Adhyāya 71

संजय उवाच । राजन्संग्राममाश्चर्यं शृणु कीर्तयतो मम । कुरूणां पाण्डवानां च यथा युद्धमवर्तत ॥

saṁjaya uvāca । rājan saṁgrāmam āścaryaṁ śr̥ṇu kīrtayato mama । kurūṇāṁ pāṇḍavānāṁ ca yathā yuddham avartata ॥

भारद्वाजं समासाद्य व्यूहस्य प्रमुखे स्थितम् । अयोधयन्रणे पार्था द्रोणानीकं बिभित्सवः ॥

bhāradvājaṁ samāsādya vyūhasya pramukhe sthitam । ayodhayan raṇe pārthā droṇānīkaṁ bibhitsavaḥ ॥

रक्षमाणाः स्वकं व्यूहं द्रोणस्यापि च सैनिकाः । अयोधयन्रणे पार्थान्प्रार्थयन्तो महद्यशः ॥

rakṣamāṇāḥ svakaṁ vyūhaṁ droṇasyāpi ca sainikāḥ । ayodhayan raṇe pārthān prārthayanto mahad yaśaḥ ॥

विन्दानुविन्दावावन्त्यौ विराटं दशभिः शरैः । आजघ्नतुः सुसंक्रुद्धौ तव पुत्रहितैषिणौ ॥

vindānuvindāv āvantyau virāṭaṁ daśabhiḥ śaraiḥ । ājaghnatuḥ susaṁkruddhau tava putrahitaiṣiṇau ॥

विराटश्च महाराज तावुभौ समरे स्थितौ । पराक्रान्तौ पराक्रम्य योधयामास सानुगौ ॥

virāṭaś ca mahārāja tāv ubhau samare sthitau । parākrāntau parākramya yodhayām āsa sānugau ॥

तेषां युद्धं समभवद्दारुणं शोणितोदकम् । सिंहस्य द्विपमुख्याभ्यां प्रभिन्नाभ्यां यथा वने ॥

teṣāṁ yuddhaṁ samabhavad dāruṇaṁ śoṇitodakam । siṁhasya dvipamukhyābhyāṁ prabhinnābhyāṁ yathā vane ॥

बाह्लीकं रभसं युद्धे याज्ञसेनिर्महाबलः । आजघ्ने विशिखैस्तीक्ष्णैर्घोरैर्मर्मास्थिभेदिभिः ॥

bāhlīkaṁ rabhasaṁ yuddhe yājñasenir mahābalaḥ । ājaghne viśikhais tīkṣṇair ghorair marmāsthibhedibhiḥ ॥

बाह्लीको याज्ञसेनिं तु हेमपुङ्खैः शिलाशितैः । आजघान भृशं क्रुद्धो नवभिर्नतपर्वभिः ॥

bāhlīko yājñaseniṁ tu hemapuṅkhaiḥ śilāśitaiḥ । ājaghāna bhr̥śaṁ kruddho navabhir nataparvabhiḥ ॥

तद्युद्धमभवद्घोरं शरशक्तिसमाकुलम् । भीरूणां त्रासजननं शूराणां हर्षवर्धनम् ॥

tad yuddham abhavad ghoraṁ śaraśaktisamākulam । bhīrūṇāṁ trāsajananaṁ śūrāṇāṁ harṣavardhanam ॥

ताभ्यां तत्र शरैर्मुक्तैरन्तरिक्षं दिशस्तथा । अभवत्संवृतं सर्वं न प्राज्ञायत किंचन ॥

tābhyāṁ tatra śarair muktair antarikṣaṁ diśas tathā । abhavat saṁvr̥taṁ sarvaṁ na prājñāyata kiṁ cana ॥

शैब्यो गोवासनो युद्धे काश्यपुत्रं महारथम् । ससैन्यो योधयामास गजः प्रतिगजं यथा ॥

śaibyo govāsano yuddhe kāśyaputraṁ mahāratham । sasainyo yodhayām āsa gajaḥ pratigajaṁ yathā ॥

बाह्लीकराजः संरब्धो द्रौपदेयान्महारथान् । मनः पञ्चेन्द्रियाणीव शुशुभे योधयन्रणे ॥

bāhlīkarājaḥ saṁrabdho draupadeyān mahārathān । manaḥ pañcendriyāṇīva śuśubhe yodhayan raṇe ॥

अयोधयंस्ते च भृशं तं शरौघैः समन्ततः । इन्द्रियार्था यथा देहं शश्वद्देहभृतां वर ॥

ayodhayaṁs te ca bhr̥śaṁ taṁ śaraughaiḥ samantataḥ । indriyārthā yathā dehaṁ śaśvad dehabhr̥tāṁ vara ॥

वार्ष्णेयं सात्यकिं युद्धे पुत्रो दुःशासनस्तव । आजघ्ने सायकैस्तीक्ष्णैर्नवभिर्नतपर्वभिः ॥

vārṣṇeyaṁ sātyakiṁ yuddhe putro duḥśāsanas tava । ājaghne sāyakais tīkṣṇair navabhir nataparvabhiḥ ॥

सोऽतिविद्धो बलवता महेष्वासेन धन्विना । ईषन्मूर्छां जगामाशु सात्यकिः सत्यविक्रमः ॥

so ’tividdho balavatā maheṣvāsena dhanvinā । īṣan mūrchāṁ jagāmāśu sātyakiḥ satyavikramaḥ ॥

समाश्वस्तस्तु वार्ष्णेयस्तव पुत्रं महारथम् । विव्याध दशभिस्तूर्णं सायकैः कङ्कपत्रिभिः ॥

samāśvastas tu vārṣṇeyas tava putraṁ mahāratham । vivyādha daśabhis tūrṇaṁ sāyakaiḥ kaṅkapatribhiḥ ॥

तावन्योन्यं दृढं विद्धावन्योन्यशरविक्षतौ । रेजतुः समरे राजन्पुष्पिताविव किंशुकौ ॥

tāv anyonyaṁ dr̥ḍhaṁ viddhāv anyonyaśaravikṣatau । rejatuḥ samare rājan puṣpitāv iva kiṁśukau ॥

अलम्बुसस्तु संक्रुद्धः कुन्तिभोजशरार्दितः । अशोभत परं लक्ष्म्या पुष्पाढ्य इव किंशुकः ॥

alambusas tu saṁkruddhaḥ kuntibhojaśarārditaḥ । aśobhata paraṁ lakṣmyā puṣpāḍhya iva kiṁśukaḥ ॥

कुन्तिभोजं ततो रक्षो विद्ध्वा बहुभिरायसैः । अनदद्भैरवं नादं वाहिन्याः प्रमुखे तव ॥

kuntibhojaṁ tato rakṣo viddhvā bahubhir āyasaiḥ । anadad bhairavaṁ nādaṁ vāhinyāḥ pramukhe tava ॥

ततस्तौ समरे शूरौ योधयन्तौ परस्परम् । ददृशुः सर्वभूतानि शक्रजम्भौ यथा पुरा ॥

tatas tau samare śūrau yodhayantau parasparam । dadr̥śuḥ sarvabhūtāni śakrajambhau yathā purā ॥

शकुनिं रभसं युद्धे कृतवैरं च भारत । माद्रीपुत्रौ च संरब्धौ शरैरर्दयतां मृधे ॥

śakuniṁ rabhasaṁ yuddhe kr̥tavairaṁ ca bhārata । mādrīputrau ca saṁrabdhau śarair ardayatāṁ mr̥dhe ॥

तन्मूलः स महाराज प्रावर्तत जनक्षयः । त्वया संजनितोऽत्यर्थं कर्णेन च विवर्धितः ॥

tan mūlaḥ sa mahārāja prāvartata janakṣayaḥ । tvayā saṁjanito ’tyarthaṁ karṇena ca vivardhitaḥ ॥

उद्धुक्षितश्च पुत्रेण तव क्रोधहुताशनः । य इमां पृथिवीं राजन्दग्धुं सर्वां समुद्यतः ॥

uddhukṣitaś ca putreṇa tava krodhahutāśanaḥ । ya imāṁ pr̥thivīṁ rājan dagdhuṁ sarvāṁ samudyataḥ ॥

शकुनिः पाण्डुपुत्राभ्यां कृतः स विमुखः शरैः । नाभ्यजानत कर्तव्यं युधि किंचित्पराक्रमम् ॥

śakuniḥ pāṇḍuputrābhyāṁ kr̥taḥ sa vimukhaḥ śaraiḥ । nābhyajānata kartavyaṁ yudhi kiṁ cit parākramam ॥

विमुखं चैनमालोक्य माद्रीपुत्रौ महारथौ । ववर्षतुः पुनर्बाणैर्यथा मेघौ महागिरिम् ॥

vimukhaṁ cainam ālokya mādrīputrau mahārathau । vavarṣatuḥ punar bāṇair yathā meghau mahāgirim ॥

स वध्यमानो बहुभिः शरैः संनतपर्वभिः । संप्रायाज्जवनैरश्वैर्द्रोणानीकाय सौबलः ॥

sa vadhyamāno bahubhiḥ śaraiḥ saṁnataparvabhiḥ । saṁprāyāj javanair aśvair droṇānīkāya saubalaḥ ॥

घटोत्कचस्तथा शूरं राक्षसं तमलायुधम् । अभ्ययाद्रभसं युद्धे वेगमास्थाय मध्यमम् ॥

ghaṭotkacas tathā śūraṁ rākṣasaṁ tam alāyudham । abhyayād rabhasaṁ yuddhe vegam āsthāya madhyamam ॥

तयोर्युद्धं महाराज चित्ररूपमिवाभवत् । यादृशं हि पुरा वृत्तं रामरावणयोर्मृधे ॥

tayor yuddhaṁ mahārāja citrarūpam ivābhavat । yādr̥śaṁ hi purā vr̥ttaṁ rāmarāvaṇayor mr̥dhe ॥

ततो युधिष्ठिरो राजा मद्रराजानमाहवे । विद्ध्वा पञ्चाशता बाणैः पुनर्विव्याध सप्तभिः ॥

tato yudhiṣṭhiro rājā madrarājānam āhave । viddhvā pañcāśatā bāṇaiḥ punar vivyādha saptabhiḥ ॥

ततः प्रववृते युद्धं तयोरत्यद्भुतं नृप । यथा पूर्वं महद्युद्धं शम्बरामरराजयोः ॥

tataḥ pravavr̥te yuddhaṁ tayor atyadbhutaṁ nr̥pa । yathā pūrvaṁ mahad yuddhaṁ śambarāmararājayoḥ ॥

विविंशतिश्चित्रसेनो विकर्णश्च तवात्मजः । अयोधयन्भीमसेनं महत्या सेनया वृताः ॥

viviṁśatiś citraseno vikarṇaś ca tavātmajaḥ । ayodhayan bhīmasenaṁ mahatyā senayā vr̥tāḥ ॥