Adhyāya 79

संजय उवाच । तावकास्तु समीक्ष्यैव वृष्ण्यन्धककुरूत्तमौ । प्रागत्वरञ्जिघांसन्तस्तथैव विजयः परान् ॥

saṁjaya uvāca । tāvakās tu samīkṣyaiva vr̥ṣṇyandhakakurūttamau । prāg atvarañ jighāṁsantas tathaiva vijayaḥ parān ॥

सुवर्णचित्रैर्वैयाघ्रैः स्वनवद्भिर्महारथैः । दीपयन्तो दिशः सर्वा ज्वलद्भिरिव पावकैः ॥

suvarṇacitrair vaiyāghraiḥ svanavadbhir mahārathaiḥ । dīpayanto diśaḥ sarvā jvaladbhir iva pāvakaiḥ ॥

रुक्मपृष्ठैश्च दुष्प्रेक्ष्यैः कार्मुकैः पृथिवीपते । कूजद्भिरतुलान्नादान्रोषितैरुरगैरिव ॥

rukmapr̥ṣṭhaiś ca duṣprekṣyaiḥ kārmukaiḥ pr̥thivīpate । kūjadbhir atulān nādān roṣitair uragair iva ॥

भूरिश्रवाः शलः कर्णो वृषसेनो जयद्रथः । कृपश्च मद्रराजश्च द्रौणिश्च रथिनां वरः ॥

bhūriśravāḥ śalaḥ karṇo vr̥ṣaseno jayadrathaḥ । kr̥paś ca madrarājaś ca drauṇiś ca rathināṁ varaḥ ॥

ते पिबन्त इवाकाशमश्वैरष्टौ महारथाः । व्यराजयन्दश दिशो वैयाघ्रैर्हेमचन्द्रकैः ॥

te pibanta ivākāśam aśvair aṣṭau mahārathāḥ । vyarājayan daśa diśo vaiyāghrair hemacandrakaiḥ ॥

ते दंशिताः सुसंरब्धा रथैर्मेघौघनिस्वनैः । समावृण्वन्दिशः सर्वाः पार्थं च विशिखैः शितैः ॥

te daṁśitāḥ susaṁrabdhā rathair meghaughanisvanaiḥ । samāvr̥ṇvan diśaḥ sarvāḥ pārthaṁ ca viśikhaiḥ śitaiḥ ॥

कौलूतका हयाश्चित्रा वहन्तस्तान्महारथान् । व्यशोभन्त तदा शीघ्रा दीपयन्तो दिशो दश ॥

kaulūtakā hayāś citrā vahantas tān mahārathān । vyaśobhanta tadā śīghrā dīpayanto diśo daśa ॥

आजानेयैर्महावेगैर्नानादेशसमुत्थितैः । पार्वतीयैर्नदीजैश्च सैन्धवैश्च हयोत्तमैः ॥

ājāneyair mahāvegair nānādeśasamutthitaiḥ । pārvatīyair nadījaiś ca saindhavaiś ca hayottamaiḥ ॥

कुरुयोधवरा राजंस्तव पुत्रं परीप्सवः । धनंजयरथं शीघ्रं सर्वतः समुपाद्रवन् ॥

kuruyodhavarā rājaṁs tava putraṁ parīpsavaḥ । dhanaṁjayarathaṁ śīghraṁ sarvataḥ samupādravan ॥

ते प्रगृह्य महाशङ्खान्दध्मुः पुरुषसत्तमाः । पूरयन्तो दिवं राजन्पृथिवीं च ससागराम् ॥

te pragr̥hya mahāśaṅkhān dadhmuḥ puruṣasattamāḥ । pūrayanto divaṁ rājan pr̥thivīṁ ca sasāgarām ॥

तथैव दध्मतुः शङ्खौ वासुदेवधनंजयौ । प्रवरौ सर्वभूतानां सर्वशङ्खवरौ भुवि । देवदत्तं च कौन्तेयः पाञ्चजन्यं च केशवः ॥

tathaiva dadhmatuḥ śaṅkhau vāsudevadhanaṁjayau । pravarau sarvabhūtānāṁ sarvaśaṅkhavarau bhuvi । devadattaṁ ca kaunteyaḥ pāñcajanyaṁ ca keśavaḥ ॥

शब्दस्तु देवदत्तस्य धनंजयसमीरितः । पृथिवीं चान्तरिक्षं च दिशश्चैव समावृणोत् ॥

śabdas tu devadattasya dhanaṁjayasamīritaḥ । pr̥thivīṁ cāntarikṣaṁ ca diśaś caiva samāvr̥ṇot ॥

तथैव पाञ्चजन्योऽपि वासुदेवसमीरितः । सर्वशब्दानतिक्रम्य पूरयामास रोदसी ॥

tathaiva pāñcajanyo ’pi vāsudevasamīritaḥ । sarvaśabdān atikramya pūrayām āsa rodasī ॥

तस्मिंस्तथा वर्तमाने दारुणे नादसंकुले । भीरूणां त्रासजनने शूराणां हर्षवर्धने ॥

tasmiṁs tathā vartamāne dāruṇe nādasaṁkule । bhīrūṇāṁ trāsajanane śūrāṇāṁ harṣavardhane ॥

प्रवादितासु भेरीषु झर्झरेष्वानकेषु च । मृदङ्गेषु च राजेन्द्र वाद्यमानेष्वनेकशः ॥

pravāditāsu bherīṣu jharjhareṣv ānakeṣu ca । mr̥daṅgeṣu ca rājendra vādyamāneṣv anekaśaḥ ॥

महारथसमाख्याता दुर्योधनहितैषिणः । अमृष्यमाणास्तं शब्दं क्रुद्धाः परमधन्विनः । नानादेश्या महीपालाः स्वसैन्यपरिरक्षिणः ॥

mahārathasamākhyātā duryodhanahitaiṣiṇaḥ । amr̥ṣyamāṇās taṁ śabdaṁ kruddhāḥ paramadhanvinaḥ । nānādeśyā mahīpālāḥ svasainyaparirakṣiṇaḥ ॥

अमर्षिता महाशङ्खान्दध्मुर्वीरा महारथाः । कृते प्रतिकरिष्यन्तः केशवस्यार्जुनस्य च ॥

amarṣitā mahāśaṅkhān dadhmur vīrā mahārathāḥ । kr̥te pratikariṣyantaḥ keśavasyārjunasya ca ॥

बभूव तव तत्सैन्यं शङ्खशब्दसमीरितम् । उद्विग्नरथनागाश्वमस्वस्थमिव चाभिभो ॥

babhūva tava tat sainyaṁ śaṅkhaśabdasamīritam । udvignarathanāgāśvam asvastham iva cābhibho ॥

तत्प्रयुक्तमिवाकाशं शूरैः शङ्खनिनादितम् । बभूव भृशमुद्विग्नं निर्घातैरिव नादितम् ॥

tat prayuktam ivākāśaṁ śūraiḥ śaṅkhanināditam । babhūva bhr̥śam udvignaṁ nirghātair iva nāditam ॥

स शब्दः सुमहान्राजन्दिशः सर्वा व्यनादयत् । त्रासयामास तत्सैन्यं युगान्त इव संभृतः ॥

sa śabdaḥ sumahān rājan diśaḥ sarvā vyanādayat । trāsayām āsa tat sainyaṁ yugānta iva saṁbhr̥taḥ ॥

ततो दुर्योधनोऽष्टौ च राजानस्ते महारथाः । जयद्रथस्य रक्षार्थं पाण्डवं पर्यवारयन् ॥

tato duryodhano ’ṣṭau ca rājānas te mahārathāḥ । jayadrathasya rakṣārthaṁ pāṇḍavaṁ paryavārayan ॥

ततो द्रौणिस्त्रिसप्तत्या वासुदेवमताडयत् । अर्जुनं च त्रिभिर्भल्लैर्ध्वजमश्वांश्च पञ्चभिः ॥

tato drauṇis trisaptatyā vāsudevam atāḍayat । arjunaṁ ca tribhir bhallair dhvajam aśvāṁś ca pañcabhiḥ ॥

तमर्जुनः पृषत्कानां शतैः षड्भिरताडयत् । अत्यर्थमिव संक्रुद्धः प्रतिविद्धे जनार्दने ॥

tam arjunaḥ pr̥ṣatkānāṁ śataiḥ ṣaḍbhir atāḍayat । atyartham iva saṁkruddhaḥ pratividdhe janārdane ॥

कर्णं द्वादशभिर्विद्ध्वा वृषसेनं त्रिभिस्तथा । शल्यस्य सशरं चापं मुष्टौ चिच्छेद वीर्यवान् ॥

karṇaṁ dvādaśabhir viddhvā vr̥ṣasenaṁ tribhis tathā । śalyasya saśaraṁ cāpaṁ muṣṭau ciccheda vīryavān ॥

गृहीत्वा धनुरन्यत्तु शल्यो विव्याध पाण्डवम् । भूरिश्रवास्त्रिभिर्बाणैर्हेमपुङ्खैः शिलाशितैः ॥

gr̥hītvā dhanur anyat tu śalyo vivyādha pāṇḍavam । bhūriśravās tribhir bāṇair hemapuṅkhaiḥ śilāśitaiḥ ॥

कर्णो द्वात्रिंशता चैव वृषसेनश्च पञ्चभिः । जयद्रथस्त्रिसप्तत्या कृपश्च दशभिः शरैः । मद्रराजश्च दशभिर्विव्यधुः फल्गुनं रणे ॥

karṇo dvātriṁśatā caiva vr̥ṣasenaś ca pañcabhiḥ । jayadrathas trisaptatyā kr̥paś ca daśabhiḥ śaraiḥ । madrarājaś ca daśabhir vivyadhuḥ phalgunaṁ raṇe ॥

ततः शराणां षष्ट्या तु द्रौणिः पार्थमवाकिरत् । वासुदेवं च सप्तत्या पुनः पार्थं च पञ्चभिः ॥

tataḥ śarāṇāṁ ṣaṣṭyā tu drauṇiḥ pārtham avākirat । vāsudevaṁ ca saptatyā punaḥ pārthaṁ ca pañcabhiḥ ॥

प्रहसंस्तु नरव्याघ्रः श्वेताश्वः कृष्णसारथिः । प्रत्यविध्यत्स तान्सर्वान्दर्शयन्पाणिलाघवम् ॥

prahasaṁs tu naravyāghraḥ śvetāśvaḥ kr̥ṣṇasārathiḥ । pratyavidhyat sa tān sarvān darśayan pāṇilāghavam ॥

कर्णं द्वादशभिर्विद्ध्वा वृषसेनं त्रिभिः शरैः । शल्यस्य समरे चापं मुष्टिदेशे न्यकृन्तत ॥

karṇaṁ dvādaśabhir viddhvā vr̥ṣasenaṁ tribhiḥ śaraiḥ । śalyasya samare cāpaṁ muṣṭideśe nyakr̥ntata ॥

सौमदत्तिं त्रिभिर्विद्ध्वा शल्यं च दशभिः शरैः । शितैरग्निशिखाकारैर्द्रौणिं विव्याध चाष्टभिः ॥

saumadattiṁ tribhir viddhvā śalyaṁ ca daśabhiḥ śaraiḥ । śitair agniśikhākārair drauṇiṁ vivyādha cāṣṭabhiḥ ॥

गौतमं पञ्चविंशत्या शैन्धवं च शतेन ह । पुनर्द्रौणिं च सप्तत्या शराणां सोऽभ्यताडयत् ॥

gautamaṁ pañcaviṁśatyā śaindhavaṁ ca śatena ha । punar drauṇiṁ ca saptatyā śarāṇāṁ so ’bhyatāḍayat ॥

भूरिश्रवास्तु संक्रुद्धः प्रतोदं चिच्छिदे हरेः । अर्जुनं च त्रिसप्तत्या बाणानामाजघान ह ॥

bhūriśravās tu saṁkruddhaḥ pratodaṁ cicchide hareḥ । arjunaṁ ca trisaptatyā bāṇānām ājaghāna ha ॥

ततः शरशतैस्तीक्ष्णैस्तानरीञ्श्वेतवाहनः । प्रत्यषेधद्द्रुतं क्रुद्धो महावातो घनानिव ॥

tataḥ śaraśatais tīkṣṇais tān arīñ śvetavāhanaḥ । pratyaṣedhad drutaṁ kruddho mahāvāto ghanān iva ॥