Adhyāya 89

धृतराष्ट्र उवाच । एवं बहुविधं सैन्यमेवं प्रविचितं वरम् । व्यूढमेवं यथान्यायमेवं बहु च संजय ॥

dhr̥tarāṣṭra uvāca । evaṁ bahuvidhaṁ sainyam evaṁ pravicitaṁ varam । vyūḍham evaṁ yathānyāyam evaṁ bahu ca saṁjaya ॥

नित्यं पूजितमस्माभिरभिकामं च नः सदा । प्रौढमत्यद्भुताकारं पुरस्ताद्दृढविक्रमम् ॥

nityaṁ pūjitam asmābhir abhikāmaṁ ca naḥ sadā । prauḍham atyadbhutākāraṁ purastād dr̥ḍhavikramam ॥

नातिवृद्धमबालं च न कृशं नातिपीवरम् । लघुवृत्तायतप्राणं सारगात्रमनामयम् ॥

nātivr̥ddham abālaṁ ca na kr̥śaṁ nātipīvaram । laghuvr̥ttāyataprāṇaṁ sāragātram anāmayam ॥

आत्तसंनाहसंपन्नं बहुशस्त्रपरिच्छदम् । शस्त्रग्रहणविद्यासु बह्वीषु परिनिष्ठितम् ॥

āttasaṁnāhasaṁpannaṁ bahuśastraparicchadam । śastragrahaṇavidyāsu bahvīṣu pariniṣṭhitam ॥

आरोहे पर्यवस्कन्दे सरणे सान्तरप्लुते । सम्यक्प्रहरणे याने व्यपयाने च कोविदम् ॥

ārohe paryavaskande saraṇe sāntaraplute । samyakpraharaṇe yāne vyapayāne ca kovidam ॥

नागेष्वश्वेषु बहुशो रथेषु च परीक्षितम् । परीक्ष्य च यथान्यायं वेतनेनोपपादितम् ॥

nāgeṣv aśveṣu bahuśo ratheṣu ca parīkṣitam । parīkṣya ca yathānyāyaṁ vetanenopapāditam ॥

न गोष्ठ्या नोपचारेण न संबन्धनिमित्ततः । नानाहूतो न ह्यभृतो मम सैन्ये बभूव ह ॥

na goṣṭhyā nopacāreṇa na saṁbandhanimittataḥ । nānāhūto na hy abhr̥to mama sainye babhūva ha ॥

कुलीनार्यजनोपेतं तुष्टपुष्टमनुद्धतम् । कृतमानोपकारं च यशस्वि च मनस्वि च ॥

kulīnāryajanopetaṁ tuṣṭapuṣṭam anuddhatam । kr̥tamānopakāraṁ ca yaśasvi ca manasvi ca ॥

सचिवैश्चापरैर्मुख्यैर्बहुभिर्मुख्यकर्मभिः । लोकपालोपमैस्तात पालितं नरसत्तमैः ॥

sacivaiś cāparair mukhyair bahubhir mukhyakarmabhiḥ । lokapālopamais tāta pālitaṁ narasattamaiḥ ॥

बहुभिः पार्थिवैर्गुप्तमस्मत्प्रियचिकीर्षुभिः । अस्मानभिसृतैः कामात्सबलैः सपदानुगैः ॥

bahubhiḥ pārthivair guptam asmatpriyacikīrṣubhiḥ । asmān abhisr̥taiḥ kāmāt sabalaiḥ sapadānugaiḥ ॥

महोदधिमिवापूर्णमापगाभिः समन्ततः । अपक्षैः पक्षिसंकाशै रथैरश्वैश्च संवृतम् ॥

mahodadhim ivāpūrṇam āpagābhiḥ samantataḥ । apakṣaiḥ pakṣisaṁkāśai rathair aśvaiś ca saṁvr̥tam ॥

योधाक्षय्यजलं भीमं वाहनोर्मितरङ्गिणम् । क्षेपण्यसिगदाशक्तिशरप्रासझषाकुलम् ॥

yodhākṣayyajalaṁ bhīmaṁ vāhanormitaraṅgiṇam । kṣepaṇyasigadāśaktiśaraprāsajhaṣākulam ॥

ध्वजभूषणसंबाधं रत्नपट्टेन संचितम् । वाहनैरपि धावद्भिर्वायुवेगविकम्पितम् ॥

dhvajabhūṣaṇasaṁbādhaṁ ratnapaṭṭena saṁcitam । vāhanair api dhāvadbhir vāyuvegavikampitam ॥

द्रोणगम्भीरपातालं कृतवर्ममहाह्रदम् । जलसंधमहाग्राहं कर्णचन्द्रोदयोद्धतम् ॥

droṇagambhīrapātālaṁ kr̥tavarmamahāhradam । jalasaṁdhamahāgrāhaṁ karṇacandrodayoddhatam ॥

गते सैन्यार्णवं भित्त्वा तरसा पाण्डवर्षभे । संजयैकरथेनैव युयुधाने च मामकम् ॥

gate sainyārṇavaṁ bhittvā tarasā pāṇḍavarṣabhe । saṁjayaikarathenaiva yuyudhāne ca māmakam ॥

तत्र शेषं न पश्यामि प्रविष्टे सव्यसाचिनि । सात्वते च रथोदारे मम सैन्यस्य संजय ॥

tatra śeṣaṁ na paśyāmi praviṣṭe savyasācini । sātvate ca rathodāre mama sainyasya saṁjaya ॥

तौ तत्र समतिक्रान्तौ दृष्ट्वाभीतौ तरस्विनौ । सिन्धुराजं च संप्रेक्ष्य गाण्डीवस्येषुगोचरे ॥

tau tatra samatikrāntau dr̥ṣṭvābhītau tarasvinau । sindhurājaṁ ca saṁprekṣya gāṇḍīvasyeṣugocare ॥

किं तदा कुरवः कृत्यं विदधुः कालचोदिताः । दारुणैकायने काले कथं वा प्रतिपेदिरे ॥

kiṁ tadā kuravaḥ kr̥tyaṁ vidadhuḥ kālacoditāḥ । dāruṇaikāyane kāle kathaṁ vā pratipedire ॥

ग्रस्तान्हि कौरवान्मन्ये मृत्युना तात संगतान् । विक्रमो हि रणे तेषां न तथा दृश्यतेऽद्य वै ॥

grastān hi kauravān manye mr̥tyunā tāta saṁgatān । vikramo hi raṇe teṣāṁ na tathā dr̥śyate ’dya vai ॥

अक्षतौ संयुगे तत्र प्रविष्टौ कृष्णपाण्डवौ । न च वारयिता कश्चित्तयोरस्तीह संजय ॥

akṣatau saṁyuge tatra praviṣṭau kr̥ṣṇapāṇḍavau । na ca vārayitā kaś cit tayor astīha saṁjaya ॥

भृताश्च बहवो योधाः परीक्ष्यैव महारथाः । वेतनेन यथायोग्यं प्रियवादेन चापरे ॥

bhr̥tāś ca bahavo yodhāḥ parīkṣyaiva mahārathāḥ । vetanena yathāyogyaṁ priyavādena cāpare ॥

अकारणभृतस्तात मम सैन्ये न विद्यते । कर्मणा ह्यनुरूपेण लभ्यते भक्तवेतनम् ॥

akāraṇabhr̥tas tāta mama sainye na vidyate । karmaṇā hy anurūpeṇa labhyate bhaktavetanam ॥

न च योधोऽभवत्कश्चिन्मम सैन्ये तु संजय । अल्पदानभृतस्तात न कुप्यभृतको नरः ॥

na ca yodho ’bhavat kaś cin mama sainye tu saṁjaya । alpadānabhr̥tas tāta na kupyabhr̥tako naraḥ ॥

पूजिता हि यथाशक्त्या दानमानासनैर्मया । तथा पुत्रैश्च मे तात ज्ञातिभिश्च सबान्धवैः ॥

pūjitā hi yathāśaktyā dānamānāsanair mayā । tathā putraiś ca me tāta jñātibhiś ca sabāndhavaiḥ ॥

ते च प्राप्यैव संग्रामे निर्जिताः सव्यसाचिना । शैनेयेन परामृष्टाः किमन्यद्भागधेयतः ॥

te ca prāpyaiva saṁgrāme nirjitāḥ savyasācinā । śaineyena parāmr̥ṣṭāḥ kim anyad bhāgadheyataḥ ॥

रक्ष्यते यश्च संग्रामे ये च संजय रक्षिणः । एकः साधारणः पन्था रक्ष्यस्य सह रक्षिभिः ॥

rakṣyate yaś ca saṁgrāme ye ca saṁjaya rakṣiṇaḥ । ekaḥ sādhāraṇaḥ panthā rakṣyasya saha rakṣibhiḥ ॥

अर्जुनं समरे दृष्ट्वा सैन्धवस्याग्रतः स्थितम् । पुत्रो मम भृशं मूढः किं कार्यं प्रत्यपद्यत ॥

arjunaṁ samare dr̥ṣṭvā saindhavasyāgrataḥ sthitam । putro mama bhr̥śaṁ mūḍhaḥ kiṁ kāryaṁ pratyapadyata ॥

सात्यकिं च रणे दृष्ट्वा प्रविशन्तमभीतवत् । किं नु दुर्योधनः कृत्यं प्राप्तकालममन्यत ॥

sātyakiṁ ca raṇe dr̥ṣṭvā praviśantam abhītavat । kiṁ nu duryodhanaḥ kr̥tyaṁ prāptakālam amanyata ॥

सर्वशस्त्रातिगौ सेनां प्रविष्टौ रथसत्तमौ । दृष्ट्वा कां वै धृतिं युद्धे प्रत्यपद्यन्त मामकाः ॥

sarvaśastrātigau senāṁ praviṣṭau rathasattamau । dr̥ṣṭvā kāṁ vai dhr̥tiṁ yuddhe pratyapadyanta māmakāḥ ॥

दृष्ट्वा कृष्णं तु दाशार्हमर्जुनार्थे व्यवस्थितम् । शिनीनामृषभं चैव मन्ये शोचन्ति पुत्रकाः ॥

dr̥ṣṭvā kr̥ṣṇaṁ tu dāśārham arjunārthe vyavasthitam । śinīnām r̥ṣabhaṁ caiva manye śocanti putrakāḥ ॥

दृष्ट्वा सेनां व्यतिक्रान्तां सात्वतेनार्जुनेन च । पलायमानांश्च कुरून्मन्ये शोचन्ति पुत्रकाः ॥

dr̥ṣṭvā senāṁ vyatikrāntāṁ sātvatenārjunena ca । palāyamānāṁś ca kurūn manye śocanti putrakāḥ ॥

विद्रुतान्रथिनो दृष्ट्वा निरुत्साहान्द्विषज्जये । पलायने कृतोत्साहान्मन्ये शोचन्ति पुत्रकाः ॥

vidrutān rathino dr̥ṣṭvā nirutsāhān dviṣajjaye । palāyane kr̥totsāhān manye śocanti putrakāḥ ॥

शून्यान्कृतान्रथोपस्थान्सात्वतेनार्जुनेन च । हतांश्च योधान्संदृश्य मन्ये शोचन्ति पुत्रकाः ॥

śūnyān kr̥tān rathopasthān sātvatenārjunena ca । hatāṁś ca yodhān saṁdr̥śya manye śocanti putrakāḥ ॥

व्यश्वनागरथान्दृष्ट्वा तत्र वीरान्सहस्रशः । धावमानान्रणे व्यग्रान्मन्ये शोचन्ति पुत्रकाः ॥

vyaśvanāgarathān dr̥ṣṭvā tatra vīrān sahasraśaḥ । dhāvamānān raṇe vyagrān manye śocanti putrakāḥ ॥

विवीरांश्च कृतानश्वान्विरथांश्च कृतान्नरान् । तत्र सात्यकिपार्थाभ्यां मन्ये शोचन्ति पुत्रकाः ॥

vivīrāṁś ca kr̥tān aśvān virathāṁś ca kr̥tān narān । tatra sātyakipārthābhyāṁ manye śocanti putrakāḥ ॥

पत्तिसंघान्रणे दृष्ट्वा धावमानांश्च सर्वशः । निराशा विजये सर्वे मन्ये शोचन्ति पुत्रकाः ॥

pattisaṁghān raṇe dr̥ṣṭvā dhāvamānāṁś ca sarvaśaḥ । nirāśā vijaye sarve manye śocanti putrakāḥ ॥

द्रोणस्य समतिक्रान्तावनीकमपराजितौ । क्षणेन दृष्ट्वा तौ वीरौ मन्ये शोचन्ति पुत्रकाः ॥

droṇasya samatikrāntāv anīkam aparājitau । kṣaṇena dr̥ṣṭvā tau vīrau manye śocanti putrakāḥ ॥

संमूढोऽस्मि भृशं तात श्रुत्वा कृष्णधनंजयौ । प्रविष्टौ मामकं सैन्यं सात्वतेन सहाच्युतौ ॥

saṁmūḍho ’smi bhr̥śaṁ tāta śrutvā kr̥ṣṇadhanaṁjayau । praviṣṭau māmakaṁ sainyaṁ sātvatena sahācyutau ॥

तस्मिन्प्रविष्टे पृतनां शिनीनां प्रवरे रथे । भोजानीकं व्यतिक्रान्ते कथमासन्हि कौरवाः ॥

tasmin praviṣṭe pr̥tanāṁ śinīnāṁ pravare rathe । bhojānīkaṁ vyatikrānte katham āsan hi kauravāḥ ॥

तथा द्रोणेन समरे निगृहीतेषु पाण्डुषु । कथं युद्धमभूत्तत्र तन्ममाचक्ष्व संजय ॥

tathā droṇena samare nigr̥hīteṣu pāṇḍuṣu । kathaṁ yuddham abhūt tatra tan mamācakṣva saṁjaya ॥

द्रोणो हि बलवाञ्शूरः कृतास्त्रो दृढविक्रमः । पाञ्चालास्तं महेष्वासं प्रत्ययुध्यन्कथं रणे ॥

droṇo hi balavāñ śūraḥ kr̥tāstro dr̥ḍhavikramaḥ । pāñcālās taṁ maheṣvāsaṁ pratyayudhyan kathaṁ raṇe ॥

बद्धवैरास्तथा द्रोणे धर्मराजजयैषिणः । भारद्वाजस्तथा तेषु कृतवैरो महारथः ॥

baddhavairās tathā droṇe dharmarājajayaiṣiṇaḥ । bhāradvājas tathā teṣu kr̥tavairo mahārathaḥ ॥

अर्जुनश्चापि यच्चक्रे सिन्धुराजवधं प्रति । तन्मे सर्वं समाचक्ष्व कुशलो ह्यसि संजय ॥

arjunaś cāpi yac cakre sindhurājavadhaṁ prati । tan me sarvaṁ samācakṣva kuśalo hy asi saṁjaya ॥