Adhyāya 11

संजय उवाच । भीमसेनं ततो द्रौणी राजन्विव्याध पत्रिणा । त्वरया परया युक्तो दर्शयन्नस्त्रलाघवम् ॥

saṁjaya uvāca । bhīmasenaṁ tato drauṇī rājan vivyādha patriṇā । tvarayā parayā yukto darśayann astralāghavam ॥

अथैनं पुनराजघ्ने नवत्या निशितैः शरैः । सर्वमर्माणि संप्रेक्ष्य मर्मज्ञो लघुहस्तवत् ॥

athainaṁ punar ājaghne navatyā niśitaiḥ śaraiḥ । sarvamarmāṇi saṁprekṣya marmajño laghuhastavat ॥

भीमसेनः समाकीर्णो द्रौणिना निशितैः शरैः । रराज समरे राजन्रश्मिवानिव भास्करः ॥

bhīmasenaḥ samākīrṇo drauṇinā niśitaiḥ śaraiḥ । rarāja samare rājan raśmivān iva bhāskaraḥ ॥

ततः शरसहस्रेण सुप्रयुक्तेन पाण्डवः । द्रोणपुत्रमवच्छाद्य सिंहनादममुञ्चत ॥

tataḥ śarasahasreṇa suprayuktena pāṇḍavaḥ । droṇaputram avacchādya siṁhanādam amuñcata ॥

शरैः शरांस्ततो द्रौणिः संवार्य युधि पाण्डवम् । ललाटेऽभ्यहनद्राजन्नाराचेन स्मयन्निव ॥

śaraiḥ śarāṁs tato drauṇiḥ saṁvārya yudhi pāṇḍavam । lalāṭe ’bhyahanad rājan nārācena smayann iva ॥

ललाटस्थं ततो बाणं धारयामास पाण्डवः । यथा शृङ्गं वने दृप्तः खड्गो धारयते नृप ॥

lalāṭasthaṁ tato bāṇaṁ dhārayām āsa pāṇḍavaḥ । yathā śr̥ṅgaṁ vane dr̥ptaḥ khaḍgo dhārayate nr̥pa ॥

ततो द्रौणिं रणे भीमो यतमानं पराक्रमी । त्रिभिर्विव्याध नाराचैर्ललाटे विस्मयन्निव ॥

tato drauṇiṁ raṇe bhīmo yatamānaṁ parākramī । tribhir vivyādha nārācair lalāṭe vismayann iva ॥

ललाटस्थैस्ततो बाणैर्ब्राह्मणः स व्यरोचत । प्रावृषीव यथा सिक्तस्त्रिशृङ्गः पर्वतोत्तमः ॥

lalāṭasthais tato bāṇair brāhmaṇaḥ sa vyarocata । prāvr̥ṣīva yathā siktas triśr̥ṅgaḥ parvatottamaḥ ॥

ततः शरशतैर्द्रौणिमर्दयामास पाण्डवः । न चैनं कम्पयामास मातरिश्वेव पर्वतम् ॥

tataḥ śaraśatair drauṇim ardayām āsa pāṇḍavaḥ । na cainaṁ kampayām āsa mātariśveva parvatam ॥

तथैव पाण्डवं युद्धे द्रौणिः शरशतैः शितैः । नाकम्पयत संहृष्टो वार्योघ इव पर्वतम् ॥

tathaiva pāṇḍavaṁ yuddhe drauṇiḥ śaraśataiḥ śitaiḥ । nākampayata saṁhr̥ṣṭo vāryogha iva parvatam ॥

तावन्योन्यं शरैर्घोरैश्छादयानौ महारथौ । रथचर्यागतौ शूरौ शुशुभाते रणोत्कटौ ॥

tāv anyonyaṁ śarair ghoraiś chādayānau mahārathau । rathacaryāgatau śūrau śuśubhāte raṇotkaṭau ॥

आदित्याविव संदीप्तौ लोकक्षयकरावुभौ । स्वरश्मिभिरिवान्योन्यं तापयन्तौ शरोत्तमैः ॥

ādityāv iva saṁdīptau lokakṣayakarāv ubhau । svaraśmibhir ivānyonyaṁ tāpayantau śarottamaiḥ ॥

कृतप्रतिकृते यत्नं कुर्वाणौ च महारणे । कृतप्रतिकृते यत्नं चक्राते तावभीतवत् ॥

kr̥tapratikr̥te yatnaṁ kurvāṇau ca mahāraṇe । kr̥tapratikr̥te yatnaṁ cakrāte tāv abhītavat ॥

व्याघ्राविव च संग्रामे चेरतुस्तौ महारथौ । शरदंष्ट्रौ दुराधर्षौ चापव्यात्तौ भयानकौ ॥

vyāghrāv iva ca saṁgrāme ceratus tau mahārathau । śaradaṁṣṭrau durādharṣau cāpavyāttau bhayānakau ॥

अभूतां तावदृश्यौ च शरजालैः समन्ततः । मेघजालैरिव च्छन्नौ गगने चन्द्रभास्करौ ॥

abhūtāṁ tāv adr̥śyau ca śarajālaiḥ samantataḥ । meghajālair iva cchannau gagane candrabhāskarau ॥

प्रकाशौ च मुहूर्तेन तत्रैवास्तामरिंदमौ । विमुक्तौ मेघजालेन शशिसूर्यौ यथा दिवि ॥

prakāśau ca muhūrtena tatraivāstām ariṁdamau । vimuktau meghajālena śaśisūryau yathā divi ॥

अपसव्यं ततश्चक्रे द्रौणिस्तत्र वृकोदरम् । किरञ्शरशतैरुग्रैर्धाराभिरिव पर्वतम् ॥

apasavyaṁ tataś cakre drauṇis tatra vr̥kodaram । kirañ śaraśatair ugrair dhārābhir iva parvatam ॥

न तु तन्ममृषे भीमः शत्रोर्विजयलक्षणम् । प्रतिचक्रे च तं राजन्पाण्डवोऽप्यपसव्यतः ॥

na tu tan mamr̥ṣe bhīmaḥ śatror vijayalakṣaṇam । praticakre ca taṁ rājan pāṇḍavo ’py apasavyataḥ ॥

मण्डलानां विभागेषु गतप्रत्यागतेषु च । बभूव तुमुलं युद्धं तयोस्तत्र महामृधे ॥

maṇḍalānāṁ vibhāgeṣu gatapratyāgateṣu ca । babhūva tumulaṁ yuddhaṁ tayos tatra mahāmr̥dhe ॥

चरित्वा विविधान्मार्गान्मण्डलं स्थानमेव च । शरैः पूर्णायतोत्सृष्टैरन्योन्यमभिजघ्नतुः ॥

caritvā vividhān mārgān maṇḍalaṁ sthānam eva ca । śaraiḥ pūrṇāyatotsr̥ṣṭair anyonyam abhijaghnatuḥ ॥

अन्योन्यस्य वधे यत्नं चक्रतुस्तौ महारथौ । ईषतुर्विरथं चैव कर्तुमन्योन्यमाहवे ॥

anyonyasya vadhe yatnaṁ cakratus tau mahārathau । īṣatur virathaṁ caiva kartum anyonyam āhave ॥

ततो द्रौणिर्महास्त्राणि प्रादुश्चक्रे महारथः । तान्यस्त्रैरेव समरे प्रतिजघ्नेऽस्य पाण्डवः ॥

tato drauṇir mahāstrāṇi prāduścakre mahārathaḥ । tāny astrair eva samare pratijaghne ’sya pāṇḍavaḥ ॥

ततो घोरं महाराज अस्त्रयुद्धमवर्तत । ग्रहयुद्धं यथा घोरं प्रजासंहरणे अभूत् ॥

tato ghoraṁ mahārāja astrayuddham avartata । grahayuddhaṁ yathā ghoraṁ prajāsaṁharaṇe abhūt ॥

ते बाणाः समसज्जन्त क्षिप्तास्ताभ्यां तु भारत । द्योतयन्तो दिशः सर्वास्तच्च सैन्यं समन्ततः ॥

te bāṇāḥ samasajjanta kṣiptās tābhyāṁ tu bhārata । dyotayanto diśaḥ sarvās tac ca sainyaṁ samantataḥ ॥

बाणसंघावृतं घोरमाकाशं समपद्यत । उक्लापातकृतं यद्वत्प्रजानां संक्षये नृप ॥

bāṇasaṁghāvr̥taṁ ghoram ākāśaṁ samapadyata । uklāpātakr̥taṁ yadvat prajānāṁ saṁkṣaye nr̥pa ॥

बाणाभिघातात्संजज्ञे तत्र भारत पावकः । सविस्फुलिङ्गो दीप्तार्चिः सोऽदहद्वाहिनीद्वयम् ॥

bāṇābhighātāt saṁjajñe tatra bhārata pāvakaḥ । savisphuliṅgo dīptārciḥ so ’dahad vāhinīdvayam ॥

तत्र सिद्धा महाराज संपतन्तोऽब्रुवन्वचः । अति युद्धानि सर्वाणि युद्धमेतत्ततोऽधिकम् ॥

tatra siddhā mahārāja saṁpatanto ’bruvan vacaḥ । ati yuddhāni sarvāṇi yuddham etat tato ’dhikam ॥

सर्वयुद्धानि चैतस्य कलां नार्हन्ति षोडशीम् । नैतादृशं पुनर्युद्धं न भूतं न भविष्यति ॥

sarvayuddhāni caitasya kalāṁ nārhanti ṣoḍaśīm । naitādr̥śaṁ punar yuddhaṁ na bhūtaṁ na bhaviṣyati ॥

अहो ज्ञानेन संयुक्तावुभौ चोग्रपराक्रमौ । अहो भीमे बलं भीममेतयोश्च कृतास्त्रता ॥

aho jñānena saṁyuktāv ubhau cograparākramau । aho bhīme balaṁ bhīmam etayoś ca kr̥tāstratā ॥

अहो वीर्यस्य सारत्वमहो सौष्ठवमेतयोः । स्थितावेतौ हि समरे कालान्तकयमोपमौ ॥

aho vīryasya sāratvam aho sauṣṭhavam etayoḥ । sthitāv etau hi samare kālāntakayamopamau ॥

रुद्रौ द्वाविव संभूतौ यथा द्वाविव भास्करौ । यमौ वा पुरुषव्याघ्रौ घोररूपाविमौ रणे ॥

rudrau dvāv iva saṁbhūtau yathā dvāv iva bhāskarau । yamau vā puruṣavyāghrau ghorarūpāv imau raṇe ॥

श्रूयन्ते स्म तदा वाचः सिद्धानां वै मुहुर्मुहुः । सिंहनादश्च संजज्ञे समेतानां दिवौकसाम् । अद्भुतं चाप्यचिन्त्यं च दृष्ट्वा कर्म तयोर्मृधे ॥

śrūyante sma tadā vācaḥ siddhānāṁ vai muhur muhuḥ । siṁhanādaś ca saṁjajñe sametānāṁ divaukasām । adbhutaṁ cāpy acintyaṁ ca dr̥ṣṭvā karma tayor mr̥dhe ॥

तौ शूरौ समरे राजन्परस्परकृतागसौ । परस्परमुदैक्षेतां क्रोधादुद्वृत्य चक्षुषी ॥

tau śūrau samare rājan parasparakr̥tāgasau । parasparam udaikṣetāṁ krodhād udvr̥tya cakṣuṣī ॥

क्रोधरक्तेक्षणौ तौ तु क्रोधात्प्रस्फुरिताधरौ । क्रोधात्संदष्टदशनौ संदष्टदशनच्छदौ ॥

krodharaktekṣaṇau tau tu krodhāt prasphuritādharau । krodhāt saṁdaṣṭadaśanau saṁdaṣṭadaśanacchadau ॥

अन्योन्यं छादयन्तौ स्म शरवृष्ट्या महारथौ । शराम्बुधारौ समरे शस्त्रविद्युत्प्रकाशिनौ ॥

anyonyaṁ chādayantau sma śaravr̥ṣṭyā mahārathau । śarāmbudhārau samare śastravidyutprakāśinau ॥

तावन्योन्यं ध्वजौ विद्ध्वा सारथी च महारथौ । अन्योन्यस्य हयान्विद्ध्वा बिभिदाते परस्परम् ॥

tāv anyonyaṁ dhvajau viddhvā sārathī ca mahārathau । anyonyasya hayān viddhvā bibhidāte parasparam ॥

ततः क्रुद्धौ महाराज बाणौ गृह्य महाहवे । उभौ चिक्षिपतुस्तूर्णमन्योन्यस्य वधैषिणौ ॥

tataḥ kruddhau mahārāja bāṇau gr̥hya mahāhave । ubhau cikṣipatus tūrṇam anyonyasya vadhaiṣiṇau ॥

तौ सायकौ महाराज द्योतमानौ चमूमुखे । आजघ्नाते समासाद्य वज्रवेगौ दुरासदौ ॥

tau sāyakau mahārāja dyotamānau camūmukhe । ājaghnāte samāsādya vajravegau durāsadau ॥

तौ परस्परवेगाच्च शराभ्यां च भृशाहतौ । निपेततुर्महावीरौ स्वरथोपस्थयोस्तदा ॥

tau parasparavegāc ca śarābhyāṁ ca bhr̥śāhatau । nipetatur mahāvīrau svarathopasthayos tadā ॥

ततस्तु सारथिर्ज्ञात्वा द्रोणपुत्रमचेतनम् । अपोवाह रणाद्राजन्सर्वक्षत्रस्य पश्यतः ॥

tatas tu sārathir jñātvā droṇaputram acetanam । apovāha raṇād rājan sarvakṣatrasya paśyataḥ ॥

तथैव पाण्डवं राजन्विह्वलन्तं मुहुर्मुहुः । अपोवाह रथेनाजौ सारथिः शत्रुतापनम् ॥

tathaiva pāṇḍavaṁ rājan vihvalantaṁ muhur muhuḥ । apovāha rathenājau sārathiḥ śatrutāpanam ॥