānāḥ parasparam । jalaṁ pītvā mr̥tān paśya pibato ’nyāṁś ca bhārata ॥

परित्यज्य प्रियानन्ये बान्धवान्बान्धवप्रिय । व्युत्क्रान्ताः समदृश्यन्त तत्र तत्र महारणे ॥

parityajya priyān anye bāndhavān bāndhavapriya । vyutkrāntāḥ samadr̥śyanta tatra tatra mahāraṇe ॥

पश्यापरान्नरश्रेष्ठ संदष्टौष्ठपुटान्पुनः । भ्रुकुटीकुटिलैर्वक्त्रैः प्रेक्षमाणान्समन्ततः ॥

paśyāparān naraśreṣṭha saṁdaṣṭauṣṭhapuṭān punaḥ । bhrukuṭīkuṭilair vaktraiḥ prekṣamāṇān samantataḥ ॥

एतत्तवैवानुरूपं कर्मार्जुन महाहवे । दिवि वा देवराजस्य त्वया यत्कृतमाहवे ॥

etat tavaivānurūpaṁ karmārjuna mahāhave । divi vā devarājasya tvayā yat kr̥tam āhave ॥

एवं तां दर्शयन्कृष्णो युद्धभूमिं किरीटिने । गच्छन्नेवाशृणोच्छब्दं दुर्योधनबले महत् ॥

evaṁ tāṁ darśayan kr̥ṣṇo yuddhabhūmiṁ kirīṭine । gacchann evāśr̥ṇoc chabdaṁ duryodhanabale mahat ॥

शङ्खदुन्दुभिनिर्घोषान्भेरीपणवमिश्रितान् । रथाश्वगजनादांश्च शस्त्रशब्दांश्च दारुणान् ॥

śaṅkhadundubhinirghoṣān bherīpaṇavamiśritān । rathāśvagajanādāṁś ca śastraśabdāṁś ca dāruṇān ॥

प्रविश्य तद्बलं कृष्णस्तुरगैर्वातवेगिभिः । पाण्ड्येनाभ्यर्दितां सेनां त्वदीयां वीक्ष्य धिष्ठितः ॥

praviśya tad balaṁ kr̥ṣṇas turagair vātavegibhiḥ । pāṇḍyenābhyarditāṁ senāṁ tvadīyāṁ vīkṣya dhiṣṭhitaḥ ॥

स हि नानाविधैर्बाणैरिष्वासप्रवरो युधि । न्यहनद्द्विषतां व्रातान्गतासूनन्तको यथा ॥

sa hi nānāvidhair bāṇair iṣvāsapravaro yudhi । nyahanad dviṣatāṁ vrātān gatāsūn antako yathā ॥

गजवाजिमनुष्याणां शरीराणि शितैः शरैः । भित्त्वा प्रहरतां श्रेष्ठो विदेहासूंश्चकार सः ॥

gajavājimanuṣyāṇāṁ śarīrāṇi śitaiḥ śaraiḥ । bhittvā praharatāṁ śreṣṭho videhāsūṁś cakāra saḥ ॥

शत्रुप्रवीरैरस्तानि नानाशस्त्राणि सायकैः । भित्त्वा तानहनत्पाण्ड्यः शत्रूञ्शक्र इवासुरान् ॥

śatrupravīrair astāni nānāśastrāṇi sāyakaiḥ । bhittvā tān ahanat pāṇḍyaḥ śatrūñ śakra ivāsurān ॥