Adhyāya 72

संजय उवाच । तथा तस्मिन्प्रवृत्ते तु संग्रामे लोमहर्षणे । कौरवेयांस्त्रिधाभूतान्पाण्डवाः समुपाद्रवन् ॥

saṁjaya uvāca । tathā tasmin pravr̥tte tu saṁgrāme lomaharṣaṇe । kauraveyāṁs tridhābhūtān pāṇḍavāḥ samupādravan ॥

जलसंधं महाबाहुर्भीमसेनो न्यवारयत् । युधिष्ठिरः सहानीकः कृतवर्माणमाहवे ॥

jalasaṁdhaṁ mahābāhur bhīmaseno nyavārayat । yudhiṣṭhiraḥ sahānīkaḥ kr̥tavarmāṇam āhave ॥

किरन्तं शरवर्षाणि रोचमान इवांशुमान् । धृष्टद्युम्नो महाराज द्रोणमभ्यद्रवद्रणे ॥

kirantaṁ śaravarṣāṇi rocamāna ivāṁśumān । dhr̥ṣṭadyumno mahārāja droṇam abhyadravad raṇe ॥

ततः प्रववृते युद्धं त्वरतां सर्वधन्विनाम् । कुरूणां सोमकानां च संक्रुद्धानां परस्परम् ॥

tataḥ pravavr̥te yuddhaṁ tvaratāṁ sarvadhanvinām । kurūṇāṁ somakānāṁ ca saṁkruddhānāṁ parasparam ॥

संक्षये तु तथा भूते वर्तमाने महाभये । द्वंद्वीभूतेषु सैन्येषु युध्यमानेष्वभीतवत् ॥

saṁkṣaye tu tathā bhūte vartamāne mahābhaye । dvaṁdvībhūteṣu sainyeṣu yudhyamāneṣv abhītavat ॥

द्रोणः पाञ्चालपुत्रेण बली बलवता सह । विचिक्षेप पृषत्कौघांस्तदद्भुतमिवाभवत् ॥

droṇaḥ pāñcālaputreṇa balī balavatā saha । vicikṣepa pr̥ṣatkaughāṁs tad adbhutam ivābhavat ॥

पुण्डरीकवनानीव विध्वस्तानि समन्ततः । चक्राते द्रोणपाञ्चाल्यौ नृणां शीर्षाण्यनेकशः ॥

puṇḍarīkavanānīva vidhvastāni samantataḥ । cakrāte droṇapāñcālyau nr̥ṇāṁ śīrṣāṇy anekaśaḥ ॥

विनिकीर्णानि वीराणामनीकेषु समन्ततः । वस्त्राभरणशस्त्राणि ध्वजवर्मायुधानि च ॥

vinikīrṇāni vīrāṇām anīkeṣu samantataḥ । vastrābharaṇaśastrāṇi dhvajavarmāyudhāni ca ॥

तपनीयविचित्राङ्गाः संसिक्ता रुधिरेण च । संसक्ता इव दृश्यन्ते मेघसंघाः सविद्युतः ॥

tapanīyavicitrāṅgāḥ saṁsiktā rudhireṇa ca । saṁsaktā iva dr̥śyante meghasaṁghāḥ savidyutaḥ ॥

कुञ्जराश्वनरान्संख्ये पातयन्तः पतत्रिभिः । तालमात्राणि चापानि विकर्षन्तो महारथाः ॥

kuñjarāśvanarān saṁkhye pātayantaḥ patatribhiḥ । tālamātrāṇi cāpāni vikarṣanto mahārathāḥ ॥

असिचर्माणि चापानि शिरांसि कवचानि च । विप्रकीर्यन्त शूराणां संप्रहारे महात्मनाम् ॥

asicarmāṇi cāpāni śirāṁsi kavacāni ca । viprakīryanta śūrāṇāṁ saṁprahāre mahātmanām ॥

उत्थितान्यगणेयानि कबन्धानि समन्ततः । अदृश्यन्त महाराज तस्मिन्परमसंकुले ॥

utthitāny agaṇeyāni kabandhāni samantataḥ । adr̥śyanta mahārāja tasmin paramasaṁkule ॥

गृध्राः कङ्का वडाः श्येना वायसा जम्बुकास्तथा । बहवः पिशिताशाश्च तत्रादृश्यन्त मारिष ॥

gr̥dhrāḥ kaṅkā vaḍāḥ śyenā vāyasā jambukās tathā । bahavaḥ piśitāśāś ca tatrādr̥śyanta māriṣa ॥

भक्षयन्तः स्म मांसानि पिबन्तश्चापि शोणितम् । विलुम्पन्तः स्म केशांश्च मज्जाश्च बहुधा नृप ॥

bhakṣayantaḥ sma māṁsāni pibantaś cāpi śoṇitam । vilumpantaḥ sma keśāṁś ca majjāś ca bahudhā nr̥pa ॥

आकर्षन्तः शरीराणि शरीरावयवांस्तथा । नराश्वगजसंघानां शिरांसि च ततस्ततः ॥

ākarṣantaḥ śarīrāṇi śarīrāvayavāṁs tathā । narāśvagajasaṁghānāṁ śirāṁsi ca tatas tataḥ ॥

कृतास्त्रा रणदीक्षाभिर्दीक्षिताः शरधारिणः । रणे जयं प्रार्थयन्तो भृशं युयुधिरे तदा ॥

kr̥tāstrā raṇadīkṣābhir dīkṣitāḥ śaradhāriṇaḥ । raṇe jayaṁ prārthayanto bhr̥śaṁ yuyudhire tadā ॥

असिमार्गान्बहुविधान्विचेरुस्तावका रणे । ऋष्टिभिः शक्तिभिः प्रासैः शूलतोमरपट्टिशैः ॥

asimārgān bahuvidhān vicerus tāvakā raṇe । r̥ṣṭibhiḥ śaktibhiḥ prāsaiḥ śūlatomarapaṭṭiśaiḥ ॥

गदाभिः परिघैश्चान्ये व्यायुधाश्च भुजैरपि । अन्योन्यं जघ्निरे क्रुद्धा युद्धरङ्गगता नराः ॥

gadābhiḥ parighaiś cānye vyāyudhāś ca bhujair api । anyonyaṁ jaghnire kruddhā yuddharaṅgagatā narāḥ ॥

रथिनो रथिभिः सार्धमश्वारोहाश्च सादिभिः । मातङ्गा वरमातङ्गैः पदाताश्च पदातिभिः ॥

rathino rathibhiḥ sārdham aśvārohāś ca sādibhiḥ । mātaṅgā varamātaṅgaiḥ padātāś ca padātibhiḥ ॥

क्षीबा इवान्ये चोन्मत्ता रङ्गेष्विव च चारणाः । उच्चुक्रुशुस्तथान्योन्यं जघ्नुरन्योन्यमाहवे ॥

kṣībā ivānye conmattā raṅgeṣv iva ca cāraṇāḥ । uccukruśus tathānyonyaṁ jaghnur anyonyam āhave ॥

वर्तमाने तथा युद्धे निर्मर्यादे विशां पते । धृष्टद्युम्नो हयानश्वैर्द्रोणस्य व्यत्यमिश्रयत् ॥

vartamāne tathā yuddhe nirmaryāde viśāṁ pate । dhr̥ṣṭadyumno hayān aśvair droṇasya vyatyamiśrayat ॥

ते हया साध्वशोभन्त विमिश्रा वातरंहसः । पारावतसवर्णाश्च रक्तशोणाश्च संयुगे । हयाः शुशुभिरे राजन्मेघा इव सविद्युतः ॥

te hayā sādhv aśobhanta vimiśrā vātaraṁhasaḥ । pārāvatasavarṇāś ca raktaśoṇāś ca saṁyuge । hayāḥ śuśubhire rājan meghā iva savidyutaḥ ॥

धृष्टद्युम्नश्च संप्रेक्ष्य द्रोणमभ्याशमागतम् । असिचर्माददे वीरो धनुरुत्सृज्य भारत ॥

dhr̥ṣṭadyumnaś ca saṁprekṣya droṇam abhyāśam āgatam । asicarmādade vīro dhanur utsr̥jya bhārata ॥

चिकीर्षुर्दुष्करं कर्म पार्षतः परवीरहा । ईषया समतिक्रम्य द्रोणस्य रथमाविशत् ॥

cikīrṣur duṣkaraṁ karma pārṣataḥ paravīrahā । īṣayā samatikramya droṇasya ratham āviśat ॥

अतिष्ठद्युगमध्ये स युगसंनहनेषु च । जघानार्धेषु चाश्वानां तत्सैन्यान्यभ्यपूजयन् ॥

atiṣṭhad yugamadhye sa yugasaṁnahaneṣu ca । jaghānārdheṣu cāśvānāṁ tat sainyāny abhyapūjayan ॥

खड्गेन चरतस्तस्य शोणाश्वानधितिष्ठतः । न ददर्शान्तरं द्रोणस्तदद्भुतमिवाभवत् ॥

khaḍgena caratas tasya śoṇāśvān adhitiṣṭhataḥ । na dadarśāntaraṁ droṇas tad adbhutam ivābhavat ॥

यथा श्येनस्य पतनं वनेष्वामिषगृद्धिनः । तथैवासीदभीसारस्तस्य द्रोणं जिघांसतः ॥

yathā śyenasya patanaṁ vaneṣv āmiṣagr̥ddhinaḥ । tathaivāsīd abhīsāras tasya droṇaṁ jighāṁsataḥ ॥

ततः शरशतेनास्य शतचन्द्रं समाक्षिपत् । द्रोणो द्रुपदपुत्रस्य खड्गं च दशभिः शरैः ॥

tataḥ śaraśatenāsya śatacandraṁ samākṣipat । droṇo drupadaputrasya khaḍgaṁ ca daśabhiḥ śaraiḥ ॥

हयांश्चैव चतुःषष्ट्या शराणां जघ्निवान्बली । ध्वजं छत्रं च भल्लाभ्यां तथोभौ पार्ष्णिसारथी ॥

hayāṁś caiva catuḥṣaṣṭyā śarāṇāṁ jaghnivān balī । dhvajaṁ chatraṁ ca bhallābhyāṁ tathobhau pārṣṇisārathī ॥

अथास्मै त्वरितो बाणमपरं जीवितान्तकम् । आकर्णपूर्णं चिक्षेप वज्रं वज्रधरो यथा ॥

athāsmai tvarito bāṇam aparaṁ jīvitāntakam । ākarṇapūrṇaṁ cikṣepa vajraṁ vajradharo yathā ॥

तं चतुर्दशभिर्बाणैर्बाणं चिच्छेद सात्यकिः । ग्रस्तमाचार्यमुख्येन धृष्टद्युम्नममोचयत् ॥

taṁ caturdaśabhir bāṇair bāṇaṁ ciccheda sātyakiḥ । grastam ācāryamukhyena dhr̥ṣṭadyumnam amocayat ॥

सिंहेनेव मृगं ग्रस्तं नरसिंहेन मारिष । द्रोणेन मोचयामास पाञ्चाल्यं शिनिपुंगवः ॥

siṁheneva mr̥gaṁ grastaṁ narasiṁhena māriṣa । droṇena mocayām āsa pāñcālyaṁ śinipuṁgavaḥ ॥

सात्यकिं प्रेक्ष्य गोप्तारं पाञ्चाल्यस्य महाहवे । शराणां त्वरितो द्रोणः षड्विंशत्या समर्पयत् ॥

sātyakiṁ prekṣya goptāraṁ pāñcālyasya mahāhave । śarāṇāṁ tvarito droṇaḥ ṣaḍviṁśatyā samarpayat ॥

ततो द्रोणं शिनेः पौत्रो ग्रसन्तमिव सृञ्जयान् । प्रत्यविध्यच्छितैर्बाणैः षड्विंशत्या स्तनान्तरे ॥

tato droṇaṁ śineḥ pautro grasantam iva sr̥ñjayān । pratyavidhyac chitair bāṇaiḥ ṣaḍviṁśatyā stanāntare ॥

ततः सर्वे रथास्तूर्णं पाञ्चाला जयगृद्धिनः । सात्वताभिसृते द्रोणे धृष्टद्युम्नममोचयन् ॥

tataḥ sarve rathās tūrṇaṁ pāñcālā jayagr̥ddhinaḥ । sātvatābhisr̥te droṇe dhr̥ṣṭadyumnam amocayan ॥