Adhyāya 88

संजय उवाच । प्रयाते तव सैन्यं तु युयुधाने युयुत्सया । धर्मराजो महाराज स्वेनानीकेन संवृतः । प्रायाद्द्रोणरथप्रेप्सुर्युयुधानस्य पृष्ठतः ॥

saṁjaya uvāca । prayāte tava sainyaṁ tu yuyudhāne yuyutsayā । dharmarājo mahārāja svenānīkena saṁvr̥taḥ । prāyād droṇarathaprepsur yuyudhānasya pr̥ṣṭhataḥ ॥

ततः पाञ्चालराजस्य पुत्रः समरदुर्मदः । प्राक्रोशत्पाण्डवानीके वसुदानश्च पार्थिवः ॥

tataḥ pāñcālarājasya putraḥ samaradurmadaḥ । prākrośat pāṇḍavānīke vasudānaś ca pārthivaḥ ॥

आगच्छत प्रहरत द्रुतं विपरिधावत । यथा सुखेन गच्छेत सात्यकिर्युद्धदुर्मदः ॥

āgacchata praharata drutaṁ viparidhāvata । yathā sukhena gaccheta sātyakir yuddhadurmadaḥ ॥

महारथा हि बहवो यतिष्यन्त्यस्य निर्जये । इति ब्रुवन्तो वेगेन समापेतुर्बलं तव ॥

mahārathā hi bahavo yatiṣyanty asya nirjaye । iti bruvanto vegena samāpetur balaṁ tava ॥

वयं प्रतिजिगीषन्तस्तत्र तान्समभिद्रुताः । ततः शब्दो महानासीद्युयुधानरथं प्रति ॥

vayaṁ pratijigīṣantas tatra tān samabhidrutāḥ । tataḥ śabdo mahān āsīd yuyudhānarathaṁ prati ॥

प्रकम्प्यमाना महती तव पुत्रस्य वाहिनी । सात्वतेन महाराज शतधाभिव्यदीर्यत ॥

prakampyamānā mahatī tava putrasya vāhinī । sātvatena mahārāja śatadhābhivyadīryata ॥

तस्यां विदीर्यमाणायां शिनेः पौत्रो महारथः । सप्त वीरान्महेष्वासानग्रानीके व्यपोथयत् ॥

tasyāṁ vidīryamāṇāyāṁ śineḥ pautro mahārathaḥ । sapta vīrān maheṣvāsān agrānīke vyapothayat ॥

ते भीता मृद्यमानाश्च प्रमृष्टा दीर्घबाहुना । आयोधनं जहुर्वीरा दृष्ट्वा तमतिमानुषम् ॥

te bhītā mr̥dyamānāś ca pramr̥ṣṭā dīrghabāhunā । āyodhanaṁ jahur vīrā dr̥ṣṭvā tam atimānuṣam ॥

रथैर्विमथिताक्षैश्च भग्ननीडैश्च मारिष । चक्रैर्विमथितैश्छिन्नैर्ध्वजैश्च विनिपातितैः ॥

rathair vimathitākṣaiś ca bhagnanīḍaiś ca māriṣa । cakrair vimathitaiś chinnair dhvajaiś ca vinipātitaiḥ ॥

अनुकर्षैः पताकाभिः शिरस्त्राणैः सकाञ्चनैः । बाहुभिश्चन्दनादिग्धैः साङ्गदैश्च विशां पते ॥

anukarṣaiḥ patākābhiḥ śirastrāṇaiḥ sakāñcanaiḥ । bāhubhiś candanādigdhaiḥ sāṅgadaiś ca viśāṁ pate ॥

हस्तिहस्तोपमैश्चापि भुजगाभोगसंनिभैः । ऊरुभिः पृथिवी छन्ना मनुजानां नरोत्तम ॥

hastihastopamaiś cāpi bhujagābhogasaṁnibhaiḥ । ūrubhiḥ pr̥thivī channā manujānāṁ narottama ॥

शशाङ्कसंनिकाशैश्च वदनैश्चारुकुण्डलैः । पतितैर्वृषभाक्षाणां बभौ भारत मेदिनी ॥

śaśāṅkasaṁnikāśaiś ca vadanaiś cārukuṇḍalaiḥ । patitair vr̥ṣabhākṣāṇāṁ babhau bhārata medinī ॥

गजैश्च बहुधा छिन्नैः शयानैः पर्वतोपमैः । रराजातिभृशं भूमिर्विकीर्णैरिव पर्वतैः ॥

gajaiś ca bahudhā chinnaiḥ śayānaiḥ parvatopamaiḥ । rarājātibhr̥śaṁ bhūmir vikīrṇair iva parvataiḥ ॥

तपनीयमयैर्योक्त्रैर्मुक्ताजालविभूषितैः । उरश्छदैर्विचित्रैश्च व्यशोभन्त तुरंगमाः । गतसत्त्वा महीं प्राप्य प्रमृष्टा दीर्घबाहुना ॥

tapanīyamayair yoktrair muktājālavibhūṣitaiḥ । uraśchadair vicitraiś ca vyaśobhanta turaṁgamāḥ । gatasattvā mahīṁ prāpya pramr̥ṣṭā dīrghabāhunā ॥

नानाविधानि सैन्यानि तव हत्वा तु सात्वतः । प्रविष्टस्तावकं सैन्यं द्रावयित्वा चमूं भृशम् ॥

nānāvidhāni sainyāni tava hatvā tu sātvataḥ । praviṣṭas tāvakaṁ sainyaṁ drāvayitvā camūṁ bhr̥śam ॥

ततस्तेनैव मार्गेण येन यातो धनंजयः । इयेष सात्यकिर्गन्तुं ततो द्रोणेन वारितः ॥

tatas tenaiva mārgeṇa yena yāto dhanaṁjayaḥ । iyeṣa sātyakir gantuṁ tato droṇena vāritaḥ ॥

भरद्वाजं समासाद्य युयुधानस्तु मारिष । नाभ्यवर्तत संक्रुद्धो वेलामिव जलाशयः ॥

bharadvājaṁ samāsādya yuyudhānas tu māriṣa । nābhyavartata saṁkruddho velām iva jalāśayaḥ ॥

निवार्य तु रणे द्रोणो युयुधानं महारथम् । विव्याध निशितैर्बाणैः पञ्चभिर्मर्मभेदिभिः ॥

nivārya tu raṇe droṇo yuyudhānaṁ mahāratham । vivyādha niśitair bāṇaiḥ pañcabhir marmabhedibhiḥ ॥

सात्यकिस्तु रणे द्रोणं राजन्विव्याध सप्तभिः । हेमपुङ्खैः शिलाधौतैः कङ्कबर्हिणवाजितैः ॥

sātyakis tu raṇe droṇaṁ rājan vivyādha saptabhiḥ । hemapuṅkhaiḥ śilādhautaiḥ kaṅkabarhiṇavājitaiḥ ॥

तं षड्भिः सायकैर्द्रोणः साश्वयन्तारमार्दयत् । स तं न ममृषे द्रोणं युयुधानो महारथः ॥

taṁ ṣaḍbhiḥ sāyakair droṇaḥ sāśvayantāram ārdayat । sa taṁ na mamr̥ṣe droṇaṁ yuyudhāno mahārathaḥ ॥

सिंहनादं ततः कृत्वा द्रोणं विव्याध सात्यकिः । दशभिः सायकैश्चान्यैः षड्भिरष्टाभिरेव च ॥

siṁhanādaṁ tataḥ kr̥tvā droṇaṁ vivyādha sātyakiḥ । daśabhiḥ sāyakaiś cānyaiḥ ṣaḍbhir aṣṭābhir eva ca ॥

युयुधानः पुनर्द्रोणं विव्याध दशभिः शरैः । एकेन सारथिं चास्य चतुर्भिश्चतुरो हयान् । ध्वजमेकेन बाणेन विव्याध युधि मारिष ॥

yuyudhānaḥ punar droṇaṁ vivyādha daśabhiḥ śaraiḥ । ekena sārathiṁ cāsya caturbhiś caturo hayān । dhvajam ekena bāṇena vivyādha yudhi māriṣa ॥

तं द्रोणः साश्वयन्तारं सरथध्वजमाशुगैः । त्वरन्प्राच्छादयद्बाणैः शलभानामिव व्रजैः ॥

taṁ droṇaḥ sāśvayantāraṁ sarathadhvajam āśugaiḥ । tvaran prācchādayad bāṇaiḥ śalabhānām iva vrajaiḥ ॥

तथैव युयुधानोऽपि द्रोणं बहुभिराशुगैः । प्राच्छादयदसंभ्रान्तस्ततो द्रोण उवाच ह ॥

tathaiva yuyudhāno ’pi droṇaṁ bahubhir āśugaiḥ । prācchādayad asaṁbhrāntas tato droṇa uvāca ha ॥

तवाचार्यो रणं हित्वा गतः कापुरुषो यथा । युध्यमानं हि मां हित्वा प्रदक्षिणमवर्तत ॥

tavācāryo raṇaṁ hitvā gataḥ kāpuruṣo yathā । yudhyamānaṁ hi māṁ hitvā pradakṣiṇam avartata ॥

त्वं हि मे युध्यतो नाद्य जीवन्मोक्ष्यसि माधव । यदि मां त्वं रणे हित्वा न यास्याचार्यवद्द्रुतम् ॥

tvaṁ hi me yudhyato nādya jīvan mokṣyasi mādhava । yadi māṁ tvaṁ raṇe hitvā na yāsy ācāryavad drutam ॥

सात्यकिरुवाच । धनंजयस्य पदवीं धर्मराजस्य शासनात् । गच्छामि स्वस्ति ते ब्रह्मन्न मे कालात्ययो भवेत् ॥

sātyakir uvāca । dhanaṁjayasya padavīṁ dharmarājasya śāsanāt । gacchāmi svasti te brahman na me kālātyayo bhavet ॥

संजय उवाच । एतावदुक्त्वा शैनेय आचार्यं परिवर्जयन् । प्रयातः सहसा राजन्सारथिं चेदमब्रवीत् ॥

saṁjaya uvāca । etāvad uktvā śaineya ācāryaṁ parivarjayan । prayātaḥ sahasā rājan sārathiṁ cedam abravīt ॥

द्रोणः करिष्यते यत्नं सर्वथा मम वारणे । यत्तो याहि रणे सूत शृणु चेदं वचः परम् ॥

droṇaḥ kariṣyate yatnaṁ sarvathā mama vāraṇe । yatto yāhi raṇe sūta śr̥ṇu cedaṁ vacaḥ param ॥

एतदालोक्यते सैन्यमावन्त्यानां महाप्रभम् । अस्यानन्तरतस्त्वेतद्दाक्षिणात्यं महाबलम् ॥

etad ālokyate sainyam āvantyānāṁ mahāprabham । asyānantaratas tv etad dākṣiṇātyaṁ mahābalam ॥

तदनन्तरमेतच्च बाह्लिकानां बलं महत् । बाह्लिकाभ्याशतो युक्तं कर्णस्यापि महद्बलम् ॥

tadanantaram etac ca bāhlikānāṁ balaṁ mahat । bāhlikābhyāśato yuktaṁ karṇasyāpi mahad balam ॥

अन्योन्येन हि सैन्यानि भिन्नान्येतानि सारथे । अन्योन्यं समुपाश्रित्य न त्यक्ष्यन्ति रणाजिरम् ॥

anyonyena hi sainyāni bhinnāny etāni sārathe । anyonyaṁ samupāśritya na tyakṣyanti raṇājiram ॥

एतदन्तरमासाद्य चोदयाश्वान्प्रहृष्टवत् । मध्यमं जवमास्थाय वह मामत्र सारथे ॥

etad antaram āsādya codayāśvān prahr̥ṣṭavat । madhyamaṁ javam āsthāya vaha mām atra sārathe ॥

बाह्लिका यत्र दृश्यन्ते नानाप्रहरणोद्यताः । दाक्षिणात्याश्च बहवः सूतपुत्रपुरोगमाः ॥

bāhlikā yatra dr̥śyante nānāpraharaṇodyatāḥ । dākṣiṇātyāś ca bahavaḥ sūtaputrapurogamāḥ ॥

हस्त्यश्वरथसंबाधं यच्चानीकं विलोक्यते । नानादेशसमुत्थैश्च पदातिभिरधिष्ठितम् ॥

hastyaśvarathasaṁbādhaṁ yac cānīkaṁ vilokyate । nānādeśasamutthaiś ca padātibhir adhiṣṭhitam ॥

एतावदुक्त्वा यन्तारं ब्रह्माणं परिवर्जयन् । स व्यतीयाय यत्रोग्रं कर्णस्य सुमहद्बलम् ॥

etāvad uktvā yantāraṁ brahmāṇaṁ parivarjayan । sa vyatīyāya yatrograṁ karṇasya sumahad balam ॥

तं द्रोणोऽनुययौ क्रुद्धो विकिरन्विशिखान्बहून् । युयुधानं महाबाहुं गच्छन्तमनिवर्तिनम् ॥

taṁ droṇo ’nuyayau kruddho vikiran viśikhān bahūn । yuyudhānaṁ mahābāhuṁ gacchantam anivartinam ॥

कर्णस्य सैन्यं सुमहदभिहत्य शितैः शरैः । प्राविशद्भारतीं सेनामपर्यन्तां स सात्यकिः ॥

karṇasya sainyaṁ sumahad abhihatya śitaiḥ śaraiḥ । prāviśad bhāratīṁ senām aparyantāṁ sa sātyakiḥ ॥

प्रविष्टे युयुधाने तु सैनिकेषु द्रुतेषु च । अमर्षी कृतवर्मा तु सात्यकिं पर्यवारयत् ॥

praviṣṭe yuyudhāne tu sainikeṣu druteṣu ca । amarṣī kr̥tavarmā tu sātyakiṁ paryavārayat ॥

तमापतन्तं विशिखैः षड्भिराहत्य सात्यकिः । चतुर्भिश्चतुरोऽस्याश्वानाजघानाशु वीर्यवान् ॥

tam āpatantaṁ viśikhaiḥ ṣaḍbhir āhatya sātyakiḥ । caturbhiś caturo ’syāśvān ājaghānāśu vīryavān ॥

ततः पुनः षोडशभिर्नतपर्वभिराशुगैः । सात्यकिः कृतवर्माणं प्रत्यविध्यत्स्तनान्तरे ॥

tataḥ punaḥ ṣoḍaśabhir nataparvabhir āśugaiḥ । sātyakiḥ kr̥tavarmāṇaṁ pratyavidhyat stanāntare ॥

स तुद्यमानो विशिखैर्बहुभिस्तिग्मतेजनैः । सात्वतेन महाराज कृतवर्मा न चक्षमे ॥

sa tudyamāno viśikhair bahubhis tigmatejanaiḥ । sātvatena mahārāja kr̥tavarmā na cakṣame ॥

स वत्सदन्तं संधाय जिह्मगानलसंनिभम् । आकृष्य राजन्नाकर्णाद्विव्याधोरसि सात्यकिम् ॥

sa vatsadantaṁ saṁdhāya jihmagānalasaṁnibham । ākr̥ṣya rājann ākarṇād vivyādhorasi sātyakim ॥

स तस्य देहावरणं भित्त्वा देहं च सायकः । सपत्रपुङ्खः पृथिवीं विवेश रुधिरोक्षितः ॥

sa tasya dehāvaraṇaṁ bhittvā dehaṁ ca sāyakaḥ । sapatrapuṅkhaḥ pr̥thivīṁ viveśa rudhirokṣitaḥ ॥

अथास्य बहुभिर्बाणैरच्छिनत्परमास्त्रवित् । समार्गणगुणं राजन्कृतवर्मा शरासनम् ॥

athāsya bahubhir bāṇair acchinat paramāstravit । samārgaṇaguṇaṁ rājan kr̥tavarmā śarāsanam ॥

विव्याध च रणे राजन्सात्यकिं सत्यविक्रमम् । दशभिर्विशिखैस्तीक्ष्णैरभिक्रुद्धः स्तनान्तरे ॥

vivyādha ca raṇe rājan sātyakiṁ satyavikramam । daśabhir viśikhais tīkṣṇair abhikruddhaḥ stanāntare ॥

ततः प्रशीर्णे धनुषि शक्त्या शक्तिमतां वरः । अभ्यहन्दक्षिणं बाहुं सात्यकिः कृतवर्मणः ॥

tataḥ praśīrṇe dhanuṣi śaktyā śaktimatāṁ varaḥ । abhyahan dakṣiṇaṁ bāhuṁ sātyakiḥ kr̥tavarmaṇaḥ ॥

ततोऽन्यत्सुदृढं वीरो धनुरादाय सात्यकिः । व्यसृजद्विशिखांस्तूर्णं शतशोऽथ सहस्रशः ॥

tato ’nyat sudr̥ḍhaṁ vīro dhanur ādāya sātyakiḥ । vyasr̥jad viśikhāṁs tūrṇaṁ śataśo ’tha sahasraśaḥ ॥

सरथं कृतवर्माणं समन्तात्पर्यवाकिरत् । छादयित्वा रणेऽत्यर्थं हार्दिक्यं तु स सात्यकिः ॥

sarathaṁ kr̥tavarmāṇaṁ samantāt paryavākirat । chādayitvā raṇe ’tyarthaṁ hārdikyaṁ tu sa sātyakiḥ ॥

अथास्य भल्लेन शिरः सारथेः समकृन्तत । स पपात हतः सूतो हार्दिक्यस्य महारथात् । ततस्ते यन्तरि हते प्राद्रवंस्तुरगा भृशम् ॥

athāsya bhallena śiraḥ sāratheḥ samakr̥ntata । sa papāta hataḥ sūto hārdikyasya mahārathāt । tatas te yantari hate prādravaṁs turagā bhr̥śam ॥

अथ भोजस्त्वसंभ्रान्तो निगृह्य तुरगान्स्वयम् । तस्थौ शरधनुष्पाणिस्तत्सैन्यान्यभ्यपूजयन् ॥

atha bhojas tv asaṁbhrānto nigr̥hya turagān svayam । tasthau śaradhanuṣpāṇis tat sainyāny abhyapūjayan ॥

स मुहूर्तमिवाश्वस्य सदश्वान्समचोदयत् । व्यपेतभीरमित्राणामावहत्सुमहद्भयम् । सात्यकिश्चाभ्यगात्तस्मात्स तु भीममुपाद्रवत् ॥

sa muhūrtam ivāśvasya sadaśvān samacodayat । vyapetabhīr amitrāṇām āvahat sumahad bhayam । sātyakiś cābhyagāt tasmāt sa tu bhīmam upādravat ॥

युयुधानोऽपि राजेन्द्र द्रोणानीकाद्विनिःसृतः । प्रययौ त्वरितस्तूर्णं काम्बोजानां महाचमूम् ॥

yuyudhāno ’pi rājendra droṇānīkād viniḥsr̥taḥ । prayayau tvaritas tūrṇaṁ kāmbojānāṁ mahācamūm ॥

स तत्र बहुभिः शूरैः संनिरुद्धो महारथैः । न चचाल तदा राजन्सात्यकिः सत्यविक्रमः ॥

sa tatra bahubhiḥ śūraiḥ saṁniruddho mahārathaiḥ । na cacāla tadā rājan sātyakiḥ satyavikramaḥ ॥

संधाय च चमूं द्रोणो भोजे भारं निवेश्य च । अन्वधावद्रणे यत्तो युयुधानं युयुत्सया ॥

saṁdhāya ca camūṁ droṇo bhoje bhāraṁ niveśya ca । anvadhāvad raṇe yatto yuyudhānaṁ yuyutsayā ॥

तथा तमनुधावन्तं युयुधानस्य पृष्ठतः । न्यवारयन्त संक्रुद्धाः पाण्डुसैन्ये बृहत्तमाः ॥

tathā tam anudhāvantaṁ yuyudhānasya pr̥ṣṭhataḥ । nyavārayanta saṁkruddhāḥ pāṇḍusainye br̥hattamāḥ ॥

समासाद्य तु हार्दिक्यं रथानां प्रवरं रथम् । पाञ्चाला विगतोत्साहा भीमसेनपुरोगमाः । विक्रम्य वारिता राजन्वीरेण कृतवर्मणा ॥

samāsādya tu hārdikyaṁ rathānāṁ pravaraṁ ratham । pāñcālā vigatotsāhā bhīmasenapurogamāḥ । vikramya vāritā rājan vīreṇa kr̥tavarmaṇā ॥

यतमानांस्तु तान्सर्वानीषद्विगतचेतसः । अभितस्ताञ्शरौघेण क्लान्तवाहानवारयत् ॥

yatamānāṁs tu tān sarvān īṣad vigatacetasaḥ । abhitas tāñ śaraugheṇa klāntavāhān avārayat ॥

निगृहीतास्तु भोजेन भोजानीकेप्सवो रणे । अतिष्ठन्नार्यवद्वीराः प्रार्थयन्तो महद्यशः ॥

nigr̥hītās tu bhojena bhojānīkepsavo raṇe । atiṣṭhann āryavad vīrāḥ prārthayanto mahad yaśaḥ ॥