Adhyāya 96

संजय उवाच । जित्वा यवनकाम्बोजान्युयुधानस्ततोऽर्जुनम् । जगाम तव सैन्यस्य मध्येन रथिनां वरः ॥

saṁjaya uvāca । jitvā yavanakāmbojān yuyudhānas tato ’rjunam । jagāma tava sainyasya madhyena rathināṁ varaḥ ॥

शरदंष्ट्रो नरव्याघ्रो विचित्रकवचच्छविः । मृगान्व्याघ्र इवाजिघ्रंस्तव सैन्यमभीषयत् ॥

śaradaṁṣṭro naravyāghro vicitrakavacacchaviḥ । mr̥gān vyāghra ivājighraṁs tava sainyam abhīṣayat ॥

स रथेन चरन्मार्गान्धनुरभ्रामयद्भृशम् । रुक्मपृष्ठं महावेगं रुक्मचन्द्रकसंकुलम् ॥

sa rathena caran mārgān dhanur abhrāmayad bhr̥śam । rukmapr̥ṣṭhaṁ mahāvegaṁ rukmacandrakasaṁkulam ॥

रुक्माङ्गदशिरस्त्राणो रुक्मवर्मसमावृतः । रुक्मध्वजवरः शूरो मेरुशृङ्ग इवाबभौ ॥

rukmāṅgadaśirastrāṇo rukmavarmasamāvr̥taḥ । rukmadhvajavaraḥ śūro meruśr̥ṅga ivābabhau ॥

सधनुर्मण्डलः संख्ये तेजोभास्वररश्मिवान् । शरदीवोदितः सूर्यो नृसूर्यो विरराज ह ॥

sadhanurmaṇḍalaḥ saṁkhye tejobhāsvararaśmivān । śaradīvoditaḥ sūryo nr̥sūryo virarāja ha ॥

वृषभस्कन्धविक्रान्तो वृषभाक्षो नरर्षभः । तावकानां बभौ मध्ये गवां मध्ये यथा वृषः ॥

vr̥ṣabhaskandhavikrānto vr̥ṣabhākṣo nararṣabhaḥ । tāvakānāṁ babhau madhye gavāṁ madhye yathā vr̥ṣaḥ ॥

मत्तद्विरदसंकाशं मत्तद्विरदगामिनम् । प्रभिन्नमिव मातङ्गं यूथमध्ये व्यवस्थितम् । व्याघ्रा इव जिघांसन्तस्त्वदीयाभ्यद्रवन्रणे ॥

mattadviradasaṁkāśaṁ mattadviradagāminam । prabhinnam iva mātaṅgaṁ yūthamadhye vyavasthitam । vyāghrā iva jighāṁsantas tvadīyābhyadravan raṇe ॥

द्रोणानीकमतिक्रान्तं भोजानीकं च दुस्तरम् । जलसंधार्णवं तीर्त्वा काम्बोजानां च वाहिनीम् ॥

droṇānīkam atikrāntaṁ bhojānīkaṁ ca dustaram । jalasaṁdhārṇavaṁ tīrtvā kāmbojānāṁ ca vāhinīm ॥

हार्दिक्यमकरान्मुक्तं तीर्णं वै सैन्यसागरम् । परिवव्रुः सुसंक्रुद्धास्त्वदीयाः सात्यकिं रथाः ॥

hārdikyamakarān muktaṁ tīrṇaṁ vai sainyasāgaram । parivavruḥ susaṁkruddhās tvadīyāḥ sātyakiṁ rathāḥ ॥

दुर्योधनश्चित्रसेनो दुःशासनविविंशती । शकुनिर्दुःसहश्चैव युवा दुर्मर्षणः क्रथः ॥

duryodhanaś citraseno duḥśāsanaviviṁśatī । śakunir duḥsahaś caiva yuvā durmarṣaṇaḥ krathaḥ ॥

अन्ये च बहवः शूराः शस्त्रवन्तो दुरासदाः । पृष्ठतः सात्यकिं यान्तमन्वधावन्नमर्षिताः ॥

anye ca bahavaḥ śūrāḥ śastravanto durāsadāḥ । pr̥ṣṭhataḥ sātyakiṁ yāntam anvadhāvann amarṣitāḥ ॥

अथ शब्दो महानासीत्तव सैन्यस्य मारिष । मारुतोद्धूतवेगस्य सागरस्येव पर्वणि ॥

atha śabdo mahān āsīt tava sainyasya māriṣa । mārutoddhūtavegasya sāgarasyeva parvaṇi ॥

तानभिद्रवतः सर्वान्समीक्ष्य शिनिपुंगवः । शनैर्याहीति यन्तारमब्रवीत्प्रहसन्निव ॥

tān abhidravataḥ sarvān samīkṣya śinipuṁgavaḥ । śanair yāhīti yantāram abravīt prahasann iva ॥

इदमेति समुद्धूतं धार्तराष्ट्रस्य यद्बलम् । मामेवाभिमुखं तूर्णं गजाश्वरथपत्तिमत् ॥

idam eti samuddhūtaṁ dhārtarāṣṭrasya yad balam । mām evābhimukhaṁ tūrṇaṁ gajāśvarathapattimat ॥

नादयन्वै दिशः सर्वा रथघोषेण सारथे । पृथिवीं चान्तरिक्षं च कम्पयन्सागरानपि ॥

nādayan vai diśaḥ sarvā rathaghoṣeṇa sārathe । pr̥thivīṁ cāntarikṣaṁ ca kampayan sāgarān api ॥

एतद्बलार्णवं तात वारयिष्ये महारणे । पौर्णमास्यामिवोद्धूतं वेलेव सलिलाशयम् ॥

etad balārṇavaṁ tāta vārayiṣye mahāraṇe । paurṇamāsyām ivoddhūtaṁ veleva salilāśayam ॥

पश्य मे सूत विक्रान्तमिन्द्रस्येव महामृधे । एष सैन्यानि शत्रूणां विधमामि शितैः शरैः ॥

paśya me sūta vikrāntam indrasyeva mahāmr̥dhe । eṣa sainyāni śatrūṇāṁ vidhamāmi śitaiḥ śaraiḥ ॥

निहतानाहवे पश्य पदात्यश्वरथद्विपान् । मच्छरैरग्निसंकाशैर्विदेहासून्सहस्रशः ॥

nihatān āhave paśya padātyaśvarathadvipān । maccharair agnisaṁkāśair videhāsūn sahasraśaḥ ॥

इत्येवं ब्रुवतस्तस्य सात्यकेरमितौजसः । समीपं सैनिकास्ते तु शीघ्रमीयुर्युयुत्सवः । जह्याद्रवस्व तिष्ठेति पश्य पश्येति वादिनः ॥

ity evaṁ bruvatas tasya sātyaker amitaujasaḥ । samīpaṁ sainikās te tu śīghram īyur yuyutsavaḥ । jahy ādravasva tiṣṭheti paśya paśyeti vādinaḥ ॥

तानेवं ब्रुवतो वीरान्सात्यकिर्निशितैः शरैः । जघान त्रिशतानश्वान्कुञ्जरांश्च चतुःशतान् ॥

tān evaṁ bruvato vīrān sātyakir niśitaiḥ śaraiḥ । jaghāna triśatān aśvān kuñjarāṁś ca catuḥśatān ॥

स संप्रहारस्तुमुलस्तस्य तेषां च धन्विनाम् । देवासुररणप्रख्यः प्रावर्तत जनक्षयः ॥

sa saṁprahāras tumulas tasya teṣāṁ ca dhanvinām । devāsuraraṇaprakhyaḥ prāvartata janakṣayaḥ ॥

मेघजालनिभं सैन्यं तव पुत्रस्य मारिष । प्रत्यगृह्णाच्छिनेः पौत्रः शरैराशीविषोपमैः ॥

meghajālanibhaṁ sainyaṁ tava putrasya māriṣa । pratyagr̥hṇāc chineḥ pautraḥ śarair āśīviṣopamaiḥ ॥

प्रच्छाद्यमानः समरे शरजालैः स वीर्यवान् । असंभ्रमं महाराज तावकानवधीद्बहून् ॥

pracchādyamānaḥ samare śarajālaiḥ sa vīryavān । asaṁbhramaṁ mahārāja tāvakān avadhīd bahūn ॥

आश्चर्यं तत्र राजेन्द्र सुमहद्दृष्टवानहम् । न मोघः सायकः कश्चित्सात्यकेरभवत्प्रभो ॥

āścaryaṁ tatra rājendra sumahad dr̥ṣṭavān aham । na moghaḥ sāyakaḥ kaś cit sātyaker abhavat prabho ॥

रथनागाश्वकलिलः पदात्यूर्मिसमाकुलः । शैनेयवेलामासाद्य स्थितः सैन्यमहार्णवः ॥

rathanāgāśvakalilaḥ padātyūrmisamākulaḥ । śaineyavelām āsādya sthitaḥ sainyamahārṇavaḥ ॥

संभ्रान्तनरनागाश्वमावर्तत मुहुर्मुहुः । तत्सैन्यमिषुभिस्तेन वध्यमानं समन्ततः । बभ्राम तत्र तत्रैव गावः शीतार्दिता इव ॥

saṁbhrāntanaranāgāśvam āvartata muhur muhuḥ । tat sainyam iṣubhis tena vadhyamānaṁ samantataḥ । babhrāma tatra tatraiva gāvaḥ śītārditā iva ॥

पदातिनं रथं नागं सादिनं तुरगं तथा । अविद्धं तत्र नाद्राक्षं युयुधानस्य सायकैः ॥

padātinaṁ rathaṁ nāgaṁ sādinaṁ turagaṁ tathā । aviddhaṁ tatra nādrākṣaṁ yuyudhānasya sāyakaiḥ ॥

न तादृक्कदनं राजन्कृतवांस्तत्र फल्गुनः । यादृक्क्षयमनीकानामकरोत्सात्यकिर्नृप । अत्यर्जुनं शिनेः पौत्रो युध्यते भरतर्षभ ॥

na tādr̥k kadanaṁ rājan kr̥tavāṁs tatra phalgunaḥ । yādr̥k kṣayam anīkānām akarot sātyakir nr̥pa । atyarjunaṁ śineḥ pautro yudhyate bharatarṣabha ॥

ततो दुर्योधनो राजा सात्वतस्य त्रिभिः शरैः । विव्याध सूतं निशितैश्चतुर्भिश्चतुरो हयान् ॥

tato duryodhano rājā sātvatasya tribhiḥ śaraiḥ । vivyādha sūtaṁ niśitaiś caturbhiś caturo hayān ॥

सात्यकिं च त्रिभिर्विद्ध्वा पुनर्विव्याध सोऽष्टभिः । दुःशासनः षोडशभिर्विव्याध शिनिपुंगवम् ॥

sātyakiṁ ca tribhir viddhvā punar vivyādha so ’ṣṭabhiḥ । duḥśāsanaḥ ṣoḍaśabhir vivyādha śinipuṁgavam ॥

शकुनिः पञ्चविंशत्या चित्रसेनश्च पञ्चभिः । दुःसहः पञ्चदशभिर्विव्याधोरसि सात्यकिम् ॥

śakuniḥ pañcaviṁśatyā citrasenaś ca pañcabhiḥ । duḥsahaḥ pañcadaśabhir vivyādhorasi sātyakim ॥

उत्स्मयन्वृष्णिशार्दूलस्तथा बाणैः समाहतः । तानविध्यन्महाराज सर्वानेव त्रिभिस्त्रिभिः ॥

utsmayan vr̥ṣṇiśārdūlas tathā bāṇaiḥ samāhataḥ । tān avidhyan mahārāja sarvān eva tribhis tribhiḥ ॥

गाढविद्धानरीन्कृत्वा मार्गणैः सोऽतितेजनैः । शैनेयः श्येनवत्संख्ये व्यचरल्लघुविक्रमः ॥

gāḍhaviddhān arīn kr̥tvā mārgaṇaiḥ so ’titejanaiḥ । śaineyaḥ śyenavat saṁkhye vyacaral laghuvikramaḥ ॥

सौबलस्य धनुश्छित्त्वा हस्तावापं निकृत्य च । दुर्योधनं त्रिभिर्बाणैरभ्यविध्यत्स्तनान्तरे ॥

saubalasya dhanuś chittvā hastāvāpaṁ nikr̥tya ca । duryodhanaṁ tribhir bāṇair abhyavidhyat stanāntare ॥

चित्रसेनं शतेनैव दशभिर्दुःसहं तथा । दुःशासनं च विंशत्या विव्याध शिनिपुंगवः ॥

citrasenaṁ śatenaiva daśabhir duḥsahaṁ tathā । duḥśāsanaṁ ca viṁśatyā vivyādha śinipuṁgavaḥ ॥

अथान्यद्धनुरादाय स्यालस्तव विशां पते । अष्टभिः सात्यकिं विद्ध्वा पुनर्विव्याध पञ्चभिः ॥

athānyad dhanur ādāya syālas tava viśāṁ pate । aṣṭabhiḥ sātyakiṁ viddhvā punar vivyādha pañcabhiḥ ॥

दुःशासनश्च दशभिर्दुःसहश्च त्रिभिः शरैः । दुर्मुखश्च द्वादशभी राजन्विव्याध सात्यकिम् ॥

duḥśāsanaś ca daśabhir duḥsahaś ca tribhiḥ śaraiḥ । durmukhaś ca dvādaśabhī rājan vivyādha sātyakim ॥

दुर्योधनस्त्रिसप्तत्या विद्ध्वा भारत माधवम् । ततोऽस्य निशितैर्बाणैस्त्रिभिर्विव्याध सारथिम् ॥

duryodhanas trisaptatyā viddhvā bhārata mādhavam । tato ’sya niśitair bāṇais tribhir vivyādha sārathim ॥

तान्सर्वान्सहिताञ्शूरान्यतमानान्महारथान् । पञ्चभिः पञ्चभिर्बाणैः पुनर्विव्याध सात्यकिः ॥

tān sarvān sahitāñ śūrān yatamānān mahārathān । pañcabhiḥ pañcabhir bāṇaiḥ punar vivyādha sātyakiḥ ॥

ततः स रथिनां श्रेष्ठस्तव पुत्रस्य सारथिम् । आजघानाशु भल्लेन स हतो न्यपतद्भुवि ॥

tataḥ sa rathināṁ śreṣṭhas tava putrasya sārathim । ājaghānāśu bhallena sa hato nyapatad bhuvi ॥

पातिते सारथौ तस्मिंस्तव पुत्ररथः प्रभो । वातायमानैस्तैरश्वैरपानीयत संगरात् ॥

pātite sārathau tasmiṁs tava putrarathaḥ prabho । vātāyamānais tair aśvair apānīyata saṁgarāt ॥

ततस्तव सुता राजन्सैनिकाश्च विशां पते । राज्ञो रथमभिप्रेक्ष्य विद्रुताः शतशोऽभवन् ॥

tatas tava sutā rājan sainikāś ca viśāṁ pate । rājño ratham abhiprekṣya vidrutāḥ śataśo ’bhavan ॥

विद्रुतं तत्र तत्सैन्यं दृष्ट्वा भारत सात्यकिः । अवाकिरच्छरैस्तीक्ष्णै रुक्मपुङ्खैः शिलाशितैः ॥

vidrutaṁ tatra tat sainyaṁ dr̥ṣṭvā bhārata sātyakiḥ । avākirac charais tīkṣṇai rukmapuṅkhaiḥ śilāśitaiḥ ॥

विद्राव्य सर्वसैन्यानि तावकानि समन्ततः । प्रययौ सात्यकी राजञ्श्वेताश्वस्य रथं प्रति ॥

vidrāvya sarvasainyāni tāvakāni samantataḥ । prayayau sātyakī rājañ śvetāśvasya rathaṁ prati ॥

तं शरानाददानं च रक्षमाणं च सारथिम् । आत्मानं मोचयन्तं च तावकाः समपूजयन् ॥

taṁ śarān ādadānaṁ ca rakṣamāṇaṁ ca sārathim । ātmānaṁ mocayantaṁ ca tāvakāḥ samapūjayan ॥