Adhyāya 95

संजय उवाच । ततः स सात्यकिर्धीमान्महात्मा वृष्णिपुंगवः । सुदर्शनं निहत्याजौ यन्तारमिदमब्रवीत् ॥

saṁjaya uvāca । tataḥ sa sātyakir dhīmān mahātmā vr̥ṣṇipuṁgavaḥ । sudarśanaṁ nihatyājau yantāram idam abravīt ॥

रथाश्वनागकलिलं शरशक्त्यूर्मिमालिनम् । खड्गमत्स्यं गदाग्राहं शूरायुधमहास्वनम् ॥

rathāśvanāgakalilaṁ śaraśaktyūrmimālinam । khaḍgamatsyaṁ gadāgrāhaṁ śūrāyudhamahāsvanam ॥

प्राणापहारिणं रौद्रं वादित्रोत्क्रुष्टनादितम् । योधानामसुखस्पर्शं दुर्धर्षमजयैषिणाम् ॥

prāṇāpahāriṇaṁ raudraṁ vāditrotkruṣṭanāditam । yodhānām asukhasparśaṁ durdharṣam ajayaiṣiṇām ॥

तीर्णाः स्म दुस्तरं तात द्रोणानीकमहार्णवम् । जलसंधबलेनाजौ पुरुषादैरिवावृतम् ॥

tīrṇāḥ sma dustaraṁ tāta droṇānīkamahārṇavam । jalasaṁdhabalenājau puruṣādair ivāvr̥tam ॥

अतोऽन्यं पृतनाशेषं मन्ये कुनदिकामिव । तर्तव्यामल्पसलिलां चोदयाश्वानसंभ्रमम् ॥

ato ’nyaṁ pr̥tanāśeṣaṁ manye kunadikām iva । tartavyām alpasalilāṁ codayāśvān asaṁbhramam ॥

हस्तप्राप्तमहं मन्ये सांप्रतं सव्यसाचिनम् । निर्जित्य दुर्धरं द्रोणं सपदानुगमाहवे ॥

hastaprāptam ahaṁ manye sāṁprataṁ savyasācinam । nirjitya durdharaṁ droṇaṁ sapadānugam āhave ॥

हार्दिक्यं योधवर्यं च प्राप्तं मन्ये धनंजयम् । न हि मे जायते त्रासो दृष्ट्वा सैन्यान्यनेकशः । वह्नेरिव प्रदीप्तस्य ग्रीष्मे शुष्कं तृणोलपम् ॥

hārdikyaṁ yodhavaryaṁ ca prāptaṁ manye dhanaṁjayam । na hi me jāyate trāso dr̥ṣṭvā sainyāny anekaśaḥ । vahner iva pradīptasya grīṣme śuṣkaṁ tr̥ṇolapam ॥

पश्य पाण्डवमुख्येन यातां भूमिं किरीटिना । पत्त्यश्वरथनागौघैः पतितैर्विषमीकृताम् ॥

paśya pāṇḍavamukhyena yātāṁ bhūmiṁ kirīṭinā । pattyaśvarathanāgaughaiḥ patitair viṣamīkr̥tām ॥

अभ्याशस्थमहं मन्ये श्वेताश्वं कृष्णसारथिम् । स एष श्रूयते शब्दो गाण्डीवस्यामितौजसः ॥

abhyāśastham ahaṁ manye śvetāśvaṁ kr̥ṣṇasārathim । sa eṣa śrūyate śabdo gāṇḍīvasyāmitaujasaḥ ॥

यादृशानि निमित्तानि मम प्रादुर्भवन्ति वै । अनस्तंगत आदित्ये हन्ता सैन्धवमर्जुनः ॥

yādr̥śāni nimittāni mama prādurbhavanti vai । anastaṁgata āditye hantā saindhavam arjunaḥ ॥

शनैर्विश्रम्भयन्नश्वान्याहि यत्तोऽरिवाहिनीम् । यत्रैते सतनुत्राणाः सुयोधनपुरोगमाः ॥

śanair viśrambhayann aśvān yāhi yatto ’rivāhinīm । yatraite satanutrāṇāḥ suyodhanapurogamāḥ ॥

दंशिताः क्रूरकर्माणः काम्बोजा युद्धदुर्मदाः । शरबाणासनधरा यवनाश्च प्रहारिणः ॥

daṁśitāḥ krūrakarmāṇaḥ kāmbojā yuddhadurmadāḥ । śarabāṇāsanadharā yavanāś ca prahāriṇaḥ ॥

शकाः किराता दरदा बर्बरास्ताम्रलिप्तकाः । अन्ये च बहवो म्लेच्छा विविधायुधपाणयः । मामेवाभिमुखाः सर्वे तिष्ठन्ति समरार्थिनः ॥

śakāḥ kirātā daradā barbarās tāmraliptakāḥ । anye ca bahavo mlecchā vividhāyudhapāṇayaḥ । mām evābhimukhāḥ sarve tiṣṭhanti samarārthinaḥ ॥

एतान्सरथनागाश्वान्निहत्याजौ सपत्तिनः । इदं दुर्गं महाघोरं तीर्णमेवोपधारय ॥

etān sarathanāgāśvān nihatyājau sapattinaḥ । idaṁ durgaṁ mahāghoraṁ tīrṇam evopadhāraya ॥

सूत उवाच । न संभ्रमो मे वार्ष्णेय विद्यते सत्यविक्रम । यद्यपि स्यात्सुसंक्रुद्धो जामदग्न्योऽग्रतः स्थितः ॥

sūta uvāca । na saṁbhramo me vārṣṇeya vidyate satyavikrama । yady api syāt susaṁkruddho jāmadagnyo ’grataḥ sthitaḥ ॥

द्रोणो वा रथिनां श्रेष्ठः कृपो मद्रेश्वरोऽपि वा । तथापि संभ्रमो न स्यात्त्वामाश्रित्य महाभुज ॥

droṇo vā rathināṁ śreṣṭhaḥ kr̥po madreśvaro ’pi vā । tathāpi saṁbhramo na syāt tvām āśritya mahābhuja ॥

त्वया सुबहवो युद्धे निर्जिताः शत्रुसूदन । न च मे संभ्रमः कश्चिद्भूतपूर्वः कदाचन । किमु चैतत्समासाद्य वीर संयुगगोष्पदम् ॥

tvayā subahavo yuddhe nirjitāḥ śatrusūdana । na ca me saṁbhramaḥ kaś cid bhūtapūrvaḥ kadā cana । kim u caitat samāsādya vīra saṁyugagoṣpadam ॥

आयुष्मन्कतरेण त्वा प्रापयामि धनंजयम् । केषां क्रुद्धोऽसि वार्ष्णेय केषां मृत्युरुपस्थितः । केषां संयमनीमद्य गन्तुमुत्सहते मनः ॥

āyuṣman katareṇa tvā prāpayāmi dhanaṁjayam । keṣāṁ kruddho ’si vārṣṇeya keṣāṁ mr̥tyur upasthitaḥ । keṣāṁ saṁyamanīm adya gantum utsahate manaḥ ॥

के त्वां युधि पराक्रान्तं कालान्तकयमोपमम् । दृष्ट्वा विक्रमसंपन्नं विद्रविष्यन्ति संयुगे । केषां वैवस्वतो राजा स्मरतेऽद्य महाभुज ॥

ke tvāṁ yudhi parākrāntaṁ kālāntakayamopamam । dr̥ṣṭvā vikramasaṁpannaṁ vidraviṣyanti saṁyuge । keṣāṁ vaivasvato rājā smarate ’dya mahābhuja ॥

सात्यकिरुवाच । मुण्डानेतान्हनिष्यामि दानवानिव वासवः । प्रतिज्ञां पारयिष्यामि काम्बोजानेव मा वह । अद्यैषां कदनं कृत्वा क्षिप्रं यास्यामि पाण्डवम् ॥

sātyakir uvāca । muṇḍān etān haniṣyāmi dānavān iva vāsavaḥ । pratijñāṁ pārayiṣyāmi kāmbojān eva mā vaha । adyaiṣāṁ kadanaṁ kr̥tvā kṣipraṁ yāsyāmi pāṇḍavam ॥

अद्य द्रक्ष्यन्ति मे वीर्यं कौरवाः ससुयोधनाः । मुण्डानीके हते सूत सर्वसैन्येषु चासकृत् ॥

adya drakṣyanti me vīryaṁ kauravāḥ sasuyodhanāḥ । muṇḍānīke hate sūta sarvasainyeṣu cāsakr̥t ॥

अद्य कौरवसैन्यस्य दीर्यमाणस्य संयुगे । श्रुत्वा विरावं बहुधा संतप्स्यति सुयोधनः ॥

adya kauravasainyasya dīryamāṇasya saṁyuge । śrutvā virāvaṁ bahudhā saṁtapsyati suyodhanaḥ ॥

अद्य पाण्डवमुख्यस्य श्वेताश्वस्य महात्मनः । आचार्यककृतं मार्गं दर्शयिष्यामि संयुगे ॥

adya pāṇḍavamukhyasya śvetāśvasya mahātmanaḥ । ācāryakakr̥taṁ mārgaṁ darśayiṣyāmi saṁyuge ॥

अद्य मद्बाणनिहतान्योधमुख्यान्सहस्रशः । दृष्ट्वा दुर्योधनो राजा पश्चात्तापं गमिष्यति ॥

adya madbāṇanihatān yodhamukhyān sahasraśaḥ । dr̥ṣṭvā duryodhano rājā paścāttāpaṁ gamiṣyati ॥

अद्य मे क्षिप्रहस्तस्य क्षिपतः सायकोत्तमान् । अलातचक्रप्रतिमं धनुर्द्रक्ष्यन्ति कौरवाः ॥

adya me kṣiprahastasya kṣipataḥ sāyakottamān । alātacakrapratimaṁ dhanur drakṣyanti kauravāḥ ॥

मत्सायकचिताङ्गानां रुधिरं स्रवतां बहु । सैनिकानां वधं दृष्ट्वा संतप्स्यति सुयोधनः ॥

matsāyakacitāṅgānāṁ rudhiraṁ sravatāṁ bahu । sainikānāṁ vadhaṁ dr̥ṣṭvā saṁtapsyati suyodhanaḥ ॥

अद्य मे क्रुद्धरूपस्य निघ्नतश्च वरान्वरान् । द्विरर्जुनमिमं लोकं मंस्यते स सुयोधनः ॥

adya me kruddharūpasya nighnataś ca varān varān । dvir arjunam imaṁ lokaṁ maṁsyate sa suyodhanaḥ ॥

अद्य राजसहस्राणि निहतानि मया रणे । दृष्ट्वा दुर्योधनो राजा संतप्स्यति महामृधे ॥

adya rājasahasrāṇi nihatāni mayā raṇe । dr̥ṣṭvā duryodhano rājā saṁtapsyati mahāmr̥dhe ॥

अद्य स्नेहं च भक्तिं च पाण्डवेषु महात्मसु । हत्वा राजसहस्राणि दर्शयिष्यामि राजसु ॥

adya snehaṁ ca bhaktiṁ ca pāṇḍaveṣu mahātmasu । hatvā rājasahasrāṇi darśayiṣyāmi rājasu ॥

संजय उवाच । एवमुक्तस्तदा सूतः शिक्षितान्साधुवाहिनः । शशाङ्कसंनिकाशान्वै वाजिनोऽचूचुदद्भृशम् ॥

saṁjaya uvāca । evam uktas tadā sūtaḥ śikṣitān sādhuvāhinaḥ । śaśāṅkasaṁnikāśān vai vājino ’cūcudad bhr̥śam ॥

ते पिबन्त इवाकाशं युयुधानं हयोत्तमाः । प्रापयन्यवनाञ्शीघ्रं मनःपवनरंहसः ॥

te pibanta ivākāśaṁ yuyudhānaṁ hayottamāḥ । prāpayan yavanāñ śīghraṁ manaḥpavanaraṁhasaḥ ॥

सात्यकिं ते समासाद्य पृतनास्वनिवर्तिनम् । बहवो लघुहस्ताश्च शरवर्षैरवाकिरन् ॥

sātyakiṁ te samāsādya pr̥tanāsv anivartinam । bahavo laghuhastāś ca śaravarṣair avākiran ॥

तेषामिषूनथास्त्राणि वेगवन्नतपर्वभिः । अच्छिनत्सात्यकी राजन्नैनं ते प्राप्नुवञ्शराः ॥

teṣām iṣūn athāstrāṇi vegavan nataparvabhiḥ । acchinat sātyakī rājan nainaṁ te prāpnuvañ śarāḥ ॥

रुक्मपुङ्खैः सुनिशितैर्गार्ध्रपत्रैरजिह्मगैः । उच्चकर्त शिरांस्युग्रो यवनानां भुजानपि ॥

rukmapuṅkhaiḥ suniśitair gārdhrapatrair ajihmagaiḥ । uccakarta śirāṁsy ugro yavanānāṁ bhujān api ॥

शैक्यायसानि वर्माणि कांस्यानि च समन्ततः । भित्त्वा देहांस्तथा तेषां शरा जग्मुर्महीतलम् ॥

śaikyāyasāni varmāṇi kāṁsyāni ca samantataḥ । bhittvā dehāṁs tathā teṣāṁ śarā jagmur mahītalam ॥

ते हन्यमाना वीरेण म्लेच्छाः सात्यकिना रणे । शतशो न्यपतंस्तत्र व्यसवो वसुधातले ॥

te hanyamānā vīreṇa mlecchāḥ sātyakinā raṇe । śataśo nyapataṁs tatra vyasavo vasudhātale ॥

सुपूर्णायतमुक्तैस्तानव्यवच्छिन्नपिण्डितैः । पञ्च षट्सप्त चाष्टौ च बिभेद यवनाञ्शरैः ॥

supūrṇāyatamuktais tān avyavacchinnapiṇḍitaiḥ । pañca ṣaṭ sapta cāṣṭau ca bibheda yavanāñ śaraiḥ ॥

काम्बोजानां सहस्रैस्तु शकानां च विशां पते । शबराणां किरातानां बर्बराणां तथैव च ॥

kāmbojānāṁ sahasrais tu śakānāṁ ca viśāṁ pate । śabarāṇāṁ kirātānāṁ barbarāṇāṁ tathaiva ca ॥

अगम्यरूपां पृथिवीं मांसशोणितकर्दमाम् । कृतवांस्तत्र शैनेयः क्षपयंस्तावकं बलम् ॥

agamyarūpāṁ pr̥thivīṁ māṁsaśoṇitakardamām । kr̥tavāṁs tatra śaineyaḥ kṣapayaṁs tāvakaṁ balam ॥

दस्यूनां सशिरस्त्राणैः शिरोभिर्लूनमूर्धजैः । तत्र तत्र मही कीर्णा विबर्हैरण्डजैरिव ॥

dasyūnāṁ saśirastrāṇaiḥ śirobhir lūnamūrdhajaiḥ । tatra tatra mahī kīrṇā vibarhair aṇḍajair iva ॥

रुधिरोक्षितसर्वाङ्गैस्तैस्तदायोधनं बभौ । कबन्धैः संवृतं सर्वं ताम्राभ्रैः खमिवावृतम् ॥

rudhirokṣitasarvāṅgais tais tad āyodhanaṁ babhau । kabandhaiḥ saṁvr̥taṁ sarvaṁ tāmrābhraiḥ kham ivāvr̥tam ॥

वज्राशनिसमस्पर्शैः सुपर्वभिरजिह्मगैः । ते साश्वयाना निहताः समावव्रुर्वसुंधराम् ॥

vajrāśanisamasparśaiḥ suparvabhir ajihmagaiḥ । te sāśvayānā nihatāḥ samāvavrur vasuṁdharām ॥

अल्पावशिष्टाः संभग्नाः कृच्छ्रप्राणा विचेतसः । जिताः संख्ये महाराज युयुधानेन दंशिताः ॥

alpāvaśiṣṭāḥ saṁbhagnāḥ kr̥cchraprāṇā vicetasaḥ । jitāḥ saṁkhye mahārāja yuyudhānena daṁśitāḥ ॥

पार्ष्णिभिश्च कशाभिश्च ताडयन्तस्तुरंगमान् । जवमुत्तममास्थाय सर्वतः प्राद्रवन्भयात् ॥

pārṣṇibhiś ca kaśābhiś ca tāḍayantas turaṁgamān । javam uttamam āsthāya sarvataḥ prādravan bhayāt ॥

काम्बोजसैन्यं विद्राव्य दुर्जयं युधि भारत । यवनानां च तत्सैन्यं शकानां च महद्बलम् ॥

kāmbojasainyaṁ vidrāvya durjayaṁ yudhi bhārata । yavanānāṁ ca tat sainyaṁ śakānāṁ ca mahad balam ॥

स ततः पुरुषव्याघ्रः सात्यकिः सत्यविक्रमः । प्रहृष्टस्तावकाञ्जित्वा सूतं याहीत्यचोदयत् ॥

sa tataḥ puruṣavyāghraḥ sātyakiḥ satyavikramaḥ । prahr̥ṣṭas tāvakāñ jitvā sūtaṁ yāhīty acodayat ॥

तं यान्तं पृष्ठगोप्तारमर्जुनस्य विशां पते । चारणाः प्रेक्ष्य संहृष्टास्त्वदीयाश्चाप्यपूजयन् ॥

taṁ yāntaṁ pr̥ṣṭhagoptāram arjunasya viśāṁ pate । cāraṇāḥ prekṣya saṁhr̥ṣṭās tvadīyāś cāpy apūjayan ॥