Adhyāya 13

संजय उवाच । अथोत्तरेण पाण्डूनां सेनायां ध्वनिरुत्थितः । रथनागाश्वपत्तीनां दण्डधारेण वध्यताम् ॥

saṁjaya uvāca । athottareṇa pāṇḍūnāṁ senāyāṁ dhvanir utthitaḥ । rathanāgāśvapattīnāṁ daṇḍadhāreṇa vadhyatām ॥

निवर्तयित्वा तु रथं केशवोऽर्जुनमब्रवीत् । वाहयन्नेव तुरगान्गरुडानिलरंहसः ॥

nivartayitvā tu rathaṁ keśavo ’rjunam abravīt । vāhayann eva turagān garuḍānilaraṁhasaḥ ॥

मागधोऽथाप्यतिक्रान्तो द्विरदेन प्रमाथिना । भगदत्तादनवरः शिक्षया च बलेन च ॥

māgadho ’thāpy atikrānto dviradena pramāthinā । bhagadattād anavaraḥ śikṣayā ca balena ca ॥

एनं हत्वा निहन्तासि पुनः संशप्तकानिति । वाक्यान्ते प्रापयत्पार्थं दण्डधारान्तिकं प्रति ॥

enaṁ hatvā nihantāsi punaḥ saṁśaptakān iti । vākyānte prāpayat pārthaṁ daṇḍadhārāntikaṁ prati ॥

स मागधानां प्रवरोऽङ्कुशग्रहो; ग्रहेष्वसह्यो विकचो यथा ग्रहः । सपत्नसेनां प्रममाथ दारुणो; महीं समग्रां विकचो यथा ग्रहः ॥

sa māgadhānāṁ pravaro ’ṅkuśagraho; graheṣv asahyo vikaco yathā grahaḥ । sapatnasenāṁ pramamātha dāruṇo; mahīṁ samagrāṁ vikaco yathā grahaḥ ॥

सुकल्पितं दानवनागसंनिभं; महाभ्रसंह्रादममित्रमर्दनम् । रथाश्वमातङ्गगणान्सहस्रशः; समास्थितो हन्ति शरैर्द्विपानपि ॥

sukalpitaṁ dānavanāgasaṁnibhaṁ; mahābhrasaṁhrādam amitramardanam । rathāśvamātaṅgagaṇān sahasraśaḥ; samāsthito hanti śarair dvipān api ॥

रथानधिष्ठाय सवाजिसारथी;न्रथांश्च पद्भिस्त्वरितो व्यपोथयत् । द्विपांश्च पद्भ्यां चरणैः करेण च; द्विपास्थितो हन्ति स कालचक्रवत् ॥

rathān adhiṣṭhāya savājisārathīn; rathāṁś ca padbhis tvarito vyapothayat । dvipāṁś ca padbhyāṁ caraṇaiḥ kareṇa ca; dvipāsthito hanti sa kālacakravat ॥

नरांश्च कार्ष्णायसवर्मभूषणा;न्निपात्य साश्वानपि पत्तिभिः सह । व्यपोथयद्दन्तिवरेण शुष्मिणा; सशब्दवत्स्थूलनडान्यथा तथा ॥

narāṁś ca kārṣṇāyasavarmabhūṣaṇān; nipātya sāśvān api pattibhiḥ saha । vyapothayad dantivareṇa śuṣmiṇā; saśabdavat sthūlanaḍān yathā tathā ॥

अथार्जुनो ज्यातलनेमिनिस्वने; मृदङ्गभेरीबहुशङ्खनादिते । नराश्वमातङ्गसहस्रनादितै; रथोत्तमेनाभ्यपतद्द्विपोत्तमम् ॥

athārjuno jyātalaneminisvane; mr̥daṅgabherībahuśaṅkhanādite । narāśvamātaṅgasahasranāditai; rathottamenābhyapatad dvipottamam ॥

ततोऽर्जुनं द्वादशभिः शरोत्तमै;र्जनार्दनं षोडशभिः समार्दयत् । स दण्डधारस्तुरगांस्त्रिभिस्त्रिभि;स्ततो ननाद प्रजहास चासकृत् ॥

tato ’rjunaṁ dvādaśabhiḥ śarottamair; janārdanaṁ ṣoḍaśabhiḥ samārdayat । sa daṇḍadhāras turagāṁs tribhis tribhis; tato nanāda prajahāsa cāsakr̥t ॥

ततोऽस्य पार्थः सगुणेषुकार्मुकं; चकर्त भल्लैर्ध्वजमप्यलंकृतम् । पुनर्नियन्तॄन्सह पादगोप्तृभि;स्ततस्तु चुक्रोध गिरिव्रजेश्वरः ॥

tato ’sya pārthaḥ saguṇeṣukārmukaṁ; cakarta bhallair dhvajam apy alaṁkr̥tam । punar niyantr̥̄n saha pādagoptr̥bhis; tatas tu cukrodha girivrajeśvaraḥ ॥

ततोऽर्जुनं भिन्नकटेन दन्तिना; घनाघनेनानिलतुल्यरंहसा । अतीव चुक्षोभयिषुर्जनार्दनं; धनंजयं चाभिजघान तोमरैः ॥

tato ’rjunaṁ bhinnakaṭena dantinā; ghanāghanenānilatulyaraṁhasā । atīva cukṣobhayiṣur janārdanaṁ; dhanaṁjayaṁ cābhijaghāna tomaraiḥ ॥

अथास्य बाहू द्विपहस्तसंनिभौ; शिरश्च पूर्णेन्दुनिभाननं त्रिभिः । क्षुरैः प्रचिच्छेद सहैव पाण्डव;स्ततो द्विपं बाणशतैः समार्दयत् ॥

athāsya bāhū dvipahastasaṁnibhau; śiraś ca pūrṇendunibhānanaṁ tribhiḥ । kṣuraiḥ praciccheda sahaiva pāṇḍavas; tato dvipaṁ bāṇaśataiḥ samārdayat ॥

स पार्थबाणैस्तपनीयभूषणैः; समारुचत्काञ्चनवर्मभृद्द्विपः । तथा चकाशे निशि पर्वतो यथा; दवाग्निना प्रज्वलितौषधिद्रुमः ॥

sa pārthabāṇais tapanīyabhūṣaṇaiḥ; samārucat kāñcanavarmabhr̥d dvipaḥ । tathā cakāśe niśi parvato yathā; davāgninā prajvalitauṣadhidrumaḥ ॥

स वेदनार्तोऽम्बुदनिस्वनो नदं;श्चलन्भ्रमन्प्रस्खलितोऽऽतुरो द्रवन् । पपात रुग्णः सनियन्तृकस्तथा; यथा गिरिर्वज्रनिपातचूर्णितः ॥

sa vedanārto ’mbudanisvano nadaṁś; calan bhraman praskhalito ’’turo dravan । papāta rugṇaḥ saniyantr̥kas tathā; yathā girir vajranipātacūrṇitaḥ ॥

हिमावदातेन सुवर्णमालिना; हिमाद्रिकूटप्रतिमेन दन्तिना । हते रणे भ्रातरि दण्ड आव्रज;ज्जिघांसुरिन्द्रावरजं धनंजयम् ॥

himāvadātena suvarṇamālinā; himādrikūṭapratimena dantinā । hate raṇe bhrātari daṇḍa āvrajaj; jighāṁsur indrāvarajaṁ dhanaṁjayam ॥

स तोमरैरर्ककरप्रभैस्त्रिभि;र्जनार्दनं पञ्चभिरेव चार्जुनम् । समर्पयित्वा विननाद चार्दयं;स्ततोऽस्य बाहू विचकर्त पाण्डवः ॥

sa tomarair arkakaraprabhais tribhir; janārdanaṁ pañcabhir eva cārjunam । samarpayitvā vinanāda cārdayaṁs; tato ’sya bāhū vicakarta pāṇḍavaḥ ॥

क्षुरप्रकृत्तौ सुभृशं सतोमरौ; च्युताङ्गदौ चन्दनरूषितौ भुजौ । गजात्पतन्तौ युगपद्विरेजतु;र्यथाद्रिशृङ्गात्पतितौ महोरगौ ॥

kṣuraprakr̥ttau subhr̥śaṁ satomarau; cyutāṅgadau candanarūṣitau bhujau । gajāt patantau yugapad virejatur; yathādriśr̥ṅgāt patitau mahoragau ॥

अथार्धचन्द्रेण हृतं किरीटिना; पपात दण्डस्य शिरः क्षितिं द्विपात् । तच्छोणिताभं निपतद्विरेजे; दिवाकरोऽस्तादिव पश्चिमां दिशम् ॥

athārdhacandreṇa hr̥taṁ kirīṭinā; papāta daṇḍasya śiraḥ kṣitiṁ dvipāt । tac choṇitābhaṁ nipatad vireje; divākaro ’stād iva paścimāṁ diśam ॥

अथ द्विपं श्वेतनगाग्रसंनिभं; दिवाकरांशुप्रतिमैः शरोत्तमैः । बिभेद पार्थः स पपात नानद;न्हिमाद्रिकूटः कुलिशाहतो यथा ॥

atha dvipaṁ śvetanagāgrasaṁnibhaṁ; divākarāṁśupratimaiḥ śarottamaiḥ । bibheda pārthaḥ sa papāta nānadan; himādrikūṭaḥ kuliśāhato yathā ॥

ततोऽपरे तत्प्रतिमा गजोत्तमा; जिगीषवः संयति सव्यसाचिनम् । तथा कृतास्तेन यथैव तौ द्विपौ; ततः प्रभग्नं सुमहद्रिपोर्बलम् ॥

tato ’pare tatpratimā gajottamā; jigīṣavaḥ saṁyati savyasācinam । tathā kr̥tās tena yathaiva tau dvipau; tataḥ prabhagnaṁ sumahad ripor balam ॥

गजा रथाश्वाः पुरुषाश्च संघशः; परस्परघ्नाः परिपेतुराहवे । परस्परप्रस्खलिताः समाहता; भृशं च तत्तत्कुलभाषिणो हताः ॥

gajā rathāśvāḥ puruṣāś ca saṁghaśaḥ; parasparaghnāḥ paripetur āhave । parasparapraskhalitāḥ samāhatā; bhr̥śaṁ ca tat tat kulabhāṣiṇo hatāḥ ॥

अथार्जुनं स्वे परिवार्य सैनिकाः; पुरंदरं देवगणा इवाब्रुवन् । अभैष्म यस्मान्मरणादिव प्रजाः; स वीर दिष्ट्या निहतस्त्वया रिपुः ॥

athārjunaṁ sve parivārya sainikāḥ; puraṁdaraṁ devagaṇā ivābruvan । abhaiṣma yasmān maraṇād iva prajāḥ; sa vīra diṣṭyā nihatas tvayā ripuḥ ॥

न चेत्परित्रास्य इमाञ्जनान्भया;द्द्विषद्भिरेवं बलिभिः प्रपीडितान् । तथाभविष्यद्द्विषतां प्रमोदनं; यथा हतेष्वेष्विह नोऽरिषु त्वया ॥

na cet paritrāsya imāñ janān bhayād; dviṣadbhir evaṁ balibhiḥ prapīḍitān । tathābhaviṣyad dviṣatāṁ pramodanaṁ; yathā hateṣv eṣv iha no ’riṣu tvayā ॥

इतीव भूयश्च सुहृद्भिरीरिता; निशम्य वाचः सुमनास्ततोऽर्जुनः । यथानुरूपं प्रतिपूज्य तं जनं; जगाम संशप्तकसंघहा पुनः ॥

itīva bhūyaś ca suhr̥dbhir īritā; niśamya vācaḥ sumanās tato ’rjunaḥ । yathānurūpaṁ pratipūjya taṁ janaṁ; jagāma saṁśaptakasaṁghahā punaḥ ॥