Adhyāya 74

संजय उवाच । परिवर्तमाने त्वादित्ये तत्र सूर्यस्य रश्मिभिः । रजसा कीर्यमाणाश्च मन्दीभूताश्च सैनिकाः ॥

saṁjaya uvāca । parivartamāne tv āditye tatra sūryasya raśmibhiḥ । rajasā kīryamāṇāś ca mandībhūtāś ca sainikāḥ ॥

तिष्ठतां युध्यमानानां पुनरावर्ततामपि । भज्यतां जयतां चैव जगाम तदहः शनैः ॥

tiṣṭhatāṁ yudhyamānānāṁ punar āvartatām api । bhajyatāṁ jayatāṁ caiva jagāma tad ahaḥ śanaiḥ ॥

तथा तेषु विषक्तेषु सैन्येषु जयगृद्धिषु । अर्जुनो वासुदेवश्च सैन्धवायैव जग्मतुः ॥

tathā teṣu viṣakteṣu sainyeṣu jayagr̥ddhiṣu । arjuno vāsudevaś ca saindhavāyaiva jagmatuḥ ॥

रथमार्गप्रमाणं तु कौन्तेयो निशितैः शरैः । चकार तत्र पन्थानं ययौ येन जनार्दनः ॥

rathamārgapramāṇaṁ tu kaunteyo niśitaiḥ śaraiḥ । cakāra tatra panthānaṁ yayau yena janārdanaḥ ॥

यत्र यत्र रथो याति पाण्डवस्य महात्मनः । तत्र तत्रैव दीर्यन्ते सेनास्तव विशां पते ॥

yatra yatra ratho yāti pāṇḍavasya mahātmanaḥ । tatra tatraiva dīryante senās tava viśāṁ pate ॥

रथशिक्षां तु दाशार्हो दर्शयामास वीर्यवान् । उत्तमाधममध्यानि मण्डलानि विदर्शयन् ॥

rathaśikṣāṁ tu dāśārho darśayām āsa vīryavān । uttamādhamamadhyāni maṇḍalāni vidarśayan ॥

ते तु नामाङ्किताः पीताः कालज्वलनसंनिभाः । स्नायुनद्धाः सुपर्वाणः पृथवो दीर्घगामिनः ॥

te tu nāmāṅkitāḥ pītāḥ kālajvalanasaṁnibhāḥ । snāyunaddhāḥ suparvāṇaḥ pr̥thavo dīrghagāminaḥ ॥

वैणवायस्मयशराः स्वायता विविधाननाः । रुधिरं पतगैः सार्धं प्राणिनां पपुराहवे ॥

vaiṇavāyasmayaśarāḥ svāyatā vividhānanāḥ । rudhiraṁ patagaiḥ sārdhaṁ prāṇināṁ papur āhave ॥

रथस्थितः क्रोशमात्रे यानस्यत्यर्जुनः शरान् । रथे क्रोशमतिक्रान्ते तस्य ते घ्नन्ति शात्रवान् ॥

rathasthitaḥ krośamātre yān asyaty arjunaḥ śarān । rathe krośam atikrānte tasya te ghnanti śātravān ॥

तार्क्ष्यमारुतरंहोभिर्वाजिभिः साधुवाहिभिः । तथागच्छद्धृषीकेशः कृत्स्नं विस्मापयञ्जगत् ॥

tārkṣyamārutaraṁhobhir vājibhiḥ sādhuvāhibhiḥ । tathāgacchad dhr̥ṣīkeśaḥ kr̥tsnaṁ vismāpayañ jagat ॥

न तथा गच्छति रथस्तपनस्य विशां पते । नेन्द्रस्य न च रुद्रस्य नापि वैश्रवणस्य च ॥

na tathā gacchati rathas tapanasya viśāṁ pate । nendrasya na ca rudrasya nāpi vaiśravaṇasya ca ॥

नान्यस्य समरे राजन्गतपूर्वस्तथा रथः । यथा ययावर्जुनस्य मनोभिप्रायशीघ्रगः ॥

nānyasya samare rājan gatapūrvas tathā rathaḥ । yathā yayāv arjunasya manobhiprāyaśīghragaḥ ॥

प्रविश्य तु रणे राजन्केशवः परवीरहा । सेनामध्ये हयांस्तूर्णं चोदयामास भारत ॥

praviśya tu raṇe rājan keśavaḥ paravīrahā । senāmadhye hayāṁs tūrṇaṁ codayām āsa bhārata ॥

ततस्तस्य रथौघस्य मध्यं प्राप्य हयोत्तमाः । कृच्छ्रेण रथमूहुस्तं क्षुत्पिपासाश्रमान्विताः ॥

tatas tasya rathaughasya madhyaṁ prāpya hayottamāḥ । kr̥cchreṇa ratham ūhus taṁ kṣutpipāsāśramānvitāḥ ॥

क्षताश्च बहुभिः शस्त्रैर्युद्धशौण्डैरनेकशः । मण्डलानि विचित्राणि विचेरुस्ते मुहुर्मुहुः ॥

kṣatāś ca bahubhiḥ śastrair yuddhaśauṇḍair anekaśaḥ । maṇḍalāni vicitrāṇi vicerus te muhur muhuḥ ॥

हतानां वाजिनागानां रथानां च नरैः सह । उपरिष्टादतिक्रान्ताः शैलाभानां सहस्रशः ॥

hatānāṁ vājināgānāṁ rathānāṁ ca naraiḥ saha । upariṣṭād atikrāntāḥ śailābhānāṁ sahasraśaḥ ॥

एतस्मिन्नन्तरे वीरावावन्त्यौ भ्रातरौ नृप । सहसेनौ समार्छेतां पाण्डवं क्लान्तवाहनम् ॥

etasminn antare vīrāv āvantyau bhrātarau nr̥pa । sahasenau samārchetāṁ pāṇḍavaṁ klāntavāhanam ॥

तावर्जुनं चतुःषष्ट्या सप्तत्या च जनार्दनम् । शराणां च शतेनाश्वानविध्येतां मुदान्वितौ ॥

tāv arjunaṁ catuḥṣaṣṭyā saptatyā ca janārdanam । śarāṇāṁ ca śatenāśvān avidhyetāṁ mudānvitau ॥

तावर्जुनो महाराज नवभिर्नतपर्वभिः । आजघान रणे क्रुद्धो मर्मज्ञो मर्मभेदिभिः ॥

tāv arjuno mahārāja navabhir nataparvabhiḥ । ājaghāna raṇe kruddho marmajño marmabhedibhiḥ ॥

ततस्तौ तु शरौघेण बीभत्सुं सहकेशवम् । आच्छादयेतां संरब्धौ सिंहनादं च नेदतुः ॥

tatas tau tu śaraugheṇa bībhatsuṁ sahakeśavam । ācchādayetāṁ saṁrabdhau siṁhanādaṁ ca nedatuḥ ॥

तयोस्तु धनुषी चित्रे भल्लाभ्यां श्वेतवाहनः । चिच्छेद समरे तूर्णं ध्वजौ च कनकोज्ज्वलौ ॥

tayos tu dhanuṣī citre bhallābhyāṁ śvetavāhanaḥ । ciccheda samare tūrṇaṁ dhvajau ca kanakojjvalau ॥

अथान्ये धनुषी राजन्प्रगृह्य समरे तदा । पाण्डवं भृशसंक्रुद्धावर्दयामासतुः शरैः ॥

athānye dhanuṣī rājan pragr̥hya samare tadā । pāṇḍavaṁ bhr̥śasaṁkruddhāv ardayām āsatuḥ śaraiḥ ॥

तयोस्तु भृशसंक्रुद्धः शराभ्यां पाण्डुनन्दनः । चिच्छेद धनुषी तूर्णं भूय एव धनंजयः ॥

tayos tu bhr̥śasaṁkruddhaḥ śarābhyāṁ pāṇḍunandanaḥ । ciccheda dhanuṣī tūrṇaṁ bhūya eva dhanaṁjayaḥ ॥

तथान्यैर्विशिखैस्तूर्णं हेमपुङ्खैः शिलाशितैः । जघानाश्वान्सपदातांस्तथोभौ पार्ष्णिसारथी ॥

tathānyair viśikhais tūrṇaṁ hemapuṅkhaiḥ śilāśitaiḥ । jaghānāśvān sapadātāṁs tathobhau pārṣṇisārathī ॥

ज्येष्ठस्य च शिरः कायात्क्षुरप्रेण न्यकृन्तत । स पपात हतः पृथ्व्यां वातरुग्ण इव द्रुमः ॥

jyeṣṭhasya ca śiraḥ kāyāt kṣurapreṇa nyakr̥ntata । sa papāta hataḥ pr̥thvyāṁ vātarugṇa iva drumaḥ ॥

विन्दं तु निहतं दृष्ट्वा अनुविन्दः प्रतापवान् । हताश्वं रथमुत्सृज्य गदां गृह्य महाबलः ॥

vindaṁ tu nihataṁ dr̥ṣṭvā anuvindaḥ pratāpavān । hatāśvaṁ ratham utsr̥jya gadāṁ gr̥hya mahābalaḥ ॥

अभ्यद्रवत संग्रामे भ्रातुर्वधमनुस्मरन् । गदया गदिनां श्रेष्ठो नृत्यन्निव महारथः ॥

abhyadravata saṁgrāme bhrātur vadham anusmaran । gadayā gadināṁ śreṣṭho nr̥tyann iva mahārathaḥ ॥

अनुविन्दस्तु गदया ललाटे मधुसूदनम् । स्पृष्ट्वा नाकम्पयत्क्रुद्धो मैनाकमिव पर्वतम् ॥

anuvindas tu gadayā lalāṭe madhusūdanam । spr̥ṣṭvā nākampayat kruddho mainākam iva parvatam ॥

तस्यार्जुनः शरैः षड्भिर्ग्रीवां पादौ भुजौ शिरः । निचकर्त स संछिन्नः पपाताद्रिचयो यथा ॥

tasyārjunaḥ śaraiḥ ṣaḍbhir grīvāṁ pādau bhujau śiraḥ । nicakarta sa saṁchinnaḥ papātādricayo yathā ॥

ततस्तौ निहतौ दृष्ट्वा तयो राजन्पदानुगाः । अभ्यद्रवन्त संक्रुद्धाः किरन्तः शतशः शरान् ॥

tatas tau nihatau dr̥ṣṭvā tayo rājan padānugāḥ । abhyadravanta saṁkruddhāḥ kirantaḥ śataśaḥ śarān ॥

तानर्जुनः शरैस्तूर्णं निहत्य भरतर्षभ । व्यरोचत यथा वह्निर्दावं दग्ध्वा हिमात्यये ॥

tān arjunaḥ śarais tūrṇaṁ nihatya bharatarṣabha । vyarocata yathā vahnir dāvaṁ dagdhvā himātyaye ॥

तयोः सेनामतिक्रम्य कृच्छ्रान्निर्याद्धनंजयः । विबभौ जलदान्भित्त्वा दिवाकर इवोदितः ॥

tayoḥ senām atikramya kr̥cchrān niryād dhanaṁjayaḥ । vibabhau jaladān bhittvā divākara ivoditaḥ ॥

तं दृष्ट्वा कुरवस्त्रस्ताः प्रहृष्टाश्चाभवन्पुनः । अभ्यवर्षंस्तदा पार्थं समन्ताद्भरतर्षभ ॥

taṁ dr̥ṣṭvā kuravas trastāḥ prahr̥ṣṭāś cābhavan punaḥ । abhyavarṣaṁs tadā pārthaṁ samantād bharatarṣabha ॥

श्रान्तं चैनं समालक्ष्य ज्ञात्वा दूरे च सैन्धवम् । सिंहनादेन महता सर्वतः पर्यवारयन् ॥

śrāntaṁ cainaṁ samālakṣya jñātvā dūre ca saindhavam । siṁhanādena mahatā sarvataḥ paryavārayan ॥

तांस्तु दृष्ट्वा सुसंरब्धानुत्स्मयन्पुरुषर्षभः । शनकैरिव दाशार्हमर्जुनो वाक्यमब्रवीत् ॥

tāṁs tu dr̥ṣṭvā susaṁrabdhān utsmayan puruṣarṣabhaḥ । śanakair iva dāśārham arjuno vākyam abravīt ॥

शरार्दिताश्च ग्लानाश्च हया दूरे च सैन्धवः । किमिहानन्तरं कार्यं ज्यायिष्ठं तव रोचते ॥

śarārditāś ca glānāś ca hayā dūre ca saindhavaḥ । kim ihānantaraṁ kāryaṁ jyāyiṣṭhaṁ tava rocate ॥

ब्रूहि कृष्ण यथातत्त्वं त्वं हि प्राज्ञतमः सदा । भवन्नेत्रा रणे शत्रून्विजेष्यन्तीह पाण्डवाः ॥

brūhi kr̥ṣṇa yathātattvaṁ tvaṁ hi prājñatamaḥ sadā । bhavannetrā raṇe śatrūn vijeṣyantīha pāṇḍavāḥ ॥

मम त्वनन्तरं कृत्यं यद्वै तत्संनिबोध मे । हयान्विमुच्य हि सुखं विशल्यान्कुरु माधव ॥

mama tv anantaraṁ kr̥tyaṁ yad vai tat saṁnibodha me । hayān vimucya hi sukhaṁ viśalyān kuru mādhava ॥

एवमुक्तस्तु पार्थेन केशवः प्रत्युवाच तम् । ममाप्येतन्मतं पार्थ यदिदं ते प्रभाषितम् ॥

evam uktas tu pārthena keśavaḥ pratyuvāca tam । mamāpy etan mataṁ pārtha yad idaṁ te prabhāṣitam ॥

अर्जुन उवाच । अहमावारयिष्यामि सर्वसैन्यानि केशव । त्वमप्यत्र यथान्यायं कुरु कार्यमनन्तरम् ॥

arjuna uvāca । aham āvārayiṣyāmi sarvasainyāni keśava । tvam apy atra yathānyāyaṁ kuru kāryam anantaram ॥

संजय उवाच । सोऽवतीर्य रथोपस्थादसंभ्रान्तो धनंजयः । गाण्डीवं धनुरादाय तस्थौ गिरिरिवाचलः ॥

saṁjaya uvāca । so ’vatīrya rathopasthād asaṁbhrānto dhanaṁjayaḥ । gāṇḍīvaṁ dhanur ādāya tasthau girir ivācalaḥ ॥

तमभ्यधावन्क्रोशन्तः क्षत्रिया जयकाङ्क्षिणः । इदं छिद्रमिति ज्ञात्वा धरणीस्थं धनंजयम् ॥

tam abhyadhāvan krośantaḥ kṣatriyā jayakāṅkṣiṇaḥ । idaṁ chidram iti jñātvā dharaṇīsthaṁ dhanaṁjayam ॥

तमेकं रथवंशेन महता पर्यवारयन् । विकर्षन्तश्च चापानि विसृजन्तश्च सायकान् ॥

tam ekaṁ rathavaṁśena mahatā paryavārayan । vikarṣantaś ca cāpāni visr̥jantaś ca sāyakān ॥

अस्त्राणि च विचित्राणि क्रुद्धास्तत्र व्यदर्शयन् । छादयन्तः शरैः पार्थं मेघा इव दिवाकरम् ॥

astrāṇi ca vicitrāṇi kruddhās tatra vyadarśayan । chādayantaḥ śaraiḥ pārthaṁ meghā iva divākaram ॥

अभ्यद्रवन्त वेगेन क्षत्रियाः क्षत्रियर्षभम् । रथसिंहं रथोदाराः सिंहं मत्ता इव द्विपाः ॥

abhyadravanta vegena kṣatriyāḥ kṣatriyarṣabham । rathasiṁhaṁ rathodārāḥ siṁhaṁ mattā iva dvipāḥ ॥

तत्र पार्थस्य भुजयोर्महद्बलमदृश्यत । यत्क्रुद्धो बहुलाः सेनाः सर्वतः समवारयत् ॥

tatra pārthasya bhujayor mahad balam adr̥śyata । yat kruddho bahulāḥ senāḥ sarvataḥ samavārayat ॥

अस्त्रैरस्त्राणि संवार्य द्विषतां सर्वतो विभुः । इषुभिर्बहुभिस्तूर्णं सर्वानेव समावृणोत् ॥

astrair astrāṇi saṁvārya dviṣatāṁ sarvato vibhuḥ । iṣubhir bahubhis tūrṇaṁ sarvān eva samāvr̥ṇot ॥

तत्रान्तरिक्षे बाणानां प्रगाढानां विशां पते । संघर्षेण महार्चिष्मान्पावकः समजायत ॥

tatrāntarikṣe bāṇānāṁ pragāḍhānāṁ viśāṁ pate । saṁgharṣeṇa mahārciṣmān pāvakaḥ samajāyata ॥

तत्र तत्र महेष्वासैः श्वसद्भिः शोणितोक्षितैः । हयैर्नागैश्च संभिन्नैर्नदद्भिश्चारिकर्शनैः ॥

tatra tatra maheṣvāsaiḥ śvasadbhiḥ śoṇitokṣitaiḥ । hayair nāgaiś ca saṁbhinnair nadadbhiś cārikarśanaiḥ ॥

संरब्धैश्चारिभिर्वीरैः प्रार्थयद्भिर्जयं मृधे । एकस्थैर्बहुभिः क्रुद्धैरूष्मेव समजायत ॥

saṁrabdhaiś cāribhir vīraiḥ prārthayadbhir jayaṁ mr̥dhe । ekasthair bahubhiḥ kruddhair ūṣmeva samajāyata ॥

शरोर्मिणं ध्वजावर्तं नागनक्रं दुरत्ययम् । पदातिमत्स्यकलिलं शङ्खदुन्दुभिनिस्वनम् ॥

śarormiṇaṁ dhvajāvartaṁ nāganakraṁ duratyayam । padātimatsyakalilaṁ śaṅkhadundubhinisvanam ॥

असंख्येयमपारं च रजोऽऽभीलमतीव च । उष्णीषकमठच्छन्नं पताकाफेनमालिनम् ॥

asaṁkhyeyam apāraṁ ca rajo ’’bhīlam atīva ca । uṣṇīṣakamaṭhacchannaṁ patākāphenamālinam ॥

रथसागरमक्षोभ्यं मातङ्गाङ्गशिलाचितम् । वेलाभूतस्तदा पार्थः पत्रिभिः समवारयत् ॥

rathasāgaram akṣobhyaṁ mātaṅgāṅgaśilācitam । velābhūtas tadā pārthaḥ patribhiḥ samavārayat ॥

ततो जनार्दनः संख्ये प्रियं पुरुषसत्तमम् । असंभ्रान्तो महाबाहुरर्जुनं वाक्यमब्रवीत् ॥

tato janārdanaḥ saṁkhye priyaṁ puruṣasattamam । asaṁbhrānto mahābāhur arjunaṁ vākyam abravīt ॥

उदपानमिहाश्वानां नालमस्ति रणेऽर्जुन । परीप्सन्ते जलं चेमे पेयं न त्ववगाहनम् ॥

udapānam ihāśvānāṁ nālam asti raṇe ’rjuna । parīpsante jalaṁ ceme peyaṁ na tv avagāhanam ॥

इदमस्तीत्यसंभ्रान्तो ब्रुवन्नस्त्रेण मेदिनीम् । अभिहत्यार्जुनश्चक्रे वाजिपानं सरः शुभम् ॥

idam astīty asaṁbhrānto bruvann astreṇa medinīm । abhihatyārjunaś cakre vājipānaṁ saraḥ śubham ॥

शरवंशं शरस्थूणं शराच्छादनमद्भुतम् । शरवेश्माकरोत्पार्थस्त्वष्टेवाद्भुतकर्मकृत् ॥

śaravaṁśaṁ śarasthūṇaṁ śarācchādanam adbhutam । śaraveśmākarot pārthas tvaṣṭevādbhutakarmakr̥t ॥

ततः प्रहस्य गोविन्दः साधु साध्वित्यथाब्रवीत् । शरवेश्मनि पार्थेन कृते तस्मिन्महारणे ॥

tataḥ prahasya govindaḥ sādhu sādhv ity athābravīt । śaraveśmani pārthena kr̥te tasmin mahāraṇe ॥