Adhyāya 73

धृतराष्ट्र उवाच । बाणे तस्मिन्निकृत्ते तु धृष्टद्युम्ने च मोक्षिते । तेन वृष्णिप्रवीरेण युयुधानेन संजय ॥

dhr̥tarāṣṭra uvāca । bāṇe tasmin nikr̥tte tu dhr̥ṣṭadyumne ca mokṣite । tena vr̥ṣṇipravīreṇa yuyudhānena saṁjaya ॥

अमर्षितो महेष्वासः सर्वशस्त्रभृतां वरः । नरव्याघ्रः शिनेः पौत्रे द्रोणः किमकरोद्युधि ॥

amarṣito maheṣvāsaḥ sarvaśastrabhr̥tāṁ varaḥ । naravyāghraḥ śineḥ pautre droṇaḥ kim akarod yudhi ॥

संजय उवाच । संप्रद्रुतः क्रोधविषो व्यादितास्यशरासनः । तीक्ष्णधारेषुदशनः शितनाराचदंष्ट्रवान् ॥

saṁjaya uvāca । saṁpradrutaḥ krodhaviṣo vyāditāsyaśarāsanaḥ । tīkṣṇadhāreṣudaśanaḥ śitanārācadaṁṣṭravān ॥

संरम्भामर्षताम्राक्षो महाहिरिव निःश्वसन् । नरवीरप्रमुदितैः शोणैरश्वैर्महाजवैः ॥

saṁrambhāmarṣatāmrākṣo mahāhir iva niḥśvasan । naravīrapramuditaiḥ śoṇair aśvair mahājavaiḥ ॥

उत्पतद्भिरिवाकाशं क्रमद्भिरिव सर्वतः । रुक्मपुङ्खाञ्शरानस्यन्युयुधानमुपाद्रवत् ॥

utpatadbhir ivākāśaṁ kramadbhir iva sarvataḥ । rukmapuṅkhāñ śarān asyan yuyudhānam upādravat ॥

शरपातमहावर्षं रथघोषबलाहकम् । कार्मुकाकर्षविक्षिप्तं नाराचबहुविद्युतम् ॥

śarapātamahāvarṣaṁ rathaghoṣabalāhakam । kārmukākarṣavikṣiptaṁ nārācabahuvidyutam ॥

शक्तिखड्गाशनिधरं क्रोधवेगसमुत्थितम् । द्रोणमेघमनावार्यं हयमारुतचोदितम् ॥

śaktikhaḍgāśanidharaṁ krodhavegasamutthitam । droṇamegham anāvāryaṁ hayamārutacoditam ॥

दृष्ट्वैवाभिपतन्तं तं शूरः परपुरंजयः । उवाच सूतं शैनेयः प्रहसन्युद्धदुर्मदः ॥

dr̥ṣṭvaivābhipatantaṁ taṁ śūraḥ parapuraṁjayaḥ । uvāca sūtaṁ śaineyaḥ prahasan yuddhadurmadaḥ ॥

एतं वै ब्राह्मणं क्रूरं स्वकर्मण्यनवस्थितम् । आश्रयं धार्तराष्ट्रस्य राज्ञो दुःखभयावहम् ॥

etaṁ vai brāhmaṇaṁ krūraṁ svakarmaṇy anavasthitam । āśrayaṁ dhārtarāṣṭrasya rājño duḥkhabhayāvaham ॥

शीघ्रं प्रजवितैरश्वैः प्रत्युद्याहि प्रहृष्टवत् । आचार्यं राजपुत्राणां सततं शूरमानिनम् ॥

śīghraṁ prajavitair aśvaiḥ pratyudyāhi prahr̥ṣṭavat । ācāryaṁ rājaputrāṇāṁ satataṁ śūramāninam ॥

ततो रजतसंकाशा माधवस्य हयोत्तमाः । द्रोणस्याभिमुखाः शीघ्रमगच्छन्वातरंहसः ॥

tato rajatasaṁkāśā mādhavasya hayottamāḥ । droṇasyābhimukhāḥ śīghram agacchan vātaraṁhasaḥ ॥

इषुजालावृतं घोरमन्धकारमनन्तरम् । अनाधृष्यमिवान्येषां शूराणामभवत्तदा ॥

iṣujālāvr̥taṁ ghoram andhakāram anantaram । anādhr̥ṣyam ivānyeṣāṁ śūrāṇām abhavat tadā ॥

ततः शीघ्रास्त्रविदुषोर्द्रोणसात्वतयोस्तदा । नान्तरं शरवृष्टीनां दृश्यते नरसिंहयोः ॥

tataḥ śīghrāstraviduṣor droṇasātvatayos tadā । nāntaraṁ śaravr̥ṣṭīnāṁ dr̥śyate narasiṁhayoḥ ॥

इषूणां संनिपातेन शब्दो धाराभिघातजः । शुश्रुवे शक्रमुक्तानामशनीनामिव स्वनः ॥

iṣūṇāṁ saṁnipātena śabdo dhārābhighātajaḥ । śuśruve śakramuktānām aśanīnām iva svanaḥ ॥

नाराचैरतिविद्धानां शराणां रूपमाबभौ । आशीविषविदष्टानां सर्पाणामिव भारत ॥

nārācair atividdhānāṁ śarāṇāṁ rūpam ābabhau । āśīviṣavidaṣṭānāṁ sarpāṇām iva bhārata ॥

तयोर्ज्यातलनिर्घोषो व्यश्रूयत सुदारुणः । अजस्रं शैलशृङ्गाणां वज्रेणाहन्यतामिव ॥

tayor jyātalanirghoṣo vyaśrūyata sudāruṇaḥ । ajasraṁ śailaśr̥ṅgāṇāṁ vajreṇāhanyatām iva ॥

उभयोस्तौ रथौ राजंस्ते चाश्वास्तौ च सारथी । रुक्मपुङ्खैः शरैश्छन्नाश्चित्ररूपा बभुस्तदा ॥

ubhayos tau rathau rājaṁs te cāśvāstau ca sārathī । rukmapuṅkhaiḥ śaraiś channāś citrarūpā babhus tadā ॥

निर्मलानामजिह्मानां नाराचानां विशां पते । निर्मुक्ताशीविषाभानां संपातोऽभूत्सुदारुणः ॥

nirmalānām ajihmānāṁ nārācānāṁ viśāṁ pate । nirmuktāśīviṣābhānāṁ saṁpāto ’bhūt sudāruṇaḥ ॥

उभयोः पतिते छत्रे तथैव पतितौ ध्वजौ । उभौ रुधिरसिक्ताङ्गावुभौ च विजयैषिणौ ॥

ubhayoḥ patite chatre tathaiva patitau dhvajau । ubhau rudhirasiktāṅgāv ubhau ca vijayaiṣiṇau ॥

स्रवद्भिः शोणितं गात्रैः प्रस्रुताविव वारणौ । अन्योन्यमभिविध्येतां जीवितान्तकरैः शरैः ॥

sravadbhiḥ śoṇitaṁ gātraiḥ prasrutāv iva vāraṇau । anyonyam abhividhyetāṁ jīvitāntakaraiḥ śaraiḥ ॥

गर्जितोत्क्रुष्टसंनादाः शङ्खदुन्दुभिनिस्वनाः । उपारमन्महाराज व्याजहार न कश्चन ॥

garjitotkruṣṭasaṁnādāḥ śaṅkhadundubhinisvanāḥ । upāraman mahārāja vyājahāra na kaś cana ॥

तूष्णींभूतान्यनीकानि योधा युद्धादुपारमन् । ददृशे द्वैरथं ताभ्यां जातकौतूहलो जनः ॥

tūṣṇīṁbhūtāny anīkāni yodhā yuddhād upāraman । dadr̥śe dvairathaṁ tābhyāṁ jātakautūhalo janaḥ ॥

रथिनो हस्तियन्तारो हयारोहाः पदातयः । अवैक्षन्ताचलैर्नेत्रैः परिवार्य रथर्षभौ ॥

rathino hastiyantāro hayārohāḥ padātayaḥ । avaikṣantācalair netraiḥ parivārya ratharṣabhau ॥

हस्त्यनीकान्यतिष्ठन्त तथानीकानि वाजिनाम् । तथैव रथवाहिन्यः प्रतिव्यूह्य व्यवस्थिताः ॥

hastyanīkāny atiṣṭhanta tathānīkāni vājinām । tathaiva rathavāhinyaḥ prativyūhya vyavasthitāḥ ॥

मुक्ताविद्रुमचित्रैश्च मणिकाञ्चनभूषितैः । ध्वजैराभरणैश्चित्रैः कवचैश्च हिरण्मयैः ॥

muktāvidrumacitraiś ca maṇikāñcanabhūṣitaiḥ । dhvajair ābharaṇaiś citraiḥ kavacaiś ca hiraṇmayaiḥ ॥

वैजयन्तीपताकाभिः परिस्तोमाङ्गकम्बलैः । विमलैर्निशितैः शस्त्रैर्हयानां च प्रकीर्णकैः ॥

vaijayantīpatākābhiḥ paristomāṅgakambalaiḥ । vimalair niśitaiḥ śastrair hayānāṁ ca prakīrṇakaiḥ ॥

जातरूपमयीभिश्च राजतीभिश्च मूर्धसु । गजानां कुम्भमालाभिर्दन्तवेष्टैश्च भारत ॥

jātarūpamayībhiś ca rājatībhiś ca mūrdhasu । gajānāṁ kumbhamālābhir dantaveṣṭaiś ca bhārata ॥

सबलाकाः सखद्योताः सैरावतशतह्रदाः । अदृश्यन्तोष्णपर्याये मेघानामिव वागुराः ॥

sabalākāḥ sakhadyotāḥ sairāvataśatahradāḥ । adr̥śyantoṣṇaparyāye meghānām iva vāgurāḥ ॥

अपश्यन्नस्मदीयाश्च ते च यौधिष्ठिराः स्थिताः । तद्युद्धं युयुधानस्य द्रोणस्य च महात्मनः ॥

apaśyann asmadīyāś ca te ca yaudhiṣṭhirāḥ sthitāḥ । tad yuddhaṁ yuyudhānasya droṇasya ca mahātmanaḥ ॥

विमानाग्रगता देवा ब्रह्मशक्रपुरोगमाः । सिद्धचारणसंघाश्च विद्याधरमहोरगाः ॥

vimānāgragatā devā brahmaśakrapurogamāḥ । siddhacāraṇasaṁghāś ca vidyādharamahoragāḥ ॥

गतप्रत्यागताक्षेपैश्चित्रैः शस्त्रविघातिभिः । विविधैर्विस्मयं जग्मुस्तयोः पुरुषसिंहयोः ॥

gatapratyāgatākṣepaiś citraiḥ śastravighātibhiḥ । vividhair vismayaṁ jagmus tayoḥ puruṣasiṁhayoḥ ॥

हस्तलाघवमस्त्रेषु दर्शयन्तौ महाबलौ । अन्योन्यं समविध्येतां शरैस्तौ द्रोणसात्यकी ॥

hastalāghavam astreṣu darśayantau mahābalau । anyonyaṁ samavidhyetāṁ śarais tau droṇasātyakī ॥

ततो द्रोणस्य दाशार्हः शरांश्चिच्छेद संयुगे । पत्रिभिः सुदृढैराशु धनुश्चैव महाद्युते ॥

tato droṇasya dāśārhaḥ śarāṁś ciccheda saṁyuge । patribhiḥ sudr̥ḍhair āśu dhanuś caiva mahādyute ॥

निमेषान्तरमात्रेण भारद्वाजोऽपरं धनुः । सज्यं चकार तच्चाशु चिच्छेदास्य स सात्यकिः ॥

nimeṣāntaramātreṇa bhāradvājo ’paraṁ dhanuḥ । sajyaṁ cakāra tac cāśu cicchedāsya sa sātyakiḥ ॥

ततस्त्वरन्पुनर्द्रोणो धनुर्हस्तो व्यतिष्ठत । सज्यं सज्यं पुनश्चास्य चिच्छेद निशितैः शरैः ॥

tatas tvaran punar droṇo dhanurhasto vyatiṣṭhata । sajyaṁ sajyaṁ punaś cāsya ciccheda niśitaiḥ śaraiḥ ॥

ततोऽस्य संयुगे द्रोणो दृष्ट्वा कर्मातिमानुषम् । युयुधानस्य राजेन्द्र मनसेदमचिन्तयत् ॥

tato ’sya saṁyuge droṇo dr̥ṣṭvā karmātimānuṣam । yuyudhānasya rājendra manasedam acintayat ॥

एतदस्त्रबलं रामे कार्तवीर्ये धनंजये । भीष्मे च पुरुषव्याघ्रे यदिदं सात्वतां वरे ॥

etad astrabalaṁ rāme kārtavīrye dhanaṁjaye । bhīṣme ca puruṣavyāghre yad idaṁ sātvatāṁ vare ॥

तं चास्य मनसा द्रोणः पूजयामास विक्रमम् । लाघवं वासवस्येव संप्रेक्ष्य द्विजसत्तमः ॥

taṁ cāsya manasā droṇaḥ pūjayām āsa vikramam । lāghavaṁ vāsavasyeva saṁprekṣya dvijasattamaḥ ॥

तुतोषास्त्रविदां श्रेष्ठस्तथा देवाः सवासवाः । न तामालक्षयामासुर्लघुतां शीघ्रकारिणः ॥

tutoṣāstravidāṁ śreṣṭhas tathā devāḥ savāsavāḥ । na tām ālakṣayām āsur laghutāṁ śīghrakāriṇaḥ ॥

देवाश्च युयुधानस्य गन्धर्वाश्च विशां पते । सिद्धचारणसंघाश्च विदुर्द्रोणस्य कर्म तत् ॥

devāś ca yuyudhānasya gandharvāś ca viśāṁ pate । siddhacāraṇasaṁghāś ca vidur droṇasya karma tat ॥

ततोऽन्यद्धनुरादाय द्रोणः क्षत्रियमर्दनः । अस्त्रैरस्त्रविदां श्रेष्ठो योधयामास भारत ॥

tato ’nyad dhanur ādāya droṇaḥ kṣatriyamardanaḥ । astrair astravidāṁ śreṣṭho yodhayām āsa bhārata ॥

तस्यास्त्राण्यस्त्रमायाभिः प्रतिहन्य स सात्यकिः । जघान निशितैर्बाणैस्तदद्भुतमिवाभवत् ॥

tasyāstrāṇy astramāyābhiḥ pratihanya sa sātyakiḥ । jaghāna niśitair bāṇais tad adbhutam ivābhavat ॥

तस्यातिमानुषं कर्म दृष्ट्वान्यैरसमं रणे । युक्तं योगेन योगज्ञास्तावकाः समपूजयन् ॥

tasyātimānuṣaṁ karma dr̥ṣṭvānyair asamaṁ raṇe । yuktaṁ yogena yogajñās tāvakāḥ samapūjayan ॥

यदस्त्रमस्यति द्रोणस्तदेवास्यति सात्यकिः । तमाचार्योऽप्यसंभ्रान्तोऽयोधयच्छत्रुतापनः ॥

yad astram asyati droṇas tad evāsyati sātyakiḥ । tam ācāryo ’py asaṁbhrānto ’yodhayac chatrutāpanaḥ ॥

ततः क्रुद्धो महाराज धनुर्वेदस्य पारगः । वधाय युयुधानस्य दिव्यमस्त्रमुदैरयत् ॥

tataḥ kruddho mahārāja dhanurvedasya pāragaḥ । vadhāya yuyudhānasya divyam astram udairayat ॥

तदाग्नेयं महाघोरं रिपुघ्नमुपलक्ष्य सः । अस्त्रं दिव्यं महेष्वासो वारुणं समुदैरयत् ॥

tad āgneyaṁ mahāghoraṁ ripughnam upalakṣya saḥ । astraṁ divyaṁ maheṣvāso vāruṇaṁ samudairayat ॥

हाहाकारो महानासीद्दृष्ट्वा दिव्यास्त्रधारिणौ । न विचेरुस्तदाकाशे भूतान्याकाशगान्यपि ॥

hāhākāro mahān āsīd dr̥ṣṭvā divyāstradhāriṇau । na vicerus tadākāśe bhūtāny ākāśagāny api ॥

अस्त्रे ते वारुणाग्नेये ताभ्यां बाणसमाहिते । न तावदभिषज्येते व्यावर्तदथ भास्करः ॥

astre te vāruṇāgneye tābhyāṁ bāṇasamāhite । na tāvad abhiṣajyete vyāvartad atha bhāskaraḥ ॥

ततो युधिष्ठिरो राजा भीमसेनश्च पाण्डवः । नकुलः सहदेवश्च पर्यरक्षन्त सात्यकिम् ॥

tato yudhiṣṭhiro rājā bhīmasenaś ca pāṇḍavaḥ । nakulaḥ sahadevaś ca paryarakṣanta sātyakim ॥

धृष्टद्युम्नमुखैः सार्धं विराटश्च सकेकयः । मत्स्याः शाल्वेयसेनाश्च द्रोणमाजग्मुरञ्जसा ॥

dhr̥ṣṭadyumnamukhaiḥ sārdhaṁ virāṭaś ca sakekayaḥ । matsyāḥ śālveyasenāś ca droṇam ājagmur añjasā ॥

दुःशासनं पुरस्कृत्य राजपुत्राः सहस्रशः । द्रोणमभ्युपपद्यन्त सपत्नैः परिवारितम् ॥

duḥśāsanaṁ puraskr̥tya rājaputrāḥ sahasraśaḥ । droṇam abhyupapadyanta sapatnaiḥ parivāritam ॥

ततो युद्धमभूद्राजंस्तव तेषां च धन्विनाम् । रजसा संवृते लोके शरजालसमावृते ॥

tato yuddham abhūd rājaṁs tava teṣāṁ ca dhanvinām । rajasā saṁvr̥te loke śarajālasamāvr̥te ॥

सर्वमाविग्नमभवन्न प्राज्ञायत किंचन । सैन्येन रजसा ध्वस्ते निर्मर्यादमवर्तत ॥

sarvam āvignam abhavan na prājñāyata kiṁ cana । sainyena rajasā dhvaste nirmaryādam avartata ॥