Adhyāya 75

संजय उवाच । सलिले जनिते तस्मिन्कौन्तेयेन महात्मना । निवारिते द्विषत्सैन्ये कृते च शरवेश्मनि ॥

saṁjaya uvāca । salile janite tasmin kaunteyena mahātmanā । nivārite dviṣatsainye kr̥te ca śaraveśmani ॥

वासुदेवो रथात्तूर्णमवतीर्य महाद्युतिः । मोचयामास तुरगान्वितुन्नान्कङ्कपत्रिभिः ॥

vāsudevo rathāt tūrṇam avatīrya mahādyutiḥ । mocayām āsa turagān vitunnān kaṅkapatribhiḥ ॥

अदृष्टपूर्वं तद्दृष्ट्वा सिंहनादो महानभूत् । सिद्धचारणसंघानां सैनिकानां च सर्वशः ॥

adr̥ṣṭapūrvaṁ tad dr̥ṣṭvā siṁhanādo mahān abhūt । siddhacāraṇasaṁghānāṁ sainikānāṁ ca sarvaśaḥ ॥

पदातिनं तु कौन्तेयं युध्यमानं नरर्षभाः । नाशक्नुवन्वारयितुं तदद्भुतमिवाभवत् ॥

padātinaṁ tu kaunteyaṁ yudhyamānaṁ nararṣabhāḥ । nāśaknuvan vārayituṁ tad adbhutam ivābhavat ॥

आपतत्सु रथौघेषु प्रभूतगजवाजिषु । नासंभ्रमत्तदा पार्थस्तदस्य पुरुषानति ॥

āpatatsu rathaugheṣu prabhūtagajavājiṣu । nāsaṁbhramat tadā pārthas tad asya puruṣān ati ॥

व्यसृजन्त शरौघांस्ते पाण्डवं प्रति पार्थिवाः । न चाव्यथत धर्मात्मा वासविः परवीरहा ॥

vyasr̥janta śaraughāṁs te pāṇḍavaṁ prati pārthivāḥ । na cāvyathata dharmātmā vāsaviḥ paravīrahā ॥

स तानि शरजालानि गदाः प्रासांश्च वीर्यवान् । आगतानग्रसत्पार्थः सरितः सागरो यथा ॥

sa tāni śarajālāni gadāḥ prāsāṁś ca vīryavān । āgatān agrasat pārthaḥ saritaḥ sāgaro yathā ॥

अस्त्रवेगेन महता पार्थो बाहुबलेन च । सर्वेषां पार्थिवेन्द्राणामग्रसत्ताञ्शरोत्तमान् ॥

astravegena mahatā pārtho bāhubalena ca । sarveṣāṁ pārthivendrāṇām agrasat tāñ śarottamān ॥

तत्तु पार्थस्य विक्रान्तं वासुदेवस्य चोभयोः । अपूजयन्महाराज कौरवाः परमाद्भुतम् ॥

tat tu pārthasya vikrāntaṁ vāsudevasya cobhayoḥ । apūjayan mahārāja kauravāḥ paramādbhutam ॥

किमद्भुततरं लोके भविताप्यथ वाप्यभूत् । यदश्वान्पार्थगोविन्दौ मोचयामासतू रणे ॥

kim adbhutataraṁ loke bhavitāpy atha vāpy abhūt । yad aśvān pārthagovindau mocayām āsatū raṇe ॥

भयं विपुलमस्मासु तावधत्तां नरोत्तमौ । तेजो विदधतुश्चोग्रं विस्रब्धौ रणमूर्धनि ॥

bhayaṁ vipulam asmāsu tāv adhattāṁ narottamau । tejo vidadhatuś cograṁ visrabdhau raṇamūrdhani ॥

अथोत्स्मयन्हृषीकेशः स्त्रीमध्य इव भारत । अर्जुनेन कृते संख्ये शरगर्भगृहे तदा ॥

athotsmayan hr̥ṣīkeśaḥ strīmadhya iva bhārata । arjunena kr̥te saṁkhye śaragarbhagr̥he tadā ॥

उपावर्तयदव्यग्रस्तानश्वान्पुष्करेक्षणः । मिषतां सर्वसैन्यानां त्वदीयानां विशां पते ॥

upāvartayad avyagras tān aśvān puṣkarekṣaṇaḥ । miṣatāṁ sarvasainyānāṁ tvadīyānāṁ viśāṁ pate ॥

तेषां श्रमं च ग्लानिं च वेपथुं वमथुं व्रणान् । सर्वं व्यपानुदत्कृष्णः कुशलो ह्यश्वकर्मणि ॥

teṣāṁ śramaṁ ca glāniṁ ca vepathuṁ vamathuṁ vraṇān । sarvaṁ vyapānudat kr̥ṣṇaḥ kuśalo hy aśvakarmaṇi ॥

शल्यानुद्धृत्य पाणिभ्यां परिमृज्य च तान्हयान् । उपावृत्य यथान्यायं पाययामास वारि सः ॥

śalyān uddhr̥tya pāṇibhyāṁ parimr̥jya ca tān hayān । upāvr̥tya yathānyāyaṁ pāyayām āsa vāri saḥ ॥

स ताँल्लब्धोदकान्स्नाताञ्जग्धान्नान्विगतक्लमान् । योजयामास संहृष्टः पुनरेव रथोत्तमे ॥

sa tām̐l labdhodakān snātāñ jagdhānnān vigataklamān । yojayām āsa saṁhr̥ṣṭaḥ punar eva rathottame ॥

स तं रथवरं शौरिः सर्वशस्त्रभृतां वरः । समास्थाय महातेजाः सार्जुनः प्रययौ द्रुतम् ॥

sa taṁ rathavaraṁ śauriḥ sarvaśastrabhr̥tāṁ varaḥ । samāsthāya mahātejāḥ sārjunaḥ prayayau drutam ॥

रथं रथवरस्याजौ युक्तं लब्धोदकैर्हयैः । दृष्ट्वा कुरुबलश्रेष्ठाः पुनर्विमनसोऽभवन् ॥

rathaṁ rathavarasyājau yuktaṁ labdhodakair hayaiḥ । dr̥ṣṭvā kurubalaśreṣṭhāḥ punar vimanaso ’bhavan ॥

विनिःश्वसन्तस्ते राजन्भग्नदंष्ट्रा इवोरगाः । धिगहो धिग्गतः पार्थः कृष्णश्चेत्यब्रुवन्पृथक् ॥

viniḥśvasantas te rājan bhagnadaṁṣṭrā ivoragāḥ । dhig aho dhig gataḥ pārthaḥ kr̥ṣṇaś cety abruvan pr̥thak ॥

सर्वक्षत्रस्य मिषतो रथेनैकेन दंशितौ । बालक्रीडनकेनेव कदर्थीकृत्य नो बलम् ॥

sarvakṣatrasya miṣato rathenaikena daṁśitau । bālakrīḍanakeneva kadarthīkr̥tya no balam ॥

क्रोशतां यतमानानामसंसक्तौ परंतपौ । दर्शयित्वात्मनो वीर्यं प्रयातौ सर्वराजसु ॥

krośatāṁ yatamānānām asaṁsaktau paraṁtapau । darśayitvātmano vīryaṁ prayātau sarvarājasu ॥

तौ प्रयातौ पुनर्दृष्ट्वा तदान्ये सैनिकाब्रुवन् । त्वरध्वं कुरवः सर्वे वधे कृष्णकिरीटिनोः ॥

tau prayātau punar dr̥ṣṭvā tadānye sainikābruvan । tvaradhvaṁ kuravaḥ sarve vadhe kr̥ṣṇakirīṭinoḥ ॥

रथं युक्त्वा हि दाशार्हो मिषतां सर्वधन्विनाम् । जयद्रथाय यात्येष कदर्थीकृत्य नो रणे ॥

rathaṁ yuktvā hi dāśārho miṣatāṁ sarvadhanvinām । jayadrathāya yāty eṣa kadarthīkr̥tya no raṇe ॥

तत्र केचिन्मिथो राजन्समभाषन्त भूमिपाः । अदृष्टपूर्वं संग्रामे तद्दृष्ट्वा महदद्भुतम् ॥

tatra ke cin mitho rājan samabhāṣanta bhūmipāḥ । adr̥ṣṭapūrvaṁ saṁgrāme tad dr̥ṣṭvā mahad adbhutam ॥

सर्वसैन्यानि राजा च धृतराष्ट्रोऽत्ययं गतः । दुर्योधनापराधेन क्षत्रं कृत्स्ना च मेदिनी ॥

sarvasainyāni rājā ca dhr̥tarāṣṭro ’tyayaṁ gataḥ । duryodhanāparādhena kṣatraṁ kr̥tsnā ca medinī ॥

विलयं समनुप्राप्ता तच्च राजा न बुध्यते । इत्येवं क्षत्रियास्तत्र ब्रुवन्त्यन्ये च भारत ॥

vilayaṁ samanuprāptā tac ca rājā na budhyate । ity evaṁ kṣatriyās tatra bruvanty anye ca bhārata ॥

सिन्धुराजस्य यत्कृत्यं गतस्य यमसादनम् । तत्करोतु वृथादृष्टिर्धार्तराष्ट्रोऽनुपायवित् ॥

sindhurājasya yat kr̥tyaṁ gatasya yamasādanam । tat karotu vr̥thādr̥ṣṭir dhārtarāṣṭro ’nupāyavit ॥

ततः शीघ्रतरं प्रायात्पाण्डवः सैन्धवं प्रति । निवर्तमाने तिग्मांशौ हृष्टैः पीतोदकैर्हयैः ॥

tataḥ śīghrataraṁ prāyāt pāṇḍavaḥ saindhavaṁ prati । nivartamāne tigmāṁśau hr̥ṣṭaiḥ pītodakair hayaiḥ ॥

तं प्रयान्तं महाबाहुं सर्वशस्त्रभृतां वरम् । नाशक्नुवन्वारयितुं योधाः क्रुद्धमिवान्तकम् ॥

taṁ prayāntaṁ mahābāhuṁ sarvaśastrabhr̥tāṁ varam । nāśaknuvan vārayituṁ yodhāḥ kruddham ivāntakam ॥

विद्राव्य तु ततः सैन्यं पाण्डवः शत्रुतापनः । यथा मृगगणान्सिंहः सैन्धवार्थे व्यलोडयत् ॥

vidrāvya tu tataḥ sainyaṁ pāṇḍavaḥ śatrutāpanaḥ । yathā mr̥gagaṇān siṁhaḥ saindhavārthe vyaloḍayat ॥

गाहमानस्त्वनीकानि तूर्णमश्वानचोदयत् । बलाकवर्णान्दाशार्हः पाञ्चजन्यं व्यनादयत् ॥

gāhamānas tv anīkāni tūrṇam aśvān acodayat । balākavarṇān dāśārhaḥ pāñcajanyaṁ vyanādayat ॥

कौन्तेयेनाग्रतः सृष्टा न्यपतन्पृष्ठतः शराः । तूर्णात्तूर्णतरं ह्यश्वास्तेऽवहन्वातरंहसः ॥

kaunteyenāgrataḥ sr̥ṣṭā nyapatan pr̥ṣṭhataḥ śarāḥ । tūrṇāt tūrṇataraṁ hy aśvās te ’vahan vātaraṁhasaḥ ॥

वातोद्धूतपताकान्तं रथं जलदनिस्वनम् । घोरं कपिध्वजं दृष्ट्वा विषण्णा रथिनोऽभवन् ॥

vātoddhūtapatākāntaṁ rathaṁ jaladanisvanam । ghoraṁ kapidhvajaṁ dr̥ṣṭvā viṣaṇṇā rathino ’bhavan ॥

दिवाकरेऽथ रजसा सर्वतः संवृते भृशम् । शरार्ताश्च रणे योधा न कृष्णौ शेकुरीक्षितुम् ॥

divākare ’tha rajasā sarvataḥ saṁvr̥te bhr̥śam । śarārtāś ca raṇe yodhā na kr̥ṣṇau śekur īkṣitum ॥

ततो नृपतयः क्रुद्धाः परिवव्रुर्धनंजयम् । क्षत्रिया बहवश्चान्ये जयद्रथवधैषिणम् ॥

tato nr̥patayaḥ kruddhāḥ parivavrur dhanaṁjayam । kṣatriyā bahavaś cānye jayadrathavadhaiṣiṇam ॥

अपनीयत्सु शल्येषु धिष्ठितं पुरुषर्षभम् । दुर्योधनस्त्वगात्पार्थं त्वरमाणो महाहवे ॥

apanīyatsu śalyeṣu dhiṣṭhitaṁ puruṣarṣabham । duryodhanas tv agāt pārthaṁ tvaramāṇo mahāhave ॥