Adhyāya 82

संजय उवाच । बृहत्क्षत्रमथायान्तं केकयं दृढविक्रमम् । क्षेमधूर्तिर्महाराज विव्याधोरसि मार्गणैः ॥

saṁjaya uvāca । br̥hatkṣatram athāyāntaṁ kekayaṁ dr̥ḍhavikramam । kṣemadhūrtir mahārāja vivyādhorasi mārgaṇaiḥ ॥

बृहत्क्षत्रस्तु तं राजा नवत्या नतपर्वणाम् । आजघ्ने त्वरितो युद्धे द्रोणानीकबिभित्सया ॥

br̥hatkṣatras tu taṁ rājā navatyā nataparvaṇām । ājaghne tvarito yuddhe droṇānīkabibhitsayā ॥

क्षेमधूर्तिस्तु संक्रुद्धः केकयस्य महात्मनः । धनुश्चिच्छेद भल्लेन पीतेन निशितेन च ॥

kṣemadhūrtis tu saṁkruddhaḥ kekayasya mahātmanaḥ । dhanuś ciccheda bhallena pītena niśitena ca ॥

अथैनं छिन्नधन्वानं शरेण नतपर्वणा । विव्याध हृदये तूर्णं प्रवरं सर्वधन्विनाम् ॥

athainaṁ chinnadhanvānaṁ śareṇa nataparvaṇā । vivyādha hr̥daye tūrṇaṁ pravaraṁ sarvadhanvinām ॥

अथान्यद्धनुरादाय बृहत्क्षत्रो हसन्निव । व्यश्वसूतध्वजं चक्रे क्षेमधूर्तिं महारथम् ॥

athānyad dhanur ādāya br̥hatkṣatro hasann iva । vyaśvasūtadhvajaṁ cakre kṣemadhūrtiṁ mahāratham ॥

ततोऽपरेण भल्लेन पीतेन निशितेन च । जहार नृपतेः कायाच्छिरो ज्वलितकुण्डलम् ॥

tato ’pareṇa bhallena pītena niśitena ca । jahāra nr̥pateḥ kāyāc chiro jvalitakuṇḍalam ॥

तच्छिन्नं सहसा तस्य शिरः कुञ्चितमूर्धजम् । सकिरीटं महीं प्राप्य बभौ ज्योतिरिवाम्बरात् ॥

tac chinnaṁ sahasā tasya śiraḥ kuñcitamūrdhajam । sakirīṭaṁ mahīṁ prāpya babhau jyotir ivāmbarāt ॥

तं निहत्य रणे हृष्टो बृहत्क्षत्रो महारथः । सहसाभ्यपतत्सैन्यं तावकं पार्थकारणात् ॥

taṁ nihatya raṇe hr̥ṣṭo br̥hatkṣatro mahārathaḥ । sahasābhyapatat sainyaṁ tāvakaṁ pārthakāraṇāt ॥

धृष्टकेतुमथायान्तं द्रोणहेतोः पराक्रमी । वीरधन्वा महेष्वासो वारयामास भारत ॥

dhr̥ṣṭaketum athāyāntaṁ droṇahetoḥ parākramī । vīradhanvā maheṣvāso vārayām āsa bhārata ॥

तौ परस्परमासाद्य शरदंष्ट्रौ तरस्विनौ । शरैरनेकसाहस्रैरन्योन्यमभिजघ्नतुः ॥

tau parasparam āsādya śaradaṁṣṭrau tarasvinau । śarair anekasāhasrair anyonyam abhijaghnatuḥ ॥

तावुभौ नरशार्दूलौ युयुधाते परस्परम् । महावने तीव्रमदौ वारणाविव यूथपौ ॥

tāv ubhau naraśārdūlau yuyudhāte parasparam । mahāvane tīvramadau vāraṇāv iva yūthapau ॥

गिरिगह्वरमासाद्य शार्दूलाविव रोषितौ । युयुधाते महावीर्यौ परस्परजिघांसया ॥

girigahvaram āsādya śārdūlāv iva roṣitau । yuyudhāte mahāvīryau parasparajighāṁsayā ॥

तद्युद्धमासीत्तुमुलं प्रेक्षणीयं विशां पते । सिद्धचारणसंघानां विस्मयाद्भुतदर्शनम् ॥

tad yuddham āsīt tumulaṁ prekṣaṇīyaṁ viśāṁ pate । siddhacāraṇasaṁghānāṁ vismayādbhutadarśanam ॥

वीरधन्वा ततः क्रुद्धो धृष्टकेतोः शरासनम् । द्विधा चिच्छेद भल्लेन प्रहसन्निव भारत ॥

vīradhanvā tataḥ kruddho dhr̥ṣṭaketoḥ śarāsanam । dvidhā ciccheda bhallena prahasann iva bhārata ॥

तदुत्सृज्य धनुश्छिन्नं चेदिराजो महारथः । शक्तिं जग्राह विपुलां रुक्मदण्डामयस्मयीम् ॥

tad utsr̥jya dhanuś chinnaṁ cedirājo mahārathaḥ । śaktiṁ jagrāha vipulāṁ rukmadaṇḍām ayasmayīm ॥

तां तु शक्तिं महावीर्यां दोर्भ्यामायम्य भारत । चिक्षेप सहसा यत्तो वीरधन्वरथं प्रति ॥

tāṁ tu śaktiṁ mahāvīryāṁ dorbhyām āyamya bhārata । cikṣepa sahasā yatto vīradhanvarathaṁ prati ॥

स तया वीरघातिन्या शक्त्या त्वभिहतो भृशम् । निर्भिन्नहृदयस्तूर्णं निपपात रथान्महीम् ॥

sa tayā vīraghātinyā śaktyā tv abhihato bhr̥śam । nirbhinnahr̥dayas tūrṇaṁ nipapāta rathān mahīm ॥

तस्मिन्विनिहते शूरे त्रिगर्तानां महारथे । बलं तेऽभज्यत विभो पाण्डवेयैः समन्ततः ॥

tasmin vinihate śūre trigartānāṁ mahārathe । balaṁ te ’bhajyata vibho pāṇḍaveyaiḥ samantataḥ ॥

सहदेवे ततः षष्टिं सायकान्दुर्मुखोऽक्षिपत् । ननाद च महानादं तर्जयन्पाण्डवं रणे ॥

sahadeve tataḥ ṣaṣṭiṁ sāyakān durmukho ’kṣipat । nanāda ca mahānādaṁ tarjayan pāṇḍavaṁ raṇe ॥

मद्रेयस्तु ततः क्रुद्धो दुर्मुखं दशभिः शरैः । भ्राता भ्रातरमायान्तं विव्याध प्रहसन्निव ॥

madreyas tu tataḥ kruddho durmukhaṁ daśabhiḥ śaraiḥ । bhrātā bhrātaram āyāntaṁ vivyādha prahasann iva ॥

तं रणे रभसं दृष्ट्वा सहदेवं महाबलम् । दुर्मुखो नवभिर्बाणैस्ताडयामास भारत ॥

taṁ raṇe rabhasaṁ dr̥ṣṭvā sahadevaṁ mahābalam । durmukho navabhir bāṇais tāḍayām āsa bhārata ॥

दुर्मुखस्य तु भल्लेन छित्त्वा केतुं महाबलः । जघान चतुरो वाहांश्चतुर्भिर्निशितैः शरैः ॥

durmukhasya tu bhallena chittvā ketuṁ mahābalaḥ । jaghāna caturo vāhāṁś caturbhir niśitaiḥ śaraiḥ ॥

अथापरेण भल्लेन पीतेन निशितेन च । चिच्छेद सारथेः कायाच्छिरो ज्वलितकुण्डलम् ॥

athāpareṇa bhallena pītena niśitena ca । ciccheda sāratheḥ kāyāc chiro jvalitakuṇḍalam ॥

क्षुरप्रेण च तीक्ष्णेन कौरव्यस्य महद्धनुः । सहदेवो रणे छित्त्वा तं च विव्याध पञ्चभिः ॥

kṣurapreṇa ca tīkṣṇena kauravyasya mahad dhanuḥ । sahadevo raṇe chittvā taṁ ca vivyādha pañcabhiḥ ॥

हताश्वं तु रथं त्यक्त्वा दुर्मुखो विमनास्तदा । आरुरोह रथं राजन्निरमित्रस्य भारत ॥

hatāśvaṁ tu rathaṁ tyaktvā durmukho vimanās tadā । āruroha rathaṁ rājan niramitrasya bhārata ॥

सहदेवस्ततः क्रुद्धो निरमित्रं महाहवे । जघान पृतनामध्ये भल्लेन परवीरहा ॥

sahadevas tataḥ kruddho niramitraṁ mahāhave । jaghāna pr̥tanāmadhye bhallena paravīrahā ॥

स पपात रथोपस्थान्निरमित्रो जनेश्वरः । त्रिगर्तराजस्य सुतो व्यथयंस्तव वाहिनीम् ॥

sa papāta rathopasthān niramitro janeśvaraḥ । trigartarājasya suto vyathayaṁs tava vāhinīm ॥

तं तु हत्वा महाबाहुः सहदेवो व्यरोचत । यथा दाशरथी रामः खरं हत्वा महाबलम् ॥

taṁ tu hatvā mahābāhuḥ sahadevo vyarocata । yathā dāśarathī rāmaḥ kharaṁ hatvā mahābalam ॥

हाहाकारो महानासीत्त्रिगर्तानां जनेश्वर । राजपुत्रं हतं दृष्ट्वा निरमित्रं महाबलम् ॥

hāhākāro mahān āsīt trigartānāṁ janeśvara । rājaputraṁ hataṁ dr̥ṣṭvā niramitraṁ mahābalam ॥

नकुलस्ते सुतं राजन्विकर्णं पृथुलोचनम् । मुहूर्ताज्जितवान्संख्ये तदद्भुतमिवाभवत् ॥

nakulas te sutaṁ rājan vikarṇaṁ pr̥thulocanam । muhūrtāj jitavān saṁkhye tad adbhutam ivābhavat ॥

सात्यकिं व्याघ्रदत्तस्तु शरैः संनतपर्वभिः । चक्रेऽदृश्यं साश्वसूतं सध्वजं पृतनान्तरे ॥

sātyakiṁ vyāghradattas tu śaraiḥ saṁnataparvabhiḥ । cakre ’dr̥śyaṁ sāśvasūtaṁ sadhvajaṁ pr̥tanāntare ॥

तान्निवार्य शराञ्शूरः शैनेयः कृतहस्तवत् । साश्वसूतध्वजं बाणैर्व्याघ्रदत्तमपातयत् ॥

tān nivārya śarāñ śūraḥ śaineyaḥ kr̥tahastavat । sāśvasūtadhvajaṁ bāṇair vyāghradattam apātayat ॥

कुमारे निहते तस्मिन्मगधस्य सुते प्रभो । मागधाः सर्वतो यत्ता युयुधानमुपाद्रवन् ॥

kumāre nihate tasmin magadhasya sute prabho । māgadhāḥ sarvato yattā yuyudhānam upādravan ॥

विसृजन्तः शरांश्चैव तोमरांश्च सहस्रशः । भिण्डिपालांस्तथा प्रासान्मुद्गरान्मुसलानपि ॥

visr̥jantaḥ śarāṁś caiva tomarāṁś ca sahasraśaḥ । bhiṇḍipālāṁs tathā prāsān mudgarān musalān api ॥

अयोधयन्रणे शूराः सात्वतं युद्धदुर्मदम् । तांस्तु सर्वान्स बलवान्सात्यक्तिर्युद्धदुर्मदः । नातिकृच्छ्राद्धसन्नेव विजिग्ये पुरुषर्षभ ॥

ayodhayan raṇe śūrāḥ sātvataṁ yuddhadurmadam । tāṁs tu sarvān sa balavān sātyaktir yuddhadurmadaḥ । nātikr̥cchrād dhasann eva vijigye puruṣarṣabha ॥

मागधान्द्रवतो दृष्ट्वा हतशेषान्समन्ततः । बलं तेऽभज्यत विभो युयुधानशरार्दितम् ॥

māgadhān dravato dr̥ṣṭvā hataśeṣān samantataḥ । balaṁ te ’bhajyata vibho yuyudhānaśarārditam ॥

नाशयित्वा रणे सैन्यं त्वदीयं माधवोत्तमः । विधुन्वानो धनुःश्रेष्ठं व्यभ्राजत महायशाः ॥

nāśayitvā raṇe sainyaṁ tvadīyaṁ mādhavottamaḥ । vidhunvāno dhanuḥśreṣṭhaṁ vyabhrājata mahāyaśāḥ ॥

भज्यमानं बलं राजन्सात्वतेन महात्मना । नाभ्यवर्तत युद्धाय त्रासितं दीर्घबाहुना ॥

bhajyamānaṁ balaṁ rājan sātvatena mahātmanā । nābhyavartata yuddhāya trāsitaṁ dīrghabāhunā ॥

ततो द्रोणो भृशं क्रुद्धः सहसोद्वृत्य चक्षुषी । सात्यकिं सत्यकर्माणं स्वयमेवाभिदुद्रुवे ॥

tato droṇo bhr̥śaṁ kruddhaḥ sahasodvr̥tya cakṣuṣī । sātyakiṁ satyakarmāṇaṁ svayam evābhidudruve ॥