Adhyāya 98

संजय उवाच । दुःशासनरथं दृष्ट्वा समीपे पर्यवस्थितम् । भारद्वाजस्ततो वाक्यं दुःशासनमथाब्रवीत् ॥

saṁjaya uvāca । duḥśāsanarathaṁ dr̥ṣṭvā samīpe paryavasthitam । bhāradvājas tato vākyaṁ duḥśāsanam athābravīt ॥

दुःशासन रथाः सर्वे कस्मादेते प्रविद्रुताः । कच्चित्क्षेमं तु नृपतेः कच्चिज्जीवति सैन्धवः ॥

duḥśāsana rathāḥ sarve kasmād ete pravidrutāḥ । kaccit kṣemaṁ tu nr̥pateḥ kaccij jīvati saindhavaḥ ॥

राजपुत्रो भवानत्र राजभ्राता महारथः । किमर्थं द्रवसे युद्धे यौवराज्यमवाप्य हि ॥

rājaputro bhavān atra rājabhrātā mahārathaḥ । kimarthaṁ dravase yuddhe yauvarājyam avāpya hi ॥

स्वयं वैरं महत्कृत्वा पाञ्चालैः पाण्डवैः सह । एकं सात्यकिमासाद्य कथं भीतोऽसि संयुगे ॥

svayaṁ vairaṁ mahat kr̥tvā pāñcālaiḥ pāṇḍavaiḥ saha । ekaṁ sātyakim āsādya kathaṁ bhīto ’si saṁyuge ॥

न जानीषे पुरा त्वं तु गृह्णन्नक्षान्दुरोदरे । शरा ह्येते भविष्यन्ति दारुणाशीविषोपमाः ॥

na jānīṣe purā tvaṁ tu gr̥hṇann akṣān durodare । śarā hy ete bhaviṣyanti dāruṇāśīviṣopamāḥ ॥

अप्रियाणां च वचनं पाण्डवेषु विशेषतः । द्रौपद्याश्च परिक्लेशस्त्वन्मूलो ह्यभवत्पुरा ॥

apriyāṇāṁ ca vacanaṁ pāṇḍaveṣu viśeṣataḥ । draupadyāś ca parikleśas tvanmūlo hy abhavat purā ॥

क्व ते मानश्च दर्पश्च क्व च तद्वीर गर्जितम् । आशीविषसमान्पार्थान्कोपयित्वा क्व यास्यसि ॥

kva te mānaś ca darpaś ca kva ca tad vīra garjitam । āśīviṣasamān pārthān kopayitvā kva yāsyasi ॥

शोच्येयं भारती सेना राजा चैव सुयोधनः । यस्य त्वं कर्कशो भ्राता पलायनपरायणः ॥

śocyeyaṁ bhāratī senā rājā caiva suyodhanaḥ । yasya tvaṁ karkaśo bhrātā palāyanaparāyaṇaḥ ॥

ननु नाम त्वया वीर दीर्यमाणा भयार्दिता । स्वबाहुबलमास्थाय रक्षितव्या ह्यनीकिनी । स त्वमद्य रणं त्यक्त्वा भीतो हर्षयसे परान् ॥

nanu nāma tvayā vīra dīryamāṇā bhayārditā । svabāhubalam āsthāya rakṣitavyā hy anīkinī । sa tvam adya raṇaṁ tyaktvā bhīto harṣayase parān ॥

विद्रुते त्वयि सैन्यस्य नायके शत्रुसूदन । कोऽन्यः स्थास्यति संग्रामे भीतो भीते व्यपाश्रये ॥

vidrute tvayi sainyasya nāyake śatrusūdana । ko ’nyaḥ sthāsyati saṁgrāme bhīto bhīte vyapāśraye ॥

एकेन सात्वतेनाद्य युध्यमानस्य चानघ । पलायने तव मतिः संग्रामाद्धि प्रवर्तते ॥

ekena sātvatenādya yudhyamānasya cānagha । palāyane tava matiḥ saṁgrāmād dhi pravartate ॥

यदा गाण्डीवधन्वानं भीमसेनं च कौरव । यमौ च युधि द्रष्टासि तदा त्वं किं करिष्यसि ॥

yadā gāṇḍīvadhanvānaṁ bhīmasenaṁ ca kaurava । yamau ca yudhi draṣṭāsi tadā tvaṁ kiṁ kariṣyasi ॥

युधि फल्गुनबाणानां सूर्याग्निसमतेजसाम् । न तुल्याः सात्यकिशरा येषां भीतः पलायसे ॥

yudhi phalgunabāṇānāṁ sūryāgnisamatejasām । na tulyāḥ sātyakiśarā yeṣāṁ bhītaḥ palāyase ॥

यदि तावत्कृता बुद्धिः पलायनपरायणा । पृथिवी धर्मराजस्य शमेनैव प्रदीयताम् ॥

yadi tāvat kr̥tā buddhiḥ palāyanaparāyaṇā । pr̥thivī dharmarājasya śamenaiva pradīyatām ॥

यावत्फल्गुननाराचा निर्मुक्तोरगसंनिभाः । नाविशन्ति शरीरं ते तावत्संशाम्य पाण्डवैः ॥

yāvat phalgunanārācā nirmuktoragasaṁnibhāḥ । nāviśanti śarīraṁ te tāvat saṁśāmya pāṇḍavaiḥ ॥

यावत्ते पृथिवीं पार्था हत्वा भ्रातृशतं रणे । नाक्षिपन्ति महात्मानस्तावत्संशाम्य पाण्डवैः ॥

yāvat te pr̥thivīṁ pārthā hatvā bhrātr̥śataṁ raṇe । nākṣipanti mahātmānas tāvat saṁśāmya pāṇḍavaiḥ ॥

यावन्न क्रुध्यते राजा धर्मपुत्रो युधिष्ठिरः । कृष्णश्च समरश्लाघी तावत्संशाम्य पाण्डवैः ॥

yāvan na krudhyate rājā dharmaputro yudhiṣṭhiraḥ । kr̥ṣṇaś ca samaraślāghī tāvat saṁśāmya pāṇḍavaiḥ ॥

यावद्भीमो महाबाहुर्विगाह्य महतीं चमूम् । सोदरांस्ते न मृद्नाति तावत्संशाम्य पाण्डवैः ॥

yāvad bhīmo mahābāhur vigāhya mahatīṁ camūm । sodarāṁs te na mr̥dnāti tāvat saṁśāmya pāṇḍavaiḥ ॥

पूर्वमुक्तश्च ते भ्राता भीष्मेण स सुयोधनः । अजेयाः पाण्डवाः संख्ये सौम्य संशाम्य पाण्डवैः । न च तत्कृतवान्मन्दस्तव भ्राता सुयोधनः ॥

pūrvam uktaś ca te bhrātā bhīṣmeṇa sa suyodhanaḥ । ajeyāḥ pāṇḍavāḥ saṁkhye saumya saṁśāmya pāṇḍavaiḥ । na ca tat kr̥tavān mandas tava bhrātā suyodhanaḥ ॥

स युद्धे धृतिमास्थाय यत्तो युध्यस्व पाण्डवैः । गच्छ तूर्णं रथेनैव तत्र तिष्ठति सात्यकिः ॥

sa yuddhe dhr̥tim āsthāya yatto yudhyasva pāṇḍavaiḥ । gaccha tūrṇaṁ rathenaiva tatra tiṣṭhati sātyakiḥ ॥

त्वया हीनं बलं ह्येतद्विद्रविष्यति भारत । आत्मार्थं योधय रणे सात्यकिं सत्यविक्रमम् ॥

tvayā hīnaṁ balaṁ hy etad vidraviṣyati bhārata । ātmārthaṁ yodhaya raṇe sātyakiṁ satyavikramam ॥

एवमुक्तस्तव सुतो नाब्रवीत्किंचिदप्यसौ । श्रुतं चाश्रुतवत्कृत्वा प्रायाद्येन स सात्यकिः ॥

evam uktas tava suto nābravīt kiṁ cid apy asau । śrutaṁ cāśrutavat kr̥tvā prāyād yena sa sātyakiḥ ॥

सैन्येन महता युक्तो म्लेच्छानामनिवर्तिनाम् । आसाद्य च रणे यत्तो युयुधानमयोधयत् ॥

sainyena mahatā yukto mlecchānām anivartinām । āsādya ca raṇe yatto yuyudhānam ayodhayat ॥

द्रोणोऽपि रथिनां श्रेष्ठः पाञ्चालान्पाण्डवांस्तथा । अभ्यद्रवत संक्रुद्धो जवमास्थाय मध्यमम् ॥

droṇo ’pi rathināṁ śreṣṭhaḥ pāñcālān pāṇḍavāṁs tathā । abhyadravata saṁkruddho javam āsthāya madhyamam ॥

प्रविश्य च रणे द्रोणः पाञ्चालानां वरूथिनीम् । द्रावयामास योधान्वै शतशोऽथ सहस्रशः ॥

praviśya ca raṇe droṇaḥ pāñcālānāṁ varūthinīm । drāvayām āsa yodhān vai śataśo ’tha sahasraśaḥ ॥

ततो द्रोणो महाराज नाम विश्राव्य संयुगे । पाण्डुपाञ्चालमत्स्यानां प्रचक्रे कदनं महत् ॥

tato droṇo mahārāja nāma viśrāvya saṁyuge । pāṇḍupāñcālamatsyānāṁ pracakre kadanaṁ mahat ॥

तं जयन्तमनीकानि भारद्वाजं ततस्ततः । पाञ्चालपुत्रो द्युतिमान्वीरकेतुः समभ्ययात् ॥

taṁ jayantam anīkāni bhāradvājaṁ tatas tataḥ । pāñcālaputro dyutimān vīraketuḥ samabhyayāt ॥

स द्रोणं पञ्चभिर्विद्ध्वा शरैः संनतपर्वभिः । ध्वजमेकेन विव्याध सारथिं चास्य सप्तभिः ॥

sa droṇaṁ pañcabhir viddhvā śaraiḥ saṁnataparvabhiḥ । dhvajam ekena vivyādha sārathiṁ cāsya saptabhiḥ ॥

तत्राद्भुतं महाराज दृष्टवानस्मि संयुगे । यद्द्रोणो रभसं युद्धे पाञ्चाल्यं नाभ्यवर्तत ॥

tatrādbhutaṁ mahārāja dr̥ṣṭavān asmi saṁyuge । yad droṇo rabhasaṁ yuddhe pāñcālyaṁ nābhyavartata ॥

संनिरुद्धं रणे द्रोणं पाञ्चाला वीक्ष्य मारिष । आवव्रुः सर्वतो राजन्धर्मपुत्रजयैषिणः ॥

saṁniruddhaṁ raṇe droṇaṁ pāñcālā vīkṣya māriṣa । āvavruḥ sarvato rājan dharmaputrajayaiṣiṇaḥ ॥

ते शरैरग्निसंकाशैस्तोमरैश्च महाधनैः । शस्त्रैश्च विविधै राजन्द्रोणमेकमवाकिरन् ॥

te śarair agnisaṁkāśais tomaraiś ca mahādhanaiḥ । śastraiś ca vividhai rājan droṇam ekam avākiran ॥

निहत्य तान्बाणगणान्द्रोणो राजन्समन्ततः । महाजलधरान्व्योम्नि मातरिश्वा विवानिव ॥

nihatya tān bāṇagaṇān droṇo rājan samantataḥ । mahājaladharān vyomni mātariśvā vivān iva ॥

ततः शरं महाघोरं सूर्यपावकसंनिभम् । संदधे परवीरघ्नो वीरकेतुरथं प्रति ॥

tataḥ śaraṁ mahāghoraṁ sūryapāvakasaṁnibham । saṁdadhe paravīraghno vīraketurathaṁ prati ॥

स भित्त्वा तु शरो राजन्पाञ्चाल्यं कुलनन्दनम् । अभ्यगाद्धरणीं तूर्णं लोहितार्द्रो ज्वलन्निव ॥

sa bhittvā tu śaro rājan pāñcālyaṁ kulanandanam । abhyagād dharaṇīṁ tūrṇaṁ lohitārdro jvalann iva ॥

ततोऽपतद्रथात्तूर्णं पाञ्चाल्यः कुलनन्दनः । पर्वताग्रादिव महांश्चम्पको वायुपीडितः ॥

tato ’patad rathāt tūrṇaṁ pāñcālyaḥ kulanandanaḥ । parvatāgrād iva mahāṁś campako vāyupīḍitaḥ ॥

तस्मिन्हते महेष्वासे राजपुत्रे महाबले । पाञ्चालास्त्वरिता द्रोणं समन्तात्पर्यवारयन् ॥

tasmin hate maheṣvāse rājaputre mahābale । pāñcālās tvaritā droṇaṁ samantāt paryavārayan ॥

चित्रकेतुः सुधन्वा च चित्रवर्मा च भारत । तथा चित्ररथश्चैव भ्रातृव्यसनकर्षिताः ॥

citraketuḥ sudhanvā ca citravarmā ca bhārata । tathā citrarathaś caiva bhrātr̥vyasanakarṣitāḥ ॥

अभ्यद्रवन्त सहिता भारद्वाजं युयुत्सवः । मुञ्चन्तः शरवर्षाणि तपान्ते जलदा इव ॥

abhyadravanta sahitā bhāradvājaṁ yuyutsavaḥ । muñcantaḥ śaravarṣāṇi tapānte jaladā iva ॥

स वध्यमानो बहुधा राजपुत्रैर्महारथैः । व्यश्वसूतरथांश्चक्रे कुमारान्कुपितो रणे ॥

sa vadhyamāno bahudhā rājaputrair mahārathaiḥ । vyaśvasūtarathāṁś cakre kumārān kupito raṇe ॥

तथापरैः सुनिशितैर्भल्लैस्तेषां महायशाः । पुष्पाणीव विचिन्वन्हि सोत्तमाङ्गान्यपातयत् ॥

tathāparaiḥ suniśitair bhallais teṣāṁ mahāyaśāḥ । puṣpāṇīva vicinvan hi sottamāṅgāny apātayat ॥

ते रथेभ्यो हताः पेतुः क्षितौ राजन्सुवर्चसः । देवासुरे पुरा युद्धे यथा दैतेयदानवाः ॥

te rathebhyo hatāḥ petuḥ kṣitau rājan suvarcasaḥ । devāsure purā yuddhe yathā daiteyadānavāḥ ॥

तान्निहत्य रणे राजन्भारद्वाजः प्रतापवान् । कार्मुकं भ्रामयामास हेमपृष्ठं दुरासदम् ॥

tān nihatya raṇe rājan bhāradvājaḥ pratāpavān । kārmukaṁ bhrāmayām āsa hemapr̥ṣṭhaṁ durāsadam ॥

पाञ्चालान्निहतान्दृष्ट्वा देवकल्पान्महारथान् । धृष्टद्युम्नो भृशं क्रुद्धो नेत्राभ्यां पातयञ्जलम् । अभ्यवर्तत संग्रामे क्रुद्धो द्रोणरथं प्रति ॥

pāñcālān nihatān dr̥ṣṭvā devakalpān mahārathān । dhr̥ṣṭadyumno bhr̥śaṁ kruddho netrābhyāṁ pātayañ jalam । abhyavartata saṁgrāme kruddho droṇarathaṁ prati ॥

ततो हा हेति सहसा नादः समभवन्नृप । पाञ्चाल्येन रणे दृष्ट्वा द्रोणमावारितं शरैः ॥

tato hā heti sahasā nādaḥ samabhavan nr̥pa । pāñcālyena raṇe dr̥ṣṭvā droṇam āvāritaṁ śaraiḥ ॥

संछाद्यमानो बहुधा पार्षतेन महात्मना । न विव्यथे ततो द्रोणः स्मयन्नेवान्वयुध्यत ॥

saṁchādyamāno bahudhā pārṣatena mahātmanā । na vivyathe tato droṇaḥ smayann evānvayudhyata ॥

ततो द्रोणं महाराज पाञ्चाल्यः क्रोधमूर्छितः । आजघानोरसि क्रुद्धो नवत्या नतपर्वणाम् ॥

tato droṇaṁ mahārāja pāñcālyaḥ krodhamūrchitaḥ । ājaghānorasi kruddho navatyā nataparvaṇām ॥

स गाढविद्धो बलिना भारद्वाजो महायशाः । निषसाद रथोपस्थे कश्मलं च जगाम ह ॥

sa gāḍhaviddho balinā bhāradvājo mahāyaśāḥ । niṣasāda rathopasthe kaśmalaṁ ca jagāma ha ॥

तं वै तथागतं दृष्ट्वा धृष्टद्युम्नः पराक्रमी । समुत्सृज्य धनुस्तूर्णमसिं जग्राह वीर्यवान् ॥

taṁ vai tathāgataṁ dr̥ṣṭvā dhr̥ṣṭadyumnaḥ parākramī । samutsr̥jya dhanus tūrṇam asiṁ jagrāha vīryavān ॥

अवप्लुत्य रथाच्चापि त्वरितः स महारथः । आरुरोह रथं तूर्णं भारद्वाजस्य मारिष । हर्तुमैच्छच्छिरः कायात्क्रोधसंरक्तलोचनः ॥

avaplutya rathāc cāpi tvaritaḥ sa mahārathaḥ । āruroha rathaṁ tūrṇaṁ bhāradvājasya māriṣa । hartum aicchac chiraḥ kāyāt krodhasaṁraktalocanaḥ ॥

प्रत्याश्वस्तस्ततो द्रोणो धनुर्गृह्य महाबलः । शरैर्वैतस्तिकै राजन्नित्यमासन्नयोधिभिः । योधयामास समरे धृष्टद्युम्नं महारथम् ॥

pratyāśvastas tato droṇo dhanur gr̥hya mahābalaḥ । śarair vaitastikai rājan nityam āsannayodhibhiḥ । yodhayām āsa samare dhr̥ṣṭadyumnaṁ mahāratham ॥

ते हि वैतस्तिका नाम शरा आसन्नयोधिनः । द्रोणस्य विदिता राजन्धृष्टद्युम्नमवाक्षिपन् ॥

te hi vaitastikā nāma śarā āsannayodhinaḥ । droṇasya viditā rājan dhr̥ṣṭadyumnam avākṣipan ॥

स वध्यमानो बहुभिः सायकैस्तैर्महाबलः । अवप्लुत्य रथात्तूर्णं भग्नवेगः पराक्रमी ॥

sa vadhyamāno bahubhiḥ sāyakais tair mahābalaḥ । avaplutya rathāt tūrṇaṁ bhagnavegaḥ parākramī ॥

आरुह्य स्वरथं वीरः प्रगृह्य च महद्धनुः । विव्याध समरे द्रोणं धृष्टद्युम्नो महारथः ॥

āruhya svarathaṁ vīraḥ pragr̥hya ca mahad dhanuḥ । vivyādha samare droṇaṁ dhr̥ṣṭadyumno mahārathaḥ ॥

तदद्भुतं तयोर्युद्धं भूतसंघा ह्यपूजयन् । क्षत्रियाश्च महाराज ये चान्ये तत्र सैनिकाः ॥

tad adbhutaṁ tayor yuddhaṁ bhūtasaṁghā hy apūjayan । kṣatriyāś ca mahārāja ye cānye tatra sainikāḥ ॥

अवश्यं समरे द्रोणो धृष्टद्युम्नेन संगतः । वशमेष्यति नो राज्ञः पाञ्चाला इति चुक्रुशुः ॥

avaśyaṁ samare droṇo dhr̥ṣṭadyumnena saṁgataḥ । vaśam eṣyati no rājñaḥ pāñcālā iti cukruśuḥ ॥

द्रोणस्तु त्वरितो युद्धे धृष्टद्युम्नस्य सारथेः । शिरः प्रच्यावयामास फलं पक्वं तरोरिव । ततस्ते प्रद्रुता वाहा राजंस्तस्य महात्मनः ॥

droṇas tu tvarito yuddhe dhr̥ṣṭadyumnasya sāratheḥ । śiraḥ pracyāvayām āsa phalaṁ pakvaṁ taror iva । tatas te pradrutā vāhā rājaṁs tasya mahātmanaḥ ॥

तेषु प्रद्रवमाणेषु पाञ्चालान्सृञ्जयांस्तथा । व्यद्रावयद्रणे द्रोणस्तत्र तत्र पराक्रमी ॥

teṣu pradravamāṇeṣu pāñcālān sr̥ñjayāṁs tathā । vyadrāvayad raṇe droṇas tatra tatra parākramī ॥

विजित्य पाण्डुपाञ्चालान्भारद्वाजः प्रतापवान् । स्वं व्यूहं पुनरास्थाय स्थिरोऽभवदरिंदमः । न चैनं पाण्डवा युद्धे जेतुमुत्सहिरे प्रभो ॥

vijitya pāṇḍupāñcālān bhāradvājaḥ pratāpavān । svaṁ vyūhaṁ punar āsthāya sthiro ’bhavad ariṁdamaḥ । na cainaṁ pāṇḍavā yuddhe jetum utsahire prabho ॥