Adhyāya 97

धृतराष्ट्र उवाच । संप्रमृद्य महत्सैन्यं यान्तं शैनेयमर्जुनम् । निर्ह्रीका मम ते पुत्राः किमकुर्वत संजय ॥

dhr̥tarāṣṭra uvāca । saṁpramr̥dya mahat sainyaṁ yāntaṁ śaineyam arjunam । nirhrīkā mama te putrāḥ kim akurvata saṁjaya ॥

कथं चैषां तथा युद्धे धृतिरासीन्मुमूर्षताम् । शैनेयचरितं दृष्ट्वा सदृशं सव्यसाचिनः ॥

kathaṁ caiṣāṁ tathā yuddhe dhr̥tir āsīn mumūrṣatām । śaineyacaritaṁ dr̥ṣṭvā sadr̥śaṁ savyasācinaḥ ॥

किं नु वक्ष्यन्ति ते क्षात्रं सैन्यमध्ये पराजिताः । कथं च सात्यकिर्युद्धे व्यतिक्रान्तो महायशाः ॥

kiṁ nu vakṣyanti te kṣātraṁ sainyamadhye parājitāḥ । kathaṁ ca sātyakir yuddhe vyatikrānto mahāyaśāḥ ॥

कथं च मम पुत्राणां जीवतां तत्र संजय । शैनेयोऽभिययौ युद्धे तन्ममाचक्ष्व तत्त्वतः ॥

kathaṁ ca mama putrāṇāṁ jīvatāṁ tatra saṁjaya । śaineyo ’bhiyayau yuddhe tan mamācakṣva tattvataḥ ॥

अत्यद्भुतमिदं तात त्वत्सकाशाच्छृणोम्यहम् । एकस्य बहुभिर्युद्धं शत्रुभिर्वै महारथैः ॥

atyadbhutam idaṁ tāta tvatsakāśāc chr̥ṇomy aham । ekasya bahubhir yuddhaṁ śatrubhir vai mahārathaiḥ ॥

विपरीतमहं मन्ये मन्दभाग्यान्सुतान्प्रति । यत्रावध्यन्त समरे सात्वतेन महात्मना ॥

viparītam ahaṁ manye mandabhāgyān sutān prati । yatrāvadhyanta samare sātvatena mahātmanā ॥

एकस्य हि न पर्याप्तं मत्सैन्यं तस्य संजय । क्रुद्धस्य युयुधानस्य सर्वे तिष्ठन्तु पाण्डवाः ॥

ekasya hi na paryāptaṁ matsainyaṁ tasya saṁjaya । kruddhasya yuyudhānasya sarve tiṣṭhantu pāṇḍavāḥ ॥

निर्जित्य समरे द्रोणं कृतिनं युद्धदुर्मदम् । यथा पशुगणान्सिंहस्तद्वद्धन्ता सुतान्मम ॥

nirjitya samare droṇaṁ kr̥tinaṁ yuddhadurmadam । yathā paśugaṇān siṁhas tadvad dhantā sutān mama ॥

कृतवर्मादिभिः शूरैर्यत्तैर्बहुभिराहवे । युयुधानो न शकितो हन्तुं यः पुरुषर्षभः ॥

kr̥tavarmādibhiḥ śūrair yattair bahubhir āhave । yuyudhāno na śakito hantuṁ yaḥ puruṣarṣabhaḥ ॥

नैतदीदृशकं युद्धं कृतवांस्तत्र फल्गुनः । यादृशं कृतवान्युद्धं शिनेर्नप्ता महायशाः ॥

naitad īdr̥śakaṁ yuddhaṁ kr̥tavāṁs tatra phalgunaḥ । yādr̥śaṁ kr̥tavān yuddhaṁ śiner naptā mahāyaśāḥ ॥

संजय उवाच । तव दुर्मन्त्रिते राजन्दुर्योधनकृतेन च । शृणुष्वावहितो भूत्वा यत्ते वक्ष्यामि भारत ॥

saṁjaya uvāca । tava durmantrite rājan duryodhanakr̥tena ca । śr̥ṇuṣvāvahito bhūtvā yat te vakṣyāmi bhārata ॥

ते पुनः संन्यवर्तन्त कृत्वा संशप्तकान्मिथः । परां युद्धे मतिं कृत्वा पुत्रस्य तव शासनात् ॥

te punaḥ saṁnyavartanta kr̥tvā saṁśaptakān mithaḥ । parāṁ yuddhe matiṁ kr̥tvā putrasya tava śāsanāt ॥

त्रीणि सादिसहस्राणि दुर्योधनपुरोगमाः । शकाः काम्बोजबाह्लीका यवनाः पारदास्तथा ॥

trīṇi sādisahasrāṇi duryodhanapurogamāḥ । śakāḥ kāmbojabāhlīkā yavanāḥ pāradās tathā ॥

कुणिन्दास्तङ्गणाम्बष्ठाः पैशाचाश्च समन्दराः । अभ्यद्रवन्त शैनेयं शलभाः पावकं यथा ॥

kuṇindās taṅgaṇāmbaṣṭhāḥ paiśācāś ca samandarāḥ । abhyadravanta śaineyaṁ śalabhāḥ pāvakaṁ yathā ॥

युक्ताश्च पार्वतीयानां रथाः पाषाणयोधिनाम् । शूराः पञ्चशता राजञ्शैनेयं समुपाद्रवन् ॥

yuktāś ca pārvatīyānāṁ rathāḥ pāṣāṇayodhinām । śūrāḥ pañcaśatā rājañ śaineyaṁ samupādravan ॥

ततो रथसहस्रेण महारथशतेन च । द्विरदानां सहस्रेण द्विसाहस्रैश्च वाजिभिः ॥

tato rathasahasreṇa mahārathaśatena ca । dviradānāṁ sahasreṇa dvisāhasraiś ca vājibhiḥ ॥

शरवर्षाणि मुञ्चन्तो विविधानि महारथाः । अभ्यद्रवन्त शैनेयमसंख्येयाश्च पत्तयः ॥

śaravarṣāṇi muñcanto vividhāni mahārathāḥ । abhyadravanta śaineyam asaṁkhyeyāś ca pattayaḥ ॥

तांश्च संचोदयन्सर्वान्घ्नतैनमिति भारत । दुःशासनो महाराज सात्यकिं पर्यवारयत् ॥

tāṁś ca saṁcodayan sarvān ghnatainam iti bhārata । duḥśāsano mahārāja sātyakiṁ paryavārayat ॥

तत्राद्भुतमपश्याम शैनेयचरितं महत् । यदेको बहुभिः सार्धमसंभ्रान्तमयुध्यत ॥

tatrādbhutam apaśyāma śaineyacaritaṁ mahat । yad eko bahubhiḥ sārdham asaṁbhrāntam ayudhyata ॥

अवधीच्च रथानीकं द्विरदानां च तद्बलम् । सादिनश्चैव तान्सर्वान्दस्यूनपि च सर्वशः ॥

avadhīc ca rathānīkaṁ dviradānāṁ ca tad balam । sādinaś caiva tān sarvān dasyūn api ca sarvaśaḥ ॥

तत्र चक्रैर्विमथितैर्भग्नैश्च परमायुधैः । अक्षैश्च बहुधा भग्नैरीषादण्डकबन्धुरैः ॥

tatra cakrair vimathitair bhagnaiś ca paramāyudhaiḥ । akṣaiś ca bahudhā bhagnair īṣādaṇḍakabandhuraiḥ ॥

कूबरैर्मथितैश्चापि ध्वजैश्चापि निपातितैः । वर्मभिश्चामरैश्चैव व्यवकीर्णा वसुंधरा ॥

kūbarair mathitaiś cāpi dhvajaiś cāpi nipātitaiḥ । varmabhiś cāmaraiś caiva vyavakīrṇā vasuṁdharā ॥

स्रग्भिराभरणैर्वस्त्रैरनुकर्षैश्च मारिष । संछन्ना वसुधा तत्र द्यौर्ग्रहैरिव भारत ॥

sragbhir ābharaṇair vastrair anukarṣaiś ca māriṣa । saṁchannā vasudhā tatra dyaur grahair iva bhārata ॥

गिरिरूपधराश्चापि पतिताः कुञ्जरोत्तमाः । अञ्जनस्य कुले जाता वामनस्य च भारत । सुप्रतीककुले जाता महापद्मकुले तथा ॥

girirūpadharāś cāpi patitāḥ kuñjarottamāḥ । añjanasya kule jātā vāmanasya ca bhārata । supratīkakule jātā mahāpadmakule tathā ॥

ऐरावणकुले चैव तथान्येषु कुलेषु च । जाता दन्तिवरा राजञ्शेरते बहवो हताः ॥

airāvaṇakule caiva tathānyeṣu kuleṣu ca । jātā dantivarā rājañ śerate bahavo hatāḥ ॥

वनायुजान्पार्वतीयान्काम्बोजारट्टबाह्लिकान् । तथा हयवरान्राजन्निजघ्ने तत्र सात्यकिः ॥

vanāyujān pārvatīyān kāmbojāraṭṭabāhlikān । tathā hayavarān rājan nijaghne tatra sātyakiḥ ॥

नानादेशसमुत्थांश्च नानाजात्यांश्च पत्तिनः । निजघ्ने तत्र शैनेयः शतशोऽथ सहस्रशः ॥

nānādeśasamutthāṁś ca nānājātyāṁś ca pattinaḥ । nijaghne tatra śaineyaḥ śataśo ’tha sahasraśaḥ ॥

तेषु प्रकाल्यमानेषु दस्यून्दुःशासनोऽब्रवीत् । निवर्तध्वमधर्मज्ञा युध्यध्वं किं सृतेन वः ॥

teṣu prakālyamāneṣu dasyūn duḥśāsano ’bravīt । nivartadhvam adharmajñā yudhyadhvaṁ kiṁ sr̥tena vaḥ ॥

तांश्चापि सर्वान्संप्रेक्ष्य पुत्रो दुःशासनस्तव । पाषाणयोधिनः शूरान्पार्वतीयानचोदयत् ॥

tāṁś cāpi sarvān saṁprekṣya putro duḥśāsanas tava । pāṣāṇayodhinaḥ śūrān pārvatīyān acodayat ॥

अश्मयुद्धेषु कुशला नैतज्जानाति सात्यकिः । अश्मयुद्धमजानन्तं घ्नतैनं युद्धकामुकम् ॥

aśmayuddheṣu kuśalā naitaj jānāti sātyakiḥ । aśmayuddham ajānantaṁ ghnatainaṁ yuddhakāmukam ॥

तथैव कुरवः सर्वे नाश्मयुद्धविशारदाः । अभिद्रवत मा भैष्ट न वः प्राप्स्यति सात्यकिः ॥

tathaiva kuravaḥ sarve nāśmayuddhaviśāradāḥ । abhidravata mā bhaiṣṭa na vaḥ prāpsyati sātyakiḥ ॥

ततो गजशिशुप्रख्यैरुपलैः शैलवासिनः । उद्यतैर्युयुधानस्य स्थिता मरणकाङ्क्षिणः ॥

tato gajaśiśuprakhyair upalaiḥ śailavāsinaḥ । udyatair yuyudhānasya sthitā maraṇakāṅkṣiṇaḥ ॥

क्षेपणीयैस्तथाप्यन्ये सात्वतस्य वधैषिणः । चोदितास्तव पुत्रेण रुरुधुः सर्वतोदिशम् ॥

kṣepaṇīyais tathāpy anye sātvatasya vadhaiṣiṇaḥ । coditās tava putreṇa rurudhuḥ sarvatodiśam ॥

तेषामापततामेव शिलायुद्धं चिकीर्षताम् । सात्यकिः प्रतिसंधाय त्रिंशतं प्राहिणोच्छरान् ॥

teṣām āpatatām eva śilāyuddhaṁ cikīrṣatām । sātyakiḥ pratisaṁdhāya triṁśataṁ prāhiṇoc charān ॥

तामश्मवृष्टिं तुमुलां पार्वतीयैः समीरिताम् । बिभेदोरगसंकाशैर्नाराचैः शिनिपुंगवः ॥

tām aśmavr̥ṣṭiṁ tumulāṁ pārvatīyaiḥ samīritām । bibhedoragasaṁkāśair nārācaiḥ śinipuṁgavaḥ ॥

तैरश्मचूर्णैर्दीप्यद्भिः खद्योतानामिव व्रजैः । प्रायः सैन्यान्यवध्यन्त हाहाभूतानि मारिष ॥

tair aśmacūrṇair dīpyadbhiḥ khadyotānām iva vrajaiḥ । prāyaḥ sainyāny avadhyanta hāhābhūtāni māriṣa ॥

ततः पञ्चशताः शूराः समुद्यतमहाशिलाः । निकृत्तबाहवो राजन्निपेतुर्धरणीतले ॥

tataḥ pañcaśatāḥ śūrāḥ samudyatamahāśilāḥ । nikr̥ttabāhavo rājan nipetur dharaṇītale ॥

पाषाणयोधिनः शूरान्यतमानानवस्थितान् । अवधीद्बहुसाहस्रांस्तदद्भुतमिवाभवत् ॥

pāṣāṇayodhinaḥ śūrān yatamānān avasthitān । avadhīd bahusāhasrāṁs tad adbhutam ivābhavat ॥

ततः पुनर्बस्तमुखैरश्मवृष्टिं समन्ततः । अयोहस्तैः शूलहस्तैर्दरदैः खशतङ्गणैः ॥

tataḥ punar bastamukhair aśmavr̥ṣṭiṁ samantataḥ । ayohastaiḥ śūlahastair daradaiḥ khaśataṅgaṇaiḥ ॥

अम्बष्ठैश्च कुणिन्दैश्च क्षिप्तां क्षिप्तां स सात्यकिः । नाराचैः प्रतिविव्याध प्रेक्षमाणो महाबलः ॥

ambaṣṭhaiś ca kuṇindaiś ca kṣiptāṁ kṣiptāṁ sa sātyakiḥ । nārācaiḥ prativivyādha prekṣamāṇo mahābalaḥ ॥

अद्रीणां भिद्यमानानामन्तरिक्षे शितैः शरैः । शब्देन प्राद्रवन्राजन्गजाश्वरथपत्तयः ॥

adrīṇāṁ bhidyamānānām antarikṣe śitaiḥ śaraiḥ । śabdena prādravan rājan gajāśvarathapattayaḥ ॥

अश्मचूर्णैः समाकीर्णा मनुष्याश्च वयांसि च । नाशक्नुवन्नवस्थातुं भ्रमरैरिव दंशिताः ॥

aśmacūrṇaiḥ samākīrṇā manuṣyāś ca vayāṁsi ca । nāśaknuvann avasthātuṁ bhramarair iva daṁśitāḥ ॥

हतशिष्टा विरुधिरा भिन्नमस्तकपिण्डिकाः । कुञ्जराः संन्यवर्तन्त युयुधानरथं प्रथि ॥

hataśiṣṭā virudhirā bhinnamastakapiṇḍikāḥ । kuñjarāḥ saṁnyavartanta yuyudhānarathaṁ prathi ॥

ततः शब्दः समभवत्तव सैन्यस्य मारिष । माधवेनार्द्यमानस्य सागरस्येव दारुणः ॥

tataḥ śabdaḥ samabhavat tava sainyasya māriṣa । mādhavenārdyamānasya sāgarasyeva dāruṇaḥ ॥

तं शब्दं तुमुलं श्रुत्वा द्रोणो यन्तारमब्रवीत् । एष सूत रणे क्रुद्धः सात्वतानां महारथः ॥

taṁ śabdaṁ tumulaṁ śrutvā droṇo yantāram abravīt । eṣa sūta raṇe kruddhaḥ sātvatānāṁ mahārathaḥ ॥

दारयन्बहुधा सैन्यं रणे चरति कालवत् । यत्रैष शब्दस्तुमुलस्तत्र सूत रथं नय ॥

dārayan bahudhā sainyaṁ raṇe carati kālavat । yatraiṣa śabdas tumulas tatra sūta rathaṁ naya ॥

पाषाणयोधिभिर्नूनं युयुधानः समागतः । तथा हि रथिनः सर्वे ह्रियन्ते विद्रुतैर्हयैः ॥

pāṣāṇayodhibhir nūnaṁ yuyudhānaḥ samāgataḥ । tathā hi rathinaḥ sarve hriyante vidrutair hayaiḥ ॥

विशस्त्रकवचा रुग्णास्तत्र तत्र पतन्ति च । न शक्नुवन्ति यन्तारः संयन्तुं तुमुले हयान् ॥

viśastrakavacā rugṇās tatra tatra patanti ca । na śaknuvanti yantāraḥ saṁyantuṁ tumule hayān ॥

इत्येवं ब्रुवतो राजन्भारद्वाजस्य धीमतः । प्रत्युवाच ततो यन्ता द्रोणं शस्त्रभृतां वरम् ॥

ity evaṁ bruvato rājan bhāradvājasya dhīmataḥ । pratyuvāca tato yantā droṇaṁ śastrabhr̥tāṁ varam ॥

आयुष्मन्द्रवते सैन्यं कौरवेयं समन्ततः । पश्य योधान्रणे भिन्नान्धावमानांस्ततस्ततः ॥

āyuṣman dravate sainyaṁ kauraveyaṁ samantataḥ । paśya yodhān raṇe bhinnān dhāvamānāṁs tatas tataḥ ॥

एते च सहिताः शूराः पाञ्चालाः पाण्डवैः सह । त्वामेव हि जिघांसन्तः प्राद्रवन्ति समन्ततः ॥

ete ca sahitāḥ śūrāḥ pāñcālāḥ pāṇḍavaiḥ saha । tvām eva hi jighāṁsantaḥ prādravanti samantataḥ ॥

अत्र कार्यं समाधत्स्व प्राप्तकालमरिंदम । स्थाने वा गमने वापि दूरं यातश्च सात्यकिः ॥

atra kāryaṁ samādhatsva prāptakālam ariṁdama । sthāne vā gamane vāpi dūraṁ yātaś ca sātyakiḥ ॥

तथैवं वदतस्तस्य भारद्वाजस्य मारिष । प्रत्यदृश्यत शैनेयो निघ्नन्बहुविधान्रथान् ॥

tathaivaṁ vadatas tasya bhāradvājasya māriṣa । pratyadr̥śyata śaineyo nighnan bahuvidhān rathān ॥

ते वध्यमानाः समरे युयुधानेन तावकाः । युयुधानरथं त्यक्त्वा द्रोणानीकाय दुद्रुवुः ॥

te vadhyamānāḥ samare yuyudhānena tāvakāḥ । yuyudhānarathaṁ tyaktvā droṇānīkāya dudruvuḥ ॥

यैस्तु दुःशासनः सार्धं रथैः पूर्वं न्यवर्तत । ते भीतास्त्वभ्यधावन्त सर्वे द्रोणरथं प्रति ॥

yais tu duḥśāsanaḥ sārdhaṁ rathaiḥ pūrvaṁ nyavartata । te bhītās tv abhyadhāvanta sarve droṇarathaṁ prati ॥