Adhyāya 65

धृतराष्ट्र उवाच । तस्मिन्प्रभग्ने सैन्याग्रे वध्यमाने किरीटिना । के नु तत्र रणे वीराः प्रत्युदीयुर्धनंजयम् ॥

dhr̥tarāṣṭra uvāca । tasmin prabhagne sainyāgre vadhyamāne kirīṭinā । ke nu tatra raṇe vīrāḥ pratyudīyur dhanaṁjayam ॥

आहोस्विच्छकटव्यूहं प्रविष्टा मोघनिश्चयाः । द्रोणमाश्रित्य तिष्ठन्तः प्राकारमकुतोभयाः ॥

āhosvic chakaṭavyūhaṁ praviṣṭā moghaniścayāḥ । droṇam āśritya tiṣṭhantaḥ prākāram akutobhayāḥ ॥

संजय उवाच । तथार्जुनेन संभग्ने तस्मिंस्तव बले तदा । हतवीरे हतोत्साहे पलायनकृतक्षणे ॥

saṁjaya uvāca । tathārjunena saṁbhagne tasmiṁs tava bale tadā । hatavīre hatotsāhe palāyanakr̥takṣaṇe ॥

पाकशासनिनाभीक्ष्णं वध्यमाने शरोत्तमैः । न तत्र कश्चित्संग्रामे शशाकार्जुनमीक्षितुम् ॥

pākaśāsaninābhīkṣṇaṁ vadhyamāne śarottamaiḥ । na tatra kaś cit saṁgrāme śaśākārjunam īkṣitum ॥

ततस्तव सुतो राजन्दृष्ट्वा सैन्यं तथागतम् । दुःशासनो भृशं क्रुद्धो युद्धायार्जुनमभ्ययात् ॥

tatas tava suto rājan dr̥ṣṭvā sainyaṁ tathāgatam । duḥśāsano bhr̥śaṁ kruddho yuddhāyārjunam abhyayāt ॥

स काञ्चनविचित्रेण कवचेन समावृतः । जाम्बूनदशिरस्त्राणः शूरस्तीव्रपराक्रमः ॥

sa kāñcanavicitreṇa kavacena samāvr̥taḥ । jāmbūnadaśirastrāṇaḥ śūras tīvraparākramaḥ ॥

नागानीकेन महता ग्रसन्निव महीमिमाम् । दुःशासनो महाराज सव्यसाचिनमावृणोत् ॥

nāgānīkena mahatā grasann iva mahīm imām । duḥśāsano mahārāja savyasācinam āvr̥ṇot ॥

ह्रादेन गजघण्टानां शङ्खानां निनदेन च । ज्याक्षेपनिनदैश्चैव विरावेण च दन्तिनाम् ॥

hrādena gajaghaṇṭānāṁ śaṅkhānāṁ ninadena ca । jyākṣepaninadaiś caiva virāveṇa ca dantinām ॥

भूर्दिशश्चान्तरिक्षं च शब्देनासीत्समावृतम् । स मुहूर्तं प्रतिभयो दारुणः समपद्यत ॥

bhūr diśaś cāntarikṣaṁ ca śabdenāsīt samāvr̥tam । sa muhūrtaṁ pratibhayo dāruṇaḥ samapadyata ॥

तान्दृष्ट्वा पततस्तूर्णमङ्कुशैरभिचोदितान् । व्यालम्बहस्तान्संरब्धान्सपक्षानिव पर्वतान् ॥

tān dr̥ṣṭvā patatas tūrṇam aṅkuśair abhicoditān । vyālambahastān saṁrabdhān sapakṣān iva parvatān ॥

सिंहनादेन महता नरसिंहो धनंजयः । गजानीकममित्राणामभितो व्यधमच्छरैः ॥

siṁhanādena mahatā narasiṁho dhanaṁjayaḥ । gajānīkam amitrāṇām abhito vyadhamac charaiḥ ॥

महोर्मिणमिवोद्धूतं श्वसनेन महार्णवम् । किरीटी तद्गजानीकं प्राविशन्मकरो यथा ॥

mahormiṇam ivoddhūtaṁ śvasanena mahārṇavam । kirīṭī tad gajānīkaṁ prāviśan makaro yathā ॥

काष्ठातीत इवादित्यः प्रतपन्युगसंक्षये । ददृशे दिक्षु सर्वासु पार्थः परपुरंजयः ॥

kāṣṭhātīta ivādityaḥ pratapan yugasaṁkṣaye । dadr̥śe dikṣu sarvāsu pārthaḥ parapuraṁjayaḥ ॥

खुरशब्देन चाश्वानां नेमिघोषेण तेन च । तेन चोत्क्रुष्टशब्देन ज्यानिनादेन तेन च । देवदत्तस्य घोषेण गाण्डीवनिनदेन च ॥

khuraśabdena cāśvānāṁ nemighoṣeṇa tena ca । tena cotkruṣṭaśabdena jyāninādena tena ca । devadattasya ghoṣeṇa gāṇḍīvaninadena ca ॥

मन्दवेगतरा नागा बभूवुस्ते विचेतसः । शरैराशीविषस्पर्शैर्निर्भिन्नाः सव्यसाचिना ॥

mandavegatarā nāgā babhūvus te vicetasaḥ । śarair āśīviṣasparśair nirbhinnāḥ savyasācinā ॥

ते गजा विशिखैस्तीक्ष्णैर्युधि गाण्डीवचोदितैः । अनेकशतसाहस्रैः सर्वाङ्गेषु समर्पिताः ॥

te gajā viśikhais tīkṣṇair yudhi gāṇḍīvacoditaiḥ । anekaśatasāhasraiḥ sarvāṅgeṣu samarpitāḥ ॥

आरावं परमं कृत्वा वध्यमानाः किरीटिना । निपेतुरनिशं भूमौ छिन्नपक्षा इवाद्रयः ॥

ārāvaṁ paramaṁ kr̥tvā vadhyamānāḥ kirīṭinā । nipetur aniśaṁ bhūmau chinnapakṣā ivādrayaḥ ॥

अपरे दन्तवेष्टेषु कुम्भेषु च कटेषु च । शरैः समर्पिता नागाः क्रौञ्चवद्व्यनदन्मुहुः ॥

apare dantaveṣṭeṣu kumbheṣu ca kaṭeṣu ca । śaraiḥ samarpitā nāgāḥ krauñcavad vyanadan muhuḥ ॥

गजस्कन्धगतानां च पुरुषाणां किरीटिना । आच्छिद्यन्तोत्तमाङ्गानि भल्लैः संनतपर्वभिः ॥

gajaskandhagatānāṁ ca puruṣāṇāṁ kirīṭinā । ācchidyantottamāṅgāni bhallaiḥ saṁnataparvabhiḥ ॥

सकुण्डलानां पततां शिरसां धरणीतले । पद्मानामिव संघातैः पार्थश्चक्रे निवेदनम् ॥

sakuṇḍalānāṁ patatāṁ śirasāṁ dharaṇītale । padmānām iva saṁghātaiḥ pārthaś cakre nivedanam ॥

यन्त्रबद्धा विकवचा व्रणार्ता रुधिरोक्षिताः । भ्रमत्सु युधि नागेषु मनुष्या विललम्बिरे ॥

yantrabaddhā vikavacā vraṇārtā rudhirokṣitāḥ । bhramatsu yudhi nāgeṣu manuṣyā vilalambire ॥

केचिदेकेन बाणेन सुमुक्तेन पतत्रिणा । द्वौ त्रयश्च विनिर्भिन्ना निपेतुर्धरणीतले ॥

ke cid ekena bāṇena sumuktena patatriṇā । dvau trayaś ca vinirbhinnā nipetur dharaṇītale ॥

मौर्वीं धनुर्ध्वजं चैव युगानीषास्तथैव च । रथिनां कुट्टयामास भल्लैः संनतपर्वभिः ॥

maurvīṁ dhanur dhvajaṁ caiva yugānīṣās tathaiva ca । rathināṁ kuṭṭayām āsa bhallaiḥ saṁnataparvabhiḥ ॥

न संदधन्न चाप्यस्यन्न विमुञ्चन्न चोद्धरन् । मण्डलेनैव धनुषा नृत्यन्पार्थः स्म दृश्यते ॥

na saṁdadhan na cāpy asyan na vimuñcan na coddharan । maṇḍalenaiva dhanuṣā nr̥tyan pārthaḥ sma dr̥śyate ॥

अतिविद्धाश्च नाराचैर्वमन्तो रुधिरं मुखैः । मुहूर्तान्निपतन्त्यन्ये वारणा वसुधातले ॥

atividdhāś ca nārācair vamanto rudhiraṁ mukhaiḥ । muhūrtān nipatanty anye vāraṇā vasudhātale ॥

उत्थितान्यगणेयानि कबन्धानि समन्ततः । अदृश्यन्त महाराज तस्मिन्परमसंकुले ॥

utthitāny agaṇeyāni kabandhāni samantataḥ । adr̥śyanta mahārāja tasmin paramasaṁkule ॥

सचापाः साङ्गुलित्राणाः सखड्गाः साङ्गदा रणे । अदृश्यन्त भुजाश्छिन्ना हेमाभरणभूषिताः ॥

sacāpāḥ sāṅgulitrāṇāḥ sakhaḍgāḥ sāṅgadā raṇe । adr̥śyanta bhujāś chinnā hemābharaṇabhūṣitāḥ ॥

सूपस्करैरधिष्ठानैरीषादण्डकबन्धुरैः । चक्रैर्विमथितैरक्षै भग्नैश्च बहुधा युगैः ॥

sūpaskarair adhiṣṭhānair īṣādaṇḍakabandhuraiḥ । cakrair vimathitair akṣai bhagnaiś ca bahudhā yugaiḥ ॥

वर्मचापशरैश्चैव व्यवकीर्णैस्ततस्ततः । स्रग्भिराभरणैर्वस्त्रैः पतितैश्च महाध्वजैः ॥

varmacāpaśaraiś caiva vyavakīrṇais tatas tataḥ । sragbhir ābharaṇair vastraiḥ patitaiś ca mahādhvajaiḥ ॥

निहतैर्वारणैरश्वैः क्षत्रियैश्च निपातितैः । अदृश्यत मही तत्र दारुणप्रतिदर्शना ॥

nihatair vāraṇair aśvaiḥ kṣatriyaiś ca nipātitaiḥ । adr̥śyata mahī tatra dāruṇapratidarśanā ॥

एवं दुःशासनबलं वध्यमानं किरीटिना । संप्राद्रवन्महाराज व्यथितं वै सनायकम् ॥

evaṁ duḥśāsanabalaṁ vadhyamānaṁ kirīṭinā । saṁprādravan mahārāja vyathitaṁ vai sanāyakam ॥

ततो दुःशासनस्त्रस्तः सहानीकः शरार्दितः । द्रोणं त्रातारमाकाङ्क्षञ्शकटव्यूहमभ्यगात् ॥

tato duḥśāsanas trastaḥ sahānīkaḥ śarārditaḥ । droṇaṁ trātāram ākāṅkṣañ śakaṭavyūham abhyagāt ॥