Adhyāya 80

धृतराष्ट्र उवाच । ध्वजान्बहुविधाकारान्भ्राजमानानतिश्रिया । पार्थानां मामकानां च तान्ममाचक्ष्व संजय ॥

dhr̥tarāṣṭra uvāca । dhvajān bahuvidhākārān bhrājamānān atiśriyā । pārthānāṁ māmakānāṁ ca tān mamācakṣva saṁjaya ॥

संजय उवाच । ध्वजान्बहुविधाकाराञ्शृणु तेषां महात्मनाम् । रूपतो वर्णतश्चैव नामतश्च निबोध मे ॥

saṁjaya uvāca । dhvajān bahuvidhākārāñ śr̥ṇu teṣāṁ mahātmanām । rūpato varṇataś caiva nāmataś ca nibodha me ॥

तेषां तु रथमुह्यानां रथेषु विविधा ध्वजाः । प्रत्यदृश्यन्त राजेन्द्र ज्वलिता इव पावकाः ॥

teṣāṁ tu rathamuhyānāṁ ratheṣu vividhā dhvajāḥ । pratyadr̥śyanta rājendra jvalitā iva pāvakāḥ ॥

काञ्चनाः काञ्चनापीडाः काञ्चनस्रगलंकृताः । काञ्चनानीव शृङ्गाणि काञ्चनस्य महागिरेः ॥

kāñcanāḥ kāñcanāpīḍāḥ kāñcanasragalaṁkr̥tāḥ । kāñcanānīva śr̥ṅgāṇi kāñcanasya mahāgireḥ ॥

ते ध्वजाः संवृतास्तेषां पताकाभिः समन्ततः । नानावर्णविरागाभिर्विबभुः सर्वतो वृताः ॥

te dhvajāḥ saṁvr̥tās teṣāṁ patākābhiḥ samantataḥ । nānāvarṇavirāgābhir vibabhuḥ sarvato vr̥tāḥ ॥

पताकाश्च ततस्तास्तु श्वसनेन समीरिताः । नृत्यमानाः व्यदृश्यन्त रङ्गमध्ये विलासिकाः ॥

patākāś ca tatas tās tu śvasanena samīritāḥ । nr̥tyamānāḥ vyadr̥śyanta raṅgamadhye vilāsikāḥ ॥

इन्द्रायुधसवर्णाभाः पताका भरतर्षभ । दोधूयमाना रथिनां शोभयन्ति महारथान् ॥

indrāyudhasavarṇābhāḥ patākā bharatarṣabha । dodhūyamānā rathināṁ śobhayanti mahārathān ॥

सिंहलाङ्गूलमुग्रास्यं ध्वजं वानरलक्षणम् । धनंजयस्य संग्रामे प्रत्यपश्याम भैरवम् ॥

siṁhalāṅgūlam ugrāsyaṁ dhvajaṁ vānaralakṣaṇam । dhanaṁjayasya saṁgrāme pratyapaśyāma bhairavam ॥

स वानरवरो राजन्पताकाभिरलंकृतः । त्रासयामास तत्सैन्यं ध्वजो गाण्डीवधन्वनः ॥

sa vānaravaro rājan patākābhir alaṁkr̥taḥ । trāsayām āsa tat sainyaṁ dhvajo gāṇḍīvadhanvanaḥ ॥

तथैव सिंहलाङ्गूलं द्रोणपुत्रस्य भारत । ध्वजाग्रं समपश्याम बालसूर्यसमप्रभम् ॥

tathaiva siṁhalāṅgūlaṁ droṇaputrasya bhārata । dhvajāgraṁ samapaśyāma bālasūryasamaprabham ॥

काञ्चनं पवनोद्धूतं शक्रध्वजसमप्रभम् । नन्दनं कौरवेन्द्राणां द्रौणेर्लक्षणमुच्छ्रितम् ॥

kāñcanaṁ pavanoddhūtaṁ śakradhvajasamaprabham । nandanaṁ kauravendrāṇāṁ drauṇer lakṣaṇam ucchritam ॥

हस्तिकक्ष्या पुनर्हैमी बभूवाधिरथेर्ध्वजे । आहवे खं महाराज ददृशे पूरयन्निव ॥

hastikakṣyā punar haimī babhūvādhirather dhvaje । āhave khaṁ mahārāja dadr̥śe pūrayann iva ॥

पताकी काञ्चनस्रग्वी ध्वजः कर्णस्य संयुगे । नृत्यतीव रथोपस्थे श्वसनेन समीरितः ॥

patākī kāñcanasragvī dhvajaḥ karṇasya saṁyuge । nr̥tyatīva rathopasthe śvasanena samīritaḥ ॥

आचार्यस्य च पाण्डूनां ब्राह्मणस्य यशस्विनः । गोवृषो गौतमस्यासीत्कृपस्य सुपरिष्कृतः ॥

ācāryasya ca pāṇḍūnāṁ brāhmaṇasya yaśasvinaḥ । govr̥ṣo gautamasyāsīt kr̥pasya supariṣkr̥taḥ ॥

स तेन भ्राजते राजन्गोवृषेण महारथः । त्रिपुरघ्नरथो यद्वद्गोवृषेण विराजते ॥

sa tena bhrājate rājan govr̥ṣeṇa mahārathaḥ । tripuraghnaratho yadvad govr̥ṣeṇa virājate ॥

मयूरो वृषसेनस्य काञ्चनो मणिरत्नवान् । व्याहरिष्यन्निवातिष्ठत्सेनाग्रमपि शोभयन् ॥

mayūro vr̥ṣasenasya kāñcano maṇiratnavān । vyāhariṣyann ivātiṣṭhat senāgram api śobhayan ॥

तेन तस्य रथो भाति मयूरेण महात्मनः । यथा स्कन्दस्य राजेन्द्र मयूरेण विराजता ॥

tena tasya ratho bhāti mayūreṇa mahātmanaḥ । yathā skandasya rājendra mayūreṇa virājatā ॥

मद्रराजस्य शल्यस्य ध्वजाग्रेऽग्निशिखामिव । सौवर्णीं प्रतिपश्याम सीतामप्रतिमां शुभाम् ॥

madrarājasya śalyasya dhvajāgre ’gniśikhām iva । sauvarṇīṁ pratipaśyāma sītām apratimāṁ śubhām ॥

सा सीता भ्राजते तस्य रथमास्थाय मारिष । सर्वबीजविरूढेव यथा सीता श्रिया वृता ॥

sā sītā bhrājate tasya ratham āsthāya māriṣa । sarvabījavirūḍheva yathā sītā śriyā vr̥tā ॥

वराहः सिन्धुराजस्य राजतोऽभिविराजते । ध्वजाग्रेऽलोहितार्काभो हेमजालपरिष्कृतः ॥

varāhaḥ sindhurājasya rājato ’bhivirājate । dhvajāgre ’lohitārkābho hemajālapariṣkr̥taḥ ॥

शुशुभे केतुना तेन राजतेन जयद्रथः । यथा देवासुरे युद्धे पुरा पूषा स्म शोभते ॥

śuśubhe ketunā tena rājatena jayadrathaḥ । yathā devāsure yuddhe purā pūṣā sma śobhate ॥

सौमदत्तेः पुनर्यूपो यज्ञशीलस्य धीमतः । ध्वजः सूर्य इवाभाति सोमश्चात्र प्रदृश्यते ॥

saumadatteḥ punar yūpo yajñaśīlasya dhīmataḥ । dhvajaḥ sūrya ivābhāti somaś cātra pradr̥śyate ॥

स यूपः काञ्चनो राजन्सौमदत्तेर्विराजते । राजसूये मखश्रेष्ठे यथा यूपः समुच्छ्रितः ॥

sa yūpaḥ kāñcano rājan saumadatter virājate । rājasūye makhaśreṣṭhe yathā yūpaḥ samucchritaḥ ॥

शलस्य तु महाराज राजतो द्विरदो महान् । केतुः काञ्चनचित्राङ्गैर्मयूरैरुपशोभितः ॥

śalasya tu mahārāja rājato dvirado mahān । ketuḥ kāñcanacitrāṅgair mayūrair upaśobhitaḥ ॥

स केतुः शोभयामास सैन्यं ते भरतर्षभ । यथा श्वेतो महानागो देवराजचमूं तथा ॥

sa ketuḥ śobhayām āsa sainyaṁ te bharatarṣabha । yathā śveto mahānāgo devarājacamūṁ tathā ॥

नागो मणिमयो राज्ञो ध्वजः कनकसंवृतः । किङ्किणीशतसंह्रादो भ्राजंश्चित्रे रथोत्तमे ॥

nāgo maṇimayo rājño dhvajaḥ kanakasaṁvr̥taḥ । kiṅkiṇīśatasaṁhrādo bhrājaṁś citre rathottame ॥

व्यभ्राजत भृशं राजन्पुत्रस्तव विशां पते । ध्वजेन महता संख्ये कुरूणामृषभस्तदा ॥

vyabhrājata bhr̥śaṁ rājan putras tava viśāṁ pate । dhvajena mahatā saṁkhye kurūṇām r̥ṣabhas tadā ॥

नवैते तव वाहिन्यामुच्छ्रिताः परमध्वजाः । व्यदीपयंस्ते पृतनां युगान्तादित्यसंनिभाः ॥

navaite tava vāhinyām ucchritāḥ paramadhvajāḥ । vyadīpayaṁs te pr̥tanāṁ yugāntādityasaṁnibhāḥ ॥

दशमस्त्वर्जुनस्यासीदेक एव महाकपिः । अदीप्यतार्जुनो येन हिमवानिव वह्निना ॥

daśamas tv arjunasyāsīd eka eva mahākapiḥ । adīpyatārjuno yena himavān iva vahninā ॥

ततश्चित्राणि शुभ्राणि सुमहान्ति महारथाः । कार्मुकाण्याददुस्तूर्णमर्जुनार्थे परंतपाः ॥

tataś citrāṇi śubhrāṇi sumahānti mahārathāḥ । kārmukāṇy ādadus tūrṇam arjunārthe paraṁtapāḥ ॥

तथैव धनुरायच्छत्पार्थः शत्रुविनाशनः । गाण्डीवं दिव्यकर्मा तद्राजन्दुर्मन्त्रिते तव ॥

tathaiva dhanur āyacchat pārthaḥ śatruvināśanaḥ । gāṇḍīvaṁ divyakarmā tad rājan durmantrite tava ॥

तवापराधाद्धि नरा निहता बहुधा युधि । नानादिग्भ्यः समाहूताः सहयाः सरथद्विपाः ॥

tavāparādhād dhi narā nihatā bahudhā yudhi । nānādigbhyaḥ samāhūtāḥ sahayāḥ sarathadvipāḥ ॥

तेषामासीद्व्यतिक्षेपो गर्जतामितरेतरम् । दुर्योधनमुखानां च पाण्डूनामृषभस्य च ॥

teṣām āsīd vyatikṣepo garjatām itaretaram । duryodhanamukhānāṁ ca pāṇḍūnām r̥ṣabhasya ca ॥

तत्राद्भुतं परं चक्रे कौन्तेयः कृष्णसारथिः । यदेको बहुभिः सार्धं समागच्छदभीतवत् ॥

tatrādbhutaṁ paraṁ cakre kaunteyaḥ kr̥ṣṇasārathiḥ । yad eko bahubhiḥ sārdhaṁ samāgacchad abhītavat ॥

अशोभत महाबाहुर्गाण्डीवं विक्षिपन्धनुः । जिगीषुस्तान्नरव्याघ्राञ्जिघांसुश्च जयद्रथम् ॥

aśobhata mahābāhur gāṇḍīvaṁ vikṣipan dhanuḥ । jigīṣus tān naravyāghrāñ jighāṁsuś ca jayadratham ॥

तत्रार्जुनो महाराज शरैर्मुक्तैः सहस्रशः । अदृश्यानकरोद्योधांस्तावकाञ्शत्रुतापनः ॥

tatrārjuno mahārāja śarair muktaiḥ sahasraśaḥ । adr̥śyān akarod yodhāṁs tāvakāñ śatrutāpanaḥ ॥

ततस्तेऽपि नरव्याघ्राः पार्थं सर्वे महारथाः । अदृश्यं समरे चक्रुः सायकौघैः समन्ततः ॥

tatas te ’pi naravyāghrāḥ pārthaṁ sarve mahārathāḥ । adr̥śyaṁ samare cakruḥ sāyakaughaiḥ samantataḥ ॥

संवृते नरसिंहैस्तैः कुरूणामृषभेऽर्जुने । महानासीत्समुद्धूतस्तस्य सैन्यस्य निस्वनः ॥

saṁvr̥te narasiṁhais taiḥ kurūṇām r̥ṣabhe ’rjune । mahān āsīt samuddhūtas tasya sainyasya nisvanaḥ ॥