Adhyāya 81

धृतराष्ट्र उवाच । अर्जुने सैन्धवं प्राप्ते भारद्वाजेन संवृताः । पाञ्चालाः कुरुभिः सार्धं किमकुर्वत संजय ॥

dhr̥tarāṣṭra uvāca । arjune saindhavaṁ prāpte bhāradvājena saṁvr̥tāḥ । pāñcālāḥ kurubhiḥ sārdhaṁ kim akurvata saṁjaya ॥

संजय उवाच । अपराह्णे महाराज संग्रामे लोमहर्षणे । पाञ्चालानां कुरूणां च द्रोणे द्यूतमवर्तत ॥

saṁjaya uvāca । aparāhṇe mahārāja saṁgrāme lomaharṣaṇe । pāñcālānāṁ kurūṇāṁ ca droṇe dyūtam avartata ॥

पाञ्चाला हि जिघांसन्तो द्रोणं संहृष्टचेतसः । अभ्यवर्षन्त गर्जन्तः शरवर्षाणि मारिष ॥

pāñcālā hi jighāṁsanto droṇaṁ saṁhr̥ṣṭacetasaḥ । abhyavarṣanta garjantaḥ śaravarṣāṇi māriṣa ॥

ततः सुतुमुलस्तेषां संग्रामोऽवर्तताद्भुतः । पाञ्चालानां कुरूणां च घोरो देवासुरोपमः ॥

tataḥ sutumulas teṣāṁ saṁgrāmo ’vartatādbhutaḥ । pāñcālānāṁ kurūṇāṁ ca ghoro devāsuropamaḥ ॥

सर्वे द्रोणरथं प्राप्य पाञ्चालाः पाण्डवैः सह । तदनीकं बिभित्सन्तो महास्त्राणि व्यदर्शयन् ॥

sarve droṇarathaṁ prāpya pāñcālāḥ pāṇḍavaiḥ saha । tad anīkaṁ bibhitsanto mahāstrāṇi vyadarśayan ॥

द्रोणस्य रथपर्यन्तं रथिनो रथमास्थिताः । कम्पयन्तोऽभ्यवर्तन्त वेगमास्थाय मध्यमम् ॥

droṇasya rathaparyantaṁ rathino ratham āsthitāḥ । kampayanto ’bhyavartanta vegam āsthāya madhyamam ॥

तमभ्यगाद्बृहत्क्षत्रः केकयानां महारथः । प्रवपन्निशितान्बाणान्महेन्द्राशनिसंनिभान् ॥

tam abhyagād br̥hatkṣatraḥ kekayānāṁ mahārathaḥ । pravapan niśitān bāṇān mahendrāśanisaṁnibhān ॥

तं तु प्रत्युदियाच्छीघ्रं क्षेमधूर्तिर्महायशाः । विमुञ्चन्निशितान्बाणाञ्शतशोऽथ सहस्रशः ॥

taṁ tu pratyudiyāc chīghraṁ kṣemadhūrtir mahāyaśāḥ । vimuñcan niśitān bāṇāñ śataśo ’tha sahasraśaḥ ॥

धृष्टकेतुश्च चेदीनामृषभोऽतिबलोदितः । त्वरितोऽभ्यद्रवद्द्रोणं महेन्द्र इव शम्बरम् ॥

dhr̥ṣṭaketuś ca cedīnām r̥ṣabho ’tibaloditaḥ । tvarito ’bhyadravad droṇaṁ mahendra iva śambaram ॥

तमापतन्तं सहसा व्यादितास्यमिवान्तकम् । वीरधन्वा महेष्वासस्त्वरमाणः समभ्ययात् ॥

tam āpatantaṁ sahasā vyāditāsyam ivāntakam । vīradhanvā maheṣvāsas tvaramāṇaḥ samabhyayāt ॥

युधिष्ठिरं महाराज जिगीषुं समवस्थितम् । सहानीकं ततो द्रोणो न्यवारयत वीर्यवान् ॥

yudhiṣṭhiraṁ mahārāja jigīṣuṁ samavasthitam । sahānīkaṁ tato droṇo nyavārayata vīryavān ॥

नकुलं कुशलं युद्धे पराक्रान्तं पराक्रमी । अभ्यगच्छत्समायान्तं विकर्णस्ते सुतः प्रभो ॥

nakulaṁ kuśalaṁ yuddhe parākrāntaṁ parākramī । abhyagacchat samāyāntaṁ vikarṇas te sutaḥ prabho ॥

सहदेवं तथायान्तं दुर्मुखः शत्रुकर्शनः । शरैरनेकसाहस्रैः समवाकिरदाशुगैः ॥

sahadevaṁ tathāyāntaṁ durmukhaḥ śatrukarśanaḥ । śarair anekasāhasraiḥ samavākirad āśugaiḥ ॥

सात्यकिं तु नरव्याघ्रं व्याघ्रदत्तस्त्ववारयत् । शरैः सुनिशितैस्तीक्ष्णैः कम्पयन्वै मुहुर्मुहुः ॥

sātyakiṁ tu naravyāghraṁ vyāghradattas tv avārayat । śaraiḥ suniśitais tīkṣṇaiḥ kampayan vai muhur muhuḥ ॥

द्रौपदेयान्नरव्याघ्रान्मुञ्चतः सायकोत्तमान् । संरब्धान्रथिनां श्रेष्ठान्सौमदत्तिरवारयत् ॥

draupadeyān naravyāghrān muñcataḥ sāyakottamān । saṁrabdhān rathināṁ śreṣṭhān saumadattir avārayat ॥

भीमसेनं तथा क्रुद्धं भीमरूपो भयानकम् । प्रत्यवारयदायान्तमार्ष्यशृङ्गिर्महारथः ॥

bhīmasenaṁ tathā kruddhaṁ bhīmarūpo bhayānakam । pratyavārayad āyāntam ārṣyaśr̥ṅgir mahārathaḥ ॥

तयोः समभवद्युद्धं नरराक्षसयोर्मृधे । यादृगेव पुरा वृत्तं रामरावणयोर्नृप ॥

tayoḥ samabhavad yuddhaṁ nararākṣasayor mr̥dhe । yādr̥g eva purā vr̥ttaṁ rāmarāvaṇayor nr̥pa ॥

ततो युधिष्ठिरो द्रोणं नवत्या नतपर्वणाम् । आजघ्ने भरतश्रेष्ठ सर्वमर्मसु भारत ॥

tato yudhiṣṭhiro droṇaṁ navatyā nataparvaṇām । ājaghne bharataśreṣṭha sarvamarmasu bhārata ॥

तं द्रोणः पञ्चविंशत्या निजघान स्तनान्तरे । रोषितो भरतश्रेष्ठ कौन्तेयेन यशस्विना ॥

taṁ droṇaḥ pañcaviṁśatyā nijaghāna stanāntare । roṣito bharataśreṣṭha kaunteyena yaśasvinā ॥

भूय एव तु विंशत्या सायकानां समाचिनोत् । साश्वसूतध्वजं द्रोणः पश्यतां सर्वधन्विनाम् ॥

bhūya eva tu viṁśatyā sāyakānāṁ samācinot । sāśvasūtadhvajaṁ droṇaḥ paśyatāṁ sarvadhanvinām ॥

ताञ्शरान्द्रोणमुक्तांस्तु शरवर्षेण पाण्डवः । अवारयत धर्मात्मा दर्शयन्पाणिलाघवम् ॥

tāñ śarān droṇamuktāṁs tu śaravarṣeṇa pāṇḍavaḥ । avārayata dharmātmā darśayan pāṇilāghavam ॥

ततो द्रोणो भृशं क्रुद्धो धर्मराजस्य संयुगे । चिच्छेद सहसा धन्वी धनुस्तस्य महात्मनः ॥

tato droṇo bhr̥śaṁ kruddho dharmarājasya saṁyuge । ciccheda sahasā dhanvī dhanus tasya mahātmanaḥ ॥

अथैनं छिन्नधन्वानं त्वरमाणो महारथः । शरैरनेकसाहस्रैः पुरयामास सर्वतः ॥

athainaṁ chinnadhanvānaṁ tvaramāṇo mahārathaḥ । śarair anekasāhasraiḥ purayām āsa sarvataḥ ॥

अदृश्यं दृश्य राजानं भारद्वाजस्य सायकैः । सर्वभूतान्यमन्यन्त हतमेव युधिष्ठिरम् ॥

adr̥śyaṁ dr̥śya rājānaṁ bhāradvājasya sāyakaiḥ । sarvabhūtāny amanyanta hatam eva yudhiṣṭhiram ॥

केचिच्चैनममन्यन्त तथा वै विमुखीकृतम् । हृतो राजेति राजेन्द्र ब्राह्मणेन यशस्विना ॥

ke cic cainam amanyanta tathā vai vimukhīkr̥tam । hr̥to rājeti rājendra brāhmaṇena yaśasvinā ॥

स कृच्छ्रं परमं प्राप्तो धर्मराजो युधिष्ठिरः । त्यक्त्वा तत्कार्मुकं छिन्नं भारद्वाजेन संयुगे । आददेऽन्यद्धनुर्दिव्यं भारघ्नं वेगवत्तरम् ॥

sa kr̥cchraṁ paramaṁ prāpto dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ । tyaktvā tat kārmukaṁ chinnaṁ bhāradvājena saṁyuge । ādade ’nyad dhanur divyaṁ bhāraghnaṁ vegavattaram ॥

ततस्तान्सायकान्सर्वान्द्रोणमुक्तान्सहस्रशः । चिच्छेद समरे वीरस्तदद्भुतमिवाभवत् ॥

tatas tān sāyakān sarvān droṇamuktān sahasraśaḥ । ciccheda samare vīras tad adbhutam ivābhavat ॥

छित्त्वा च ताञ्शरान्राजा क्रोधसंरक्तलोचनः । शक्तिं जग्राह समरे गिरीणामपि दारणीम् । स्वर्णदण्डां महाघोरामष्टघण्टां भयावहाम् ॥

chittvā ca tāñ śarān rājā krodhasaṁraktalocanaḥ । śaktiṁ jagrāha samare girīṇām api dāraṇīm । svarṇadaṇḍāṁ mahāghorām aṣṭaghaṇṭāṁ bhayāvahām ॥

समुत्क्षिप्य च तां हृष्टो ननाद बलवद्बली । नादेन सर्वभूतानि त्रासयन्निव भारत ॥

samutkṣipya ca tāṁ hr̥ṣṭo nanāda balavad balī । nādena sarvabhūtāni trāsayann iva bhārata ॥

शक्तिं समुद्यतां दृष्ट्वा धर्मराजेन संयुगे । स्वस्ति द्रोणाय सहसा सर्वभूतान्यथाब्रुवन् ॥

śaktiṁ samudyatāṁ dr̥ṣṭvā dharmarājena saṁyuge । svasti droṇāya sahasā sarvabhūtāny athābruvan ॥

सा राजभुजनिर्मुक्ता निर्मुक्तोरगसंनिभा । प्रज्वालयन्ती गगनं दिशश्च विदिशस्तथा । द्रोणान्तिकमनुप्राप्ता दीप्तास्या पन्नगी यथा ॥

sā rājabhujanirmuktā nirmuktoragasaṁnibhā । prajvālayantī gaganaṁ diśaś ca vidiśas tathā । droṇāntikam anuprāptā dīptāsyā pannagī yathā ॥

तामापतन्तीं सहसा प्रेक्ष्य द्रोणो विशां पते । प्रादुश्चक्रे ततो ब्राह्ममस्त्रमस्त्रविदां वरः ॥

tām āpatantīṁ sahasā prekṣya droṇo viśāṁ pate । prāduścakre tato brāhmam astram astravidāṁ varaḥ ॥

तदस्त्रं भस्मसात्कृत्वा तां शक्तिं घोरदर्शनाम् । जगाम स्यन्दनं तूर्णं पाण्डवस्य यशस्विनः ॥

tad astraṁ bhasmasāt kr̥tvā tāṁ śaktiṁ ghoradarśanām । jagāma syandanaṁ tūrṇaṁ pāṇḍavasya yaśasvinaḥ ॥

ततो युधिष्ठिरो राजा द्रोणास्त्रं तत्समुद्यतम् । अशामयन्महाप्राज्ञो ब्रह्मास्त्रेणैव भारत ॥

tato yudhiṣṭhiro rājā droṇāstraṁ tat samudyatam । aśāmayan mahāprājño brahmāstreṇaiva bhārata ॥

विव्याध च रणे द्रोणं पञ्चभिर्नतपर्वभिः । क्षुरप्रेण च तीक्ष्णेन चिच्छेदास्य महद्धनुः ॥

vivyādha ca raṇe droṇaṁ pañcabhir nataparvabhiḥ । kṣurapreṇa ca tīkṣṇena cicchedāsya mahad dhanuḥ ॥

तदपास्य धनुश्छिन्नं द्रोणः क्षत्रियमर्दनः । गदां चिक्षेप सहसा धर्मपुत्राय मारिष ॥

tad apāsya dhanuś chinnaṁ droṇaḥ kṣatriyamardanaḥ । gadāṁ cikṣepa sahasā dharmaputrāya māriṣa ॥

तामापतन्तीं सहसा गदां दृष्ट्वा युधिष्ठिरः । गदामेवाग्रहीत्क्रुद्धश्चिक्षेप च परंतपः ॥

tām āpatantīṁ sahasā gadāṁ dr̥ṣṭvā yudhiṣṭhiraḥ । gadām evāgrahīt kruddhaś cikṣepa ca paraṁtapaḥ ॥

ते गदे सहसा मुक्ते समासाद्य परस्परम् । संघर्षात्पावकं मुक्त्वा समेयातां महीतले ॥

te gade sahasā mukte samāsādya parasparam । saṁgharṣāt pāvakaṁ muktvā sameyātāṁ mahītale ॥

ततो द्रोणो भृशं क्रुद्धो धर्मराजस्य मारिष । चतुर्भिर्निशितैस्तीक्ष्णैर्हयाञ्जघ्ने शरोत्तमैः ॥

tato droṇo bhr̥śaṁ kruddho dharmarājasya māriṣa । caturbhir niśitais tīkṣṇair hayāñ jaghne śarottamaiḥ ॥

धनुश्चैकेन बाणेन चिच्छेदेन्द्रध्वजोपमम् । केतुमेकेन चिच्छेद पाण्डवं चार्दयत्त्रिभिः ॥

dhanuś caikena bāṇena cicchedendradhvajopamam । ketum ekena ciccheda pāṇḍavaṁ cārdayat tribhiḥ ॥

हताश्वात्तु रथात्तूर्णमवप्लुत्य युधिष्ठिरः । तस्थावूर्ध्वभुजो राजा व्यायुधो भरतर्षभ ॥

hatāśvāt tu rathāt tūrṇam avaplutya yudhiṣṭhiraḥ । tasthāv ūrdhvabhujo rājā vyāyudho bharatarṣabha ॥

विरथं तं समालोक्य व्यायुधं च विशेषतः । द्रोणो व्यमोहयच्छत्रून्सर्वसैन्यानि चाभिभो ॥

virathaṁ taṁ samālokya vyāyudhaṁ ca viśeṣataḥ । droṇo vyamohayac chatrūn sarvasainyāni cābhibho ॥

मुञ्चन्निषुगणांस्तीक्ष्णाँल्लघुहस्तो दृढव्रतः । अभिदुद्राव राजानं सिंहो मृगमिवोल्बणः ॥

muñcann iṣugaṇāṁs tīkṣṇām̐l laghuhasto dr̥ḍhavrataḥ । abhidudrāva rājānaṁ siṁho mr̥gam ivolbaṇaḥ ॥

तमभिद्रुतमालोक्य द्रोणेनामित्रघातिना । हा हेति सहसा शब्दः पाण्डूनां समजायत ॥

tam abhidrutam ālokya droṇenāmitraghātinā । hā heti sahasā śabdaḥ pāṇḍūnāṁ samajāyata ॥

हृतो राजा हृतो राजा भारद्वाजेन मारिष । इत्यासीत्सुमहाञ्शब्दः पाण्डुसैन्यस्य सर्वतः ॥

hr̥to rājā hr̥to rājā bhāradvājena māriṣa । ity āsīt sumahāñ śabdaḥ pāṇḍusainyasya sarvataḥ ॥

ततस्त्वरितमारुह्य सहदेवरथं नृपः । अपायाज्जवनैरश्वैः कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः ॥

tatas tvaritam āruhya sahadevarathaṁ nr̥paḥ । apāyāj javanair aśvaiḥ kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ ॥