Adhyāya 10

संजय उवाच । श्रुतकर्मा महाराज चित्रसेनं महीपतिम् । आजघ्ने समरे क्रुद्धः पञ्चाशद्भिः शिलीमुखैः ॥

saṁjaya uvāca । śrutakarmā mahārāja citrasenaṁ mahīpatim । ājaghne samare kruddhaḥ pañcāśadbhiḥ śilīmukhaiḥ ॥

अभिसारस्तु तं राजा नवभिर्निशितैः शरैः । श्रुतकर्माणमाहत्य सूतं विव्याध पञ्चभिः ॥

abhisāras tu taṁ rājā navabhir niśitaiḥ śaraiḥ । śrutakarmāṇam āhatya sūtaṁ vivyādha pañcabhiḥ ॥

श्रुतकर्मा ततः क्रुद्धश्चित्रसेनं चमूमुखे । नाराचेन सुतीक्ष्णेन मर्मदेशे समर्दयत् ॥

śrutakarmā tataḥ kruddhaś citrasenaṁ camūmukhe । nārācena sutīkṣṇena marmadeśe samardayat ॥

एतस्मिन्नन्तरे चैनं श्रुतकीर्तिर्महायशाः । नवत्या जगतीपालं छादयामास पत्रिभिः ॥

etasminn antare cainaṁ śrutakīrtir mahāyaśāḥ । navatyā jagatīpālaṁ chādayām āsa patribhiḥ ॥

प्रतिलभ्य ततः संज्ञां चित्रसेनो महारथः । धनुश्चिच्छेद भल्लेन तं च विव्याध सप्तभिः ॥

pratilabhya tataḥ saṁjñāṁ citraseno mahārathaḥ । dhanuś ciccheda bhallena taṁ ca vivyādha saptabhiḥ ॥

सोऽन्यत्कार्मुकमादाय वेगघ्नं रुक्मभूषणम् । चित्ररूपतरं चक्रे चित्रसेनं शरोर्मिभिः ॥

so ’nyat kārmukam ādāya vegaghnaṁ rukmabhūṣaṇam । citrarūpataraṁ cakre citrasenaṁ śarormibhiḥ ॥

स शरैश्चित्रितो राजंश्चित्रमाल्यधरो युवा । युवेव समशोभत्स गोष्ठीमध्ये स्वलंकृतः ॥

sa śaraiś citrito rājaṁś citramālyadharo yuvā । yuveva samaśobhat sa goṣṭhīmadhye svalaṁkr̥taḥ ॥

श्रुतकर्माणमथ वै नाराचेन स्तनान्तरे । बिभेद समरे क्रुद्धस्तिष्ठ तिष्ठेति चाब्रवीत् ॥

śrutakarmāṇam atha vai nārācena stanāntare । bibheda samare kruddhas tiṣṭha tiṣṭheti cābravīt ॥

श्रुतकर्मापि समरे नाराचेन समर्दितः । सुस्राव रुधिरं भूरि गैरिकाम्भ इवाचलः ॥

śrutakarmāpi samare nārācena samarditaḥ । susrāva rudhiraṁ bhūri gairikāmbha ivācalaḥ ॥

ततः स रुधिराक्ताङ्गो रुधिरेण कृतच्छविः । रराज समरे राजन्सपुष्प इव किंशुकः ॥

tataḥ sa rudhirāktāṅgo rudhireṇa kr̥tacchaviḥ । rarāja samare rājan sapuṣpa iva kiṁśukaḥ ॥

श्रुतकर्मा ततो राजञ्शत्रूणां समभिद्रुतः । शत्रुसंवरणं कृत्वा द्विधा चिच्छेद कार्मुकम् ॥

śrutakarmā tato rājañ śatrūṇāṁ samabhidrutaḥ । śatrusaṁvaraṇaṁ kr̥tvā dvidhā ciccheda kārmukam ॥

अथैनं छिन्नधन्वानं नाराचानां त्रिभिः शतैः । विव्याध भरतश्रेष्ठ श्रुतकर्मा महायशाः ॥

athainaṁ chinnadhanvānaṁ nārācānāṁ tribhiḥ śataiḥ । vivyādha bharataśreṣṭha śrutakarmā mahāyaśāḥ ॥

ततोऽपरेण भल्लेन भृशं तीक्ष्णेन सत्वरः । जहार सशिरस्त्राणं शिरस्तस्य महात्मनः ॥

tato ’pareṇa bhallena bhr̥śaṁ tīkṣṇena satvaraḥ । jahāra saśirastrāṇaṁ śiras tasya mahātmanaḥ ॥

तच्छिरो न्यपतद्भूमौ सुमहच्चित्रवर्मणः । यदृच्छया यथा चन्द्रश्च्युतः स्वर्गान्महीतले ॥

tac chiro nyapatad bhūmau sumahac citravarmaṇaḥ । yadr̥cchayā yathā candraś cyutaḥ svargān mahītale ॥

राजानं निहतं दृष्ट्वा अभिसारं च मारिष । अभ्यद्रवन्त वेगेन चित्रसेनस्य सैनिकाः ॥

rājānaṁ nihataṁ dr̥ṣṭvā abhisāraṁ ca māriṣa । abhyadravanta vegena citrasenasya sainikāḥ ॥

ततः क्रुद्धो महेष्वासस्तत्सैन्यं प्राद्रवच्छरैः । अन्तकाले यथा क्रुद्धः सर्वभूतानि प्रेतराट् । द्रावयन्निषुभिस्तूर्णं श्रुतकर्मा व्यरोचत ॥

tataḥ kruddho maheṣvāsas tat sainyaṁ prādravac charaiḥ । antakāle yathā kruddhaḥ sarvabhūtāni pretarāṭ । drāvayann iṣubhis tūrṇaṁ śrutakarmā vyarocata ॥

प्रतिविन्ध्यस्ततश्चित्रं भित्त्वा पञ्चभिराशुगैः । सारथिं त्रिभिरानर्च्छद्ध्वजमेकेषुणा ततः ॥

prativindhyas tataś citraṁ bhittvā pañcabhir āśugaiḥ । sārathiṁ tribhir ānarcchad dhvajam ekeṣuṇā tataḥ ॥

तं चित्रो नवभिर्भल्लैर्बाह्वोरुरसि चार्दयत् । स्वर्णपुङ्खैः शिलाधौतैः कङ्कबर्हिणवाजितैः ॥

taṁ citro navabhir bhallair bāhvor urasi cārdayat । svarṇapuṅkhaiḥ śilādhautaiḥ kaṅkabarhiṇavājitaiḥ ॥

प्रतिविन्ध्यो धनुस्तस्य छित्त्वा भारत सायकैः । पञ्चभिर्निशितैर्बाणैरथैनं संप्रजघ्निवान् ॥

prativindhyo dhanus tasya chittvā bhārata sāyakaiḥ । pañcabhir niśitair bāṇair athainaṁ saṁprajaghnivān ॥

ततः शक्तिं महाराज हेमदण्डां दुरासदाम् । प्राहिणोत्तव पुत्राय घोरामग्निशिखामिव ॥

tataḥ śaktiṁ mahārāja hemadaṇḍāṁ durāsadām । prāhiṇot tava putrāya ghorām agniśikhām iva ॥

तामापतन्तीं सहसा शक्तिमुल्कामिवाम्बरात् । द्विधा चिच्छेद समरे प्रतिविन्ध्यो हसन्निव ॥

tām āpatantīṁ sahasā śaktim ulkām ivāmbarāt । dvidhā ciccheda samare prativindhyo hasann iva ॥

सा पपात तदा छिन्ना प्रतिविन्ध्यशरैः शितैः । युगान्ते सर्वभूतानि त्रासयन्ती यथाशनिः ॥

sā papāta tadā chinnā prativindhyaśaraiḥ śitaiḥ । yugānte sarvabhūtāni trāsayantī yathāśaniḥ ॥

शक्तिं तां प्रहतां दृष्ट्वा चित्रो गृह्य महागदाम् । प्रतिविन्ध्याय चिक्षेप रुक्मजालविभूषिताम् ॥

śaktiṁ tāṁ prahatāṁ dr̥ṣṭvā citro gr̥hya mahāgadām । prativindhyāya cikṣepa rukmajālavibhūṣitām ॥

सा जघान हयांस्तस्य सारथिं च महारणे । रथं प्रमृद्य वेगेन धरणीमन्वपद्यत ॥

sā jaghāna hayāṁs tasya sārathiṁ ca mahāraṇe । rathaṁ pramr̥dya vegena dharaṇīm anvapadyata ॥

एतस्मिन्नेव काले तु रथादाप्लुत्य भारत । शक्तिं चिक्षेप चित्राय स्वर्णघण्टामलंकृताम् ॥

etasminn eva kāle tu rathād āplutya bhārata । śaktiṁ cikṣepa citrāya svarṇaghaṇṭām alaṁkr̥tām ॥

तामापतन्तीं जग्राह चित्रो राजन्महामनाः । ततस्तामेव चिक्षेप प्रतिविन्ध्याय भारत ॥

tām āpatantīṁ jagrāha citro rājan mahāmanāḥ । tatas tām eva cikṣepa prativindhyāya bhārata ॥

समासाद्य रणे शूरं प्रतिविन्ध्यं महाप्रभा । निर्भिद्य दक्षिणं बाहुं निपपात महीतले । पतिताभासयच्चैव तं देशमशनिर्यथा ॥

samāsādya raṇe śūraṁ prativindhyaṁ mahāprabhā । nirbhidya dakṣiṇaṁ bāhuṁ nipapāta mahītale । patitābhāsayac caiva taṁ deśam aśanir yathā ॥

प्रतिविन्ध्यस्ततो राजंस्तोमरं हेमभूषितम् । प्रेषयामास संक्रुद्धश्चित्रस्य वधकाम्यया ॥

prativindhyas tato rājaṁs tomaraṁ hemabhūṣitam । preṣayām āsa saṁkruddhaś citrasya vadhakāmyayā ॥

स तस्य देवावरणं भित्त्वा हृदयमेव च । जगाम धरणीं तूर्णं महोरग इवाशयम् ॥

sa tasya devāvaraṇaṁ bhittvā hr̥dayam eva ca । jagāma dharaṇīṁ tūrṇaṁ mahoraga ivāśayam ॥

स पपात तदा राजंस्तोमरेण समाहतः । प्रसार्य विपुलौ बाहू पीनौ परिघसंनिभौ ॥

sa papāta tadā rājaṁs tomareṇa samāhataḥ । prasārya vipulau bāhū pīnau parighasaṁnibhau ॥

चित्रं संप्रेक्ष्य निहतं तावका रणशोभिनः । अभ्यद्रवन्त वेगेन प्रतिविन्ध्यं समन्ततः ॥

citraṁ saṁprekṣya nihataṁ tāvakā raṇaśobhinaḥ । abhyadravanta vegena prativindhyaṁ samantataḥ ॥

सृजन्तो विविधान्बाणाञ्शतघ्नीश्च सकिङ्किणीः । त एनं छादयामासुः सूर्यमभ्रगणा इव ॥

sr̥janto vividhān bāṇāñ śataghnīś ca sakiṅkiṇīḥ । ta enaṁ chādayām āsuḥ sūryam abhragaṇā iva ॥

तानपास्य महाबाहुः शरजालेन संयुगे । व्यद्रावयत्तव चमूं वज्रहस्त इवासुरीम् ॥

tān apāsya mahābāhuḥ śarajālena saṁyuge । vyadrāvayat tava camūṁ vajrahasta ivāsurīm ॥

ते वध्यमानाः समरे तावकाः पाण्डवैर्नृप । विप्रकीर्यन्त सहसा वातनुन्ना घना इव ॥

te vadhyamānāḥ samare tāvakāḥ pāṇḍavair nr̥pa । viprakīryanta sahasā vātanunnā ghanā iva ॥

विप्रद्रुते बले तस्मिन्वध्यमाने समन्ततः । द्रौणिरेकोऽभ्ययात्तूर्णं भीमसेनं महाबलम् ॥

vipradrute bale tasmin vadhyamāne samantataḥ । drauṇir eko ’bhyayāt tūrṇaṁ bhīmasenaṁ mahābalam ॥

ततः समागमो घोरो बभूव सहसा तयोः । यथा देवासुरे युद्धे वृत्रवासवयोरभूत् ॥

tataḥ samāgamo ghoro babhūva sahasā tayoḥ । yathā devāsure yuddhe vr̥travāsavayor abhūt ॥