Adhyāya 78

संजय उवाच । एवमुक्त्वार्जुनं राजा त्रिभिर्मर्मातिगैः शरैः । प्रत्यविध्यन्महावेगैश्चतुर्भिश्चतुरो हयान् ॥

saṁjaya uvāca । evam uktvārjunaṁ rājā tribhir marmātigaiḥ śaraiḥ । pratyavidhyan mahāvegaiś caturbhiś caturo hayān ॥

वासुदेवं च दशभिः प्रत्यविध्यत्स्तनान्तरे । प्रतोदं चास्य भल्लेन छित्त्वा भूमावपातयत् ॥

vāsudevaṁ ca daśabhiḥ pratyavidhyat stanāntare । pratodaṁ cāsya bhallena chittvā bhūmāv apātayat ॥

तं चतुर्दशभिः पार्थश्चित्रपुङ्खैः शिलाशितैः । अविध्यत्तूर्णमव्यग्रस्तेऽस्याभ्रश्यन्त वर्मणः ॥

taṁ caturdaśabhiḥ pārthaś citrapuṅkhaiḥ śilāśitaiḥ । avidhyat tūrṇam avyagras te ’syābhraśyanta varmaṇaḥ ॥

तेषां वैफल्यमालोक्य पुनर्नव च पञ्च च । प्राहिणोन्निशितान्बाणांस्ते चाभ्रश्यन्त वर्मणः ॥

teṣāṁ vaiphalyam ālokya punar nava ca pañca ca । prāhiṇon niśitān bāṇāṁs te cābhraśyanta varmaṇaḥ ॥

अष्टाविंशत्तु तान्बाणानस्तान्विप्रेक्ष्य निष्फलान् । अब्रवीत्परवीरघ्नः कृष्णोऽर्जुनमिदं वचः ॥

aṣṭāviṁśat tu tān bāṇān astān viprekṣya niṣphalān । abravīt paravīraghnaḥ kr̥ṣṇo ’rjunam idaṁ vacaḥ ॥

अदृष्टपूर्वं पश्यामि शिलानामिव सर्पणम् । त्वया संप्रेषिताः पार्थ नार्थं कुर्वन्ति पत्रिणः ॥

adr̥ṣṭapūrvaṁ paśyāmi śilānām iva sarpaṇam । tvayā saṁpreṣitāḥ pārtha nārthaṁ kurvanti patriṇaḥ ॥

कच्चिद्गाण्डीवतः प्राणास्तथैव भरतर्षभ । मुष्टिश्च ते यथापूर्वं भुजयोश्च बलं तव ॥

kaccid gāṇḍīvataḥ prāṇās tathaiva bharatarṣabha । muṣṭiś ca te yathāpūrvaṁ bhujayoś ca balaṁ tava ॥

न चेद्विधेरयं कालः प्राप्तः स्यादद्य पश्चिमः । तव चैवास्य शत्रोश्च तन्ममाचक्ष्व पृच्छतः ॥

na ced vidher ayaṁ kālaḥ prāptaḥ syād adya paścimaḥ । tava caivāsya śatroś ca tan mamācakṣva pr̥cchataḥ ॥

विस्मयो मे महान्पार्थ तव दृष्ट्वा शरानिमान् । व्यर्थान्निपततः संख्ये दुर्योधनरथं प्रति ॥

vismayo me mahān pārtha tava dr̥ṣṭvā śarān imān । vyarthān nipatataḥ saṁkhye duryodhanarathaṁ prati ॥

वज्राशनिसमा घोराः परकायावभेदिनः । शराः कुर्वन्ति ते नार्थं पार्थ काद्य विडम्बना ॥

vajrāśanisamā ghorāḥ parakāyāvabhedinaḥ । śarāḥ kurvanti te nārthaṁ pārtha kādya viḍambanā ॥

अर्जुन उवाच । द्रोणेनैषा मतिः कृष्ण धार्तराष्ट्रे निवेशिता । अन्ते विहितमस्त्राणामेतत्कवचधारणम् ॥

arjuna uvāca । droṇenaiṣā matiḥ kr̥ṣṇa dhārtarāṣṭre niveśitā । ante vihitam astrāṇām etat kavacadhāraṇam ॥

अस्मिन्नन्तर्हितं कृष्ण त्रैलोक्यमपि वर्मणि । एको द्रोणो हि वेदैतदहं तस्माच्च सत्तमात् ॥

asminn antarhitaṁ kr̥ṣṇa trailokyam api varmaṇi । eko droṇo hi vedaitad ahaṁ tasmāc ca sattamāt ॥

न शक्यमेतत्कवचं बाणैर्भेत्तुं कथंचन । अपि वज्रेण गोविन्द स्वयं मघवता युधि ॥

na śakyam etat kavacaṁ bāṇair bhettuṁ kathaṁ cana । api vajreṇa govinda svayaṁ maghavatā yudhi ॥

जानंस्त्वमपि वै कृष्ण मां विमोहयसे कथम् । यद्वृत्तं त्रिषु लोकेषु यच्च केशव वर्तते ॥

jānaṁs tvam api vai kr̥ṣṇa māṁ vimohayase katham । yadvr̥ttaṁ triṣu lokeṣu yac ca keśava vartate ॥

तथा भविष्यद्यच्चैव तत्सर्वं विदितं तव । न त्वेवं वेद वै कश्चिद्यथा त्वं मधुसूदन ॥

tathā bhaviṣyad yac caiva tat sarvaṁ viditaṁ tava । na tv evaṁ veda vai kaś cid yathā tvaṁ madhusūdana ॥

एष दुर्योधनः कृष्ण द्रोणेन विहितामिमाम् । तिष्ठत्यभीतवत्संख्ये बिभ्रत्कवचधारणाम् ॥

eṣa duryodhanaḥ kr̥ṣṇa droṇena vihitām imām । tiṣṭhaty abhītavat saṁkhye bibhrat kavacadhāraṇām ॥

यत्त्वत्र विहितं कार्यं नैष तद्वेत्ति माधव । स्त्रीवदेष बिभर्त्येतां युक्तां कवचधारणाम् ॥

yat tv atra vihitaṁ kāryaṁ naiṣa tad vetti mādhava । strīvad eṣa bibharty etāṁ yuktāṁ kavacadhāraṇām ॥

पश्य बाह्वोश्च मे वीर्यं धनुषश्च जनार्दन । पराजयिष्ये कौरव्यं कवचेनापि रक्षितम् ॥

paśya bāhvoś ca me vīryaṁ dhanuṣaś ca janārdana । parājayiṣye kauravyaṁ kavacenāpi rakṣitam ॥

इदमङ्गिरसे प्रादाद्देवेशो वर्म भास्वरम् । पुनर्ददौ सुरपतिर्मह्यं वर्म ससंग्रहम् ॥

idam aṅgirase prādād deveśo varma bhāsvaram । punar dadau surapatir mahyaṁ varma sasaṁgraham ॥

दैवं यद्यस्य वर्मैतद्ब्रह्मणा वा स्वयं कृतम् । नैतद्गोप्स्यति दुर्बुद्धिमद्य बाणहतं मया ॥

daivaṁ yady asya varmaitad brahmaṇā vā svayaṁ kr̥tam । naitad gopsyati durbuddhim adya bāṇahataṁ mayā ॥

संजय उवाच । एवमुक्त्वार्जुनो बाणानभिमन्त्र्य व्यकर्षयत् । विकृष्यमाणांस्तेनैवं धनुर्मध्यगताञ्शरान् । तानस्यास्त्रेण चिच्छेद द्रौणिः सर्वास्त्रघातिना ॥

saṁjaya uvāca । evam uktvārjuno bāṇān abhimantrya vyakarṣayat । vikr̥ṣyamāṇāṁs tenaivaṁ dhanurmadhyagatāñ śarān । tān asyāstreṇa ciccheda drauṇiḥ sarvāstraghātinā ॥

तान्निकृत्तानिषून्दृष्ट्वा दूरतो ब्रह्मवादिना । न्यवेदयत्केशवाय विस्मितः श्वेतवाहनः ॥

tān nikr̥ttān iṣūn dr̥ṣṭvā dūrato brahmavādinā । nyavedayat keśavāya vismitaḥ śvetavāhanaḥ ॥

नैतदस्त्रं मया शक्यं द्विः प्रयोक्तुं जनार्दन । अस्त्रं मामेव हन्याद्धि पश्य त्वद्य बलं मम ॥

naitad astraṁ mayā śakyaṁ dviḥ prayoktuṁ janārdana । astraṁ mām eva hanyād dhi paśya tv adya balaṁ mama ॥

ततो दुर्योधनः कृष्णौ नवभिर्नतपर्वभिः । अविध्यत रणे राजञ्शरैराशीविषोपमैः । भूय एवाभ्यवर्षच्च समरे कृष्णपाण्डवौ ॥

tato duryodhanaḥ kr̥ṣṇau navabhir nataparvabhiḥ । avidhyata raṇe rājañ śarair āśīviṣopamaiḥ । bhūya evābhyavarṣac ca samare kr̥ṣṇapāṇḍavau ॥

शरवर्षेण महता ततोऽहृष्यन्त तावकाः । चक्रुर्वादित्रनिनदान्सिंहनादरवांस्तथा ॥

śaravarṣeṇa mahatā tato ’hr̥ṣyanta tāvakāḥ । cakrur vāditraninadān siṁhanādaravāṁs tathā ॥

ततः क्रुद्धो रणे पार्थः सृक्कणी परिसंलिहन् । नापश्यत ततोऽस्याङ्गं यन्न स्याद्वर्मरक्षितम् ॥

tataḥ kruddho raṇe pārthaḥ sr̥kkaṇī parisaṁlihan । nāpaśyata tato ’syāṅgaṁ yan na syād varmarakṣitam ॥

ततोऽस्य निशितैर्बाणैः सुमुक्तैरन्तकोपमैः । हयांश्चकार निर्देहानुभौ च पार्ष्णिसारथी ॥

tato ’sya niśitair bāṇaiḥ sumuktair antakopamaiḥ । hayāṁś cakāra nirdehān ubhau ca pārṣṇisārathī ॥

धनुरस्याच्छिनच्चित्रं हस्तावापं च वीर्यवान् । रथं च शकलीकर्तुं सव्यसाची प्रचक्रमे ॥

dhanur asyācchinac citraṁ hastāvāpaṁ ca vīryavān । rathaṁ ca śakalīkartuṁ savyasācī pracakrame ॥

दुर्योधनं च बाणाभ्यां तीक्ष्णाभ्यां विरथीकृतम् । अविध्यद्धस्ततलयोरुभयोरर्जुनस्तदा ॥

duryodhanaṁ ca bāṇābhyāṁ tīkṣṇābhyāṁ virathīkr̥tam । avidhyad dhastatalayor ubhayor arjunas tadā ॥

तं कृच्छ्रामापदं प्राप्तं दृष्ट्वा परमधन्विनः । समापेतुः परीप्सन्तो धनंजयशरार्दितम् ॥

taṁ kr̥cchrām āpadaṁ prāptaṁ dr̥ṣṭvā paramadhanvinaḥ । samāpetuḥ parīpsanto dhanaṁjayaśarārditam ॥

ते रथैर्बहुसाहस्रैः कल्पितैः कुञ्जरैर्हयैः । पदात्योघैश्च संरब्धैः परिवव्रुर्धनंजयम् ॥

te rathair bahusāhasraiḥ kalpitaiḥ kuñjarair hayaiḥ । padātyoghaiś ca saṁrabdhaiḥ parivavrur dhanaṁjayam ॥

अथ नार्जुनगोविन्दौ रथो वापि व्यदृश्यत । अस्त्रवर्षेण महता जनौघैश्चापि संवृतौ ॥

atha nārjunagovindau ratho vāpi vyadr̥śyata । astravarṣeṇa mahatā janaughaiś cāpi saṁvr̥tau ॥

ततोऽर्जुनोऽस्त्रवीर्येण निजघ्ने तां वरूथिनीम् । तत्र व्यङ्गीकृताः पेतुः शतशोऽथ रथद्विपाः ॥

tato ’rjuno ’stravīryeṇa nijaghne tāṁ varūthinīm । tatra vyaṅgīkr̥tāḥ petuḥ śataśo ’tha rathadvipāḥ ॥

ते हता हन्यमानाश्च न्यगृह्णंस्तं रथोत्तमम् । स रथस्तम्भितस्तस्थौ क्रोशमात्रं समन्ततः ॥

te hatā hanyamānāś ca nyagr̥hṇaṁs taṁ rathottamam । sa rathastambhitas tasthau krośamātraṁ samantataḥ ॥

ततोऽर्जुनं वृष्णिवीरस्त्वरितो वाक्यमब्रवीत् । धनुर्विस्फारयात्यर्थमहं ध्मास्यामि चाम्बुजम् ॥

tato ’rjunaṁ vr̥ṣṇivīras tvarito vākyam abravīt । dhanur visphārayātyartham ahaṁ dhmāsyāmi cāmbujam ॥

ततो विस्फार्य बलवद्गाण्डीवं जघ्निवान्रिपून् । महता शरवर्षेण तलशब्देन चार्जुनः ॥

tato visphārya balavad gāṇḍīvaṁ jaghnivān ripūn । mahatā śaravarṣeṇa talaśabdena cārjunaḥ ॥

पाञ्चजन्यं च बलवद्दध्मौ तारेण केशवः । रजसा ध्वस्तपक्ष्मान्तः प्रस्विन्नवदनो भृशम् ॥

pāñcajanyaṁ ca balavad dadhmau tāreṇa keśavaḥ । rajasā dhvastapakṣmāntaḥ prasvinnavadano bhr̥śam ॥

तस्य शङ्खस्य नादेन धनुषो निस्वनेन च । निःसत्त्वाश्च ससत्त्वाश्च क्षितौ पेतुस्तदा जनाः ॥

tasya śaṅkhasya nādena dhanuṣo nisvanena ca । niḥsattvāś ca sasattvāś ca kṣitau petus tadā janāḥ ॥

तैर्विमुक्तो रथो रेजे वाय्वीरित इवाम्बुदः । जयद्रथस्य गोप्तारस्ततः क्षुब्धाः सहानुगाः ॥

tair vimukto ratho reje vāyvīrita ivāmbudaḥ । jayadrathasya goptāras tataḥ kṣubdhāḥ sahānugāḥ ॥

ते दृष्ट्वा सहसा पार्थं गोप्तारः सैन्धवस्य तु । चक्रुर्नादान्बहुविधान्कम्पयन्तो वसुंधराम् ॥

te dr̥ṣṭvā sahasā pārthaṁ goptāraḥ saindhavasya tu । cakrur nādān bahuvidhān kampayanto vasuṁdharām ॥

बाणशब्दरवांश्चोग्रान्विमिश्राञ्शङ्खनिस्वनैः । प्रादुश्चक्रुर्महात्मानः सिंहनादरवानपि ॥

bāṇaśabdaravāṁś cogrān vimiśrāñ śaṅkhanisvanaiḥ । prāduścakrur mahātmānaḥ siṁhanādaravān api ॥

तं श्रुत्वा निनदं घोरं तावकानां समुत्थितम् । प्रदध्मतुस्तदा शङ्खौ वासुदेवधनंजयौ ॥

taṁ śrutvā ninadaṁ ghoraṁ tāvakānāṁ samutthitam । pradadhmatus tadā śaṅkhau vāsudevadhanaṁjayau ॥

तेन शब्देन महता पूरितेयं वसुंधरा । सशैला सार्णवद्वीपा सपाताला विशां पते ॥

tena śabdena mahatā pūriteyaṁ vasuṁdharā । saśailā sārṇavadvīpā sapātālā viśāṁ pate ॥

स शब्दो भरतश्रेष्ठ व्याप्य सर्वा दिशो दश । प्रतिसस्वान तत्रैव कुरुपाण्डवयोर्बले ॥

sa śabdo bharataśreṣṭha vyāpya sarvā diśo daśa । pratisasvāna tatraiva kurupāṇḍavayor bale ॥

तावका रथिनस्तत्र दृष्ट्वा कृष्णधनंजयौ । संरम्भं परमं प्राप्तास्त्वरमाणा महारथाः ॥

tāvakā rathinas tatra dr̥ṣṭvā kr̥ṣṇadhanaṁjayau । saṁrambhaṁ paramaṁ prāptās tvaramāṇā mahārathāḥ ॥

अथ कृष्णौ महाभागौ तावका दृश्य दंशितौ । अभ्यद्रवन्त संक्रुद्धास्तदद्भुतमिवाभवत् ॥

atha kr̥ṣṇau mahābhāgau tāvakā dr̥śya daṁśitau । abhyadravanta saṁkruddhās tad adbhutam ivābhavat ॥