Adhyāya 66

संजय उवाच । दुःशासनबलं हत्वा सव्यसाची धनंजयः । सिन्धुराजं परीप्सन्वै द्रोणानीकमुपाद्रवत् ॥

saṁjaya uvāca । duḥśāsanabalaṁ hatvā savyasācī dhanaṁjayaḥ । sindhurājaṁ parīpsan vai droṇānīkam upādravat ॥

स तु द्रोणं समासाद्य व्यूहस्य प्रमुखे स्थितम् । कृताञ्जलिरिदं वाक्यं कृष्णस्यानुमतेऽब्रवीत् ॥

sa tu droṇaṁ samāsādya vyūhasya pramukhe sthitam । kr̥tāñjalir idaṁ vākyaṁ kr̥ṣṇasyānumate ’bravīt ॥

शिवेन ध्याहि मां ब्रह्मन्स्वस्ति चैव वदस्व मे । भवत्प्रसादादिच्छामि प्रवेष्टुं दुर्भिदां चमूम् ॥

śivena dhyāhi māṁ brahman svasti caiva vadasva me । bhavatprasādād icchāmi praveṣṭuṁ durbhidāṁ camūm ॥

भवान्पितृसमो मह्यं धर्मराजसमोऽपि च । तथा कृष्णसमश्चैव सत्यमेतद्ब्रवीमि ते ॥

bhavān pitr̥samo mahyaṁ dharmarājasamo ’pi ca । tathā kr̥ṣṇasamaś caiva satyam etad bravīmi te ॥

अश्वत्थामा यथा तात रक्षणीयस्तवानघ । तथाहमपि ते रक्ष्यः सदैव द्विजसत्तम ॥

aśvatthāmā yathā tāta rakṣaṇīyas tavānagha । tathāham api te rakṣyaḥ sadaiva dvijasattama ॥

तव प्रसादादिच्छामि सिन्धुराजानमाहवे । निहन्तुं द्विपदां श्रेष्ठ प्रतिज्ञां रक्ष मे विभो ॥

tava prasādād icchāmi sindhurājānam āhave । nihantuṁ dvipadāṁ śreṣṭha pratijñāṁ rakṣa me vibho ॥

एवमुक्तस्तदाचार्यः प्रत्युवाच स्मयन्निव । मामजित्वा न बीभत्सो शक्यो जेतुं जयद्रथः ॥

evam uktas tadācāryaḥ pratyuvāca smayann iva । mām ajitvā na bībhatso śakyo jetuṁ jayadrathaḥ ॥

एतावदुक्त्वा तं द्रोणः शरव्रातैरवाकिरत् । सरथाश्वध्वजं तीक्ष्णैः प्रहसन्वै ससारथिम् ॥

etāvad uktvā taṁ droṇaḥ śaravrātair avākirat । sarathāśvadhvajaṁ tīkṣṇaiḥ prahasan vai sasārathim ॥

ततोऽर्जुनः शरव्रातान्द्रोणस्यावार्य सायकैः । द्रोणमभ्यर्दयद्बाणैर्घोररूपैर्महत्तरैः ॥

tato ’rjunaḥ śaravrātān droṇasyāvārya sāyakaiḥ । droṇam abhyardayad bāṇair ghorarūpair mahattaraiḥ ॥

विव्याध च रणे द्रोणमनुमान्य विशां पते । क्षत्रधर्मं समास्थाय नवभिः सायकैः पुनः ॥

vivyādha ca raṇe droṇam anumānya viśāṁ pate । kṣatradharmaṁ samāsthāya navabhiḥ sāyakaiḥ punaḥ ॥

तस्येषूनिषुभिश्छित्त्वा द्रोणो विव्याध तावुभौ । विषाग्निज्वलनप्रख्यैरिषुभिः कृष्णपाण्डवौ ॥

tasyeṣūn iṣubhiś chittvā droṇo vivyādha tāv ubhau । viṣāgnijvalanaprakhyair iṣubhiḥ kr̥ṣṇapāṇḍavau ॥

इयेष पाण्डवस्तस्य बाणैश्छेत्तुं शरासनम् । तस्य चिन्तयतस्त्वेवं फल्गुनस्य महात्मनः । द्रोणः शरैरसंभ्रान्तो ज्यां चिच्छेदाशु वीर्यवान् ॥

iyeṣa pāṇḍavas tasya bāṇaiś chettuṁ śarāsanam । tasya cintayatas tv evaṁ phalgunasya mahātmanaḥ । droṇaḥ śarair asaṁbhrānto jyāṁ cicchedāśu vīryavān ॥

विव्याध च हयानस्य ध्वजं सारथिमेव च । अर्जुनं च शरैर्वीरं स्मयमानोऽभ्यवाकिरत् ॥

vivyādha ca hayān asya dhvajaṁ sārathim eva ca । arjunaṁ ca śarair vīraṁ smayamāno ’bhyavākirat ॥

एतस्मिन्नन्तरे पार्थः सज्जं कृत्वा महद्धनुः । विशेषयिष्यन्नाचार्यं सर्वास्त्रविदुषां वरम् । मुमोच षट्शतान्बाणान्गृहीत्वैकमिव द्रुतम् ॥

etasminn antare pārthaḥ sajjaṁ kr̥tvā mahad dhanuḥ । viśeṣayiṣyann ācāryaṁ sarvāstraviduṣāṁ varam । mumoca ṣaṭśatān bāṇān gr̥hītvaikam iva drutam ॥

पुनः सप्त शतानन्यान्सहस्रं चानिवर्तिनाम् । चिक्षेपायुतशश्चान्यांस्तेऽघ्नन्द्रोणस्य तां चमूम् ॥

punaḥ sapta śatān anyān sahasraṁ cānivartinām । cikṣepāyutaśaś cānyāṁs te ’ghnan droṇasya tāṁ camūm ॥

तैः सम्यगस्तैर्बलिना कृतिना चित्रयोधिना । मनुष्यवाजिमातङ्गा विद्धाः पेतुर्गतासवः ॥

taiḥ samyag astair balinā kr̥tinā citrayodhinā । manuṣyavājimātaṅgā viddhāḥ petur gatāsavaḥ ॥

विद्रुताश्च रणे पेतुः संछिन्नायुधजीविताः । रथिनो रथमुख्येभ्यः सहयाः शरपीडिताः ॥

vidrutāś ca raṇe petuḥ saṁchinnāyudhajīvitāḥ । rathino rathamukhyebhyaḥ sahayāḥ śarapīḍitāḥ ॥

चूर्णिताक्षिप्तदग्धानां वज्रानिलहुताशनैः । तुल्यरूपा गजाः पेतुर्गिर्यग्राम्बुदवेश्मनाम् ॥

cūrṇitākṣiptadagdhānāṁ vajrānilahutāśanaiḥ । tulyarūpā gajāḥ petur giryagrāmbudaveśmanām ॥

पेतुरश्वसहस्राणि प्रहतान्यर्जुनेषुभिः । हंसा हिमवतः पृष्ठे वारिविप्रहता इव ॥

petur aśvasahasrāṇi prahatāny arjuneṣubhiḥ । haṁsā himavataḥ pr̥ṣṭhe vāriviprahatā iva ॥

रथाश्वद्विपपत्त्योघाः सलिलौघा इवाद्भुताः । युगान्तादित्यरश्म्याभैः पाण्डवास्तशरैर्हताः ॥

rathāśvadvipapattyoghāḥ salilaughā ivādbhutāḥ । yugāntādityaraśmyābhaiḥ pāṇḍavāstaśarair hatāḥ ॥

तं पाण्डवादित्यशरांशुजालं; कुरुप्रवीरान्युधि निष्टपन्तम् । स द्रोणमेघः शरवर्षवेगैः; प्राच्छादयन्मेघ इवार्करश्मीन् ॥

taṁ pāṇḍavādityaśarāṁśujālaṁ; kurupravīrān yudhi niṣṭapantam । sa droṇameghaḥ śaravarṣavegaiḥ; prācchādayan megha ivārkaraśmīn ॥

अथात्यर्थविसृष्टेन द्विषतामसुभोजिना । आजघ्ने वक्षसि द्रोणो नाराचेन धनंजयम् ॥

athātyarthavisr̥ṣṭena dviṣatām asubhojinā । ājaghne vakṣasi droṇo nārācena dhanaṁjayam ॥

स विह्वलितसर्वाङ्गः क्षितिकम्पे यथाचलः । धैर्यमालम्ब्य बीभत्सुर्द्रोणं विव्याध पत्रिभिः ॥

sa vihvalitasarvāṅgaḥ kṣitikampe yathācalaḥ । dhairyam ālambya bībhatsur droṇaṁ vivyādha patribhiḥ ॥

द्रोणस्तु पञ्चभिर्बाणैर्वासुदेवमताडयत् । अर्जुनं च त्रिसप्तत्या ध्वजं चास्य त्रिभिः शरैः ॥

droṇas tu pañcabhir bāṇair vāsudevam atāḍayat । arjunaṁ ca trisaptatyā dhvajaṁ cāsya tribhiḥ śaraiḥ ॥

विशेषयिष्यञ्शिष्यं च द्रोणो राजन्पराक्रमी । अदृश्यमर्जुनं चक्रे निमेषाच्छरवृष्टिभिः ॥

viśeṣayiṣyañ śiṣyaṁ ca droṇo rājan parākramī । adr̥śyam arjunaṁ cakre nimeṣāc charavr̥ṣṭibhiḥ ॥

प्रसक्तान्पततोऽद्राक्ष्म भारद्वाजस्य सायकान् । मण्डलीकृतमेवास्य धनुश्चादृश्यताद्भुतम् ॥

prasaktān patato ’drākṣma bhāradvājasya sāyakān । maṇḍalīkr̥tam evāsya dhanuś cādr̥śyatādbhutam ॥

तेऽभ्ययुः समरे राजन्वासुदेवधनंजयौ । द्रोणसृष्टाः सुबहवः कङ्कपत्रपरिच्छदाः ॥

te ’bhyayuḥ samare rājan vāsudevadhanaṁjayau । droṇasr̥ṣṭāḥ subahavaḥ kaṅkapatraparicchadāḥ ॥

तद्दृष्ट्वा तादृशं युद्धं द्रोणपाण्डवयोस्तदा । वासुदेवो महाबुद्धिः कार्यवत्तामचिन्तयत् ॥

tad dr̥ṣṭvā tādr̥śaṁ yuddhaṁ droṇapāṇḍavayos tadā । vāsudevo mahābuddhiḥ kāryavattām acintayat ॥

ततोऽब्रवीद्वासुदेवो धनंजयमिदं वचः । पार्थ पार्थ महाबाहो न नः कालात्ययो भवेत् ॥

tato ’bravīd vāsudevo dhanaṁjayam idaṁ vacaḥ । pārtha pārtha mahābāho na naḥ kālātyayo bhavet ॥

द्रोणमुत्सृज्य गच्छामः कृत्यमेतन्महत्तरम् । पार्थश्चाप्यब्रवीत्कृष्णं यथेष्टमिति केशव ॥

droṇam utsr̥jya gacchāmaḥ kr̥tyam etan mahattaram । pārthaś cāpy abravīt kr̥ṣṇaṁ yatheṣṭam iti keśava ॥

ततः प्रदक्षिणं कृत्वा द्रोणं प्रायान्महाभुजः । परिवृत्तश्च बीभत्सुरगच्छद्विसृजञ्शरान् ॥

tataḥ pradakṣiṇaṁ kr̥tvā droṇaṁ prāyān mahābhujaḥ । parivr̥ttaś ca bībhatsur agacchad visr̥jañ śarān ॥

ततोऽब्रवीत्स्मयन्द्रोणः क्वेदं पाण्डव गम्यते । ननु नाम रणे शत्रुमजित्वा न निवर्तसे ॥

tato ’bravīt smayan droṇaḥ kvedaṁ pāṇḍava gamyate । nanu nāma raṇe śatrum ajitvā na nivartase ॥

अर्जुन उवाच । गुरुर्भवान्न मे शत्रुः शिष्यः पुत्रसमोऽस्मि ते । न चास्ति स पुमाँल्लोके यस्त्वां युधि पराजयेत् ॥

arjuna uvāca । gurur bhavān na me śatruḥ śiṣyaḥ putrasamo ’smi te । na cāsti sa pumām̐l loke yas tvāṁ yudhi parājayet ॥

संजय उवाच । एवं ब्रुवाणो बीभत्सुर्जयद्रथवधोत्सुकः । त्वरायुक्तो महाबाहुस्तत्सैन्यं समुपाद्रवत् ॥

saṁjaya uvāca । evaṁ bruvāṇo bībhatsur jayadrathavadhotsukaḥ । tvarāyukto mahābāhus tat sainyaṁ samupādravat ॥

तं चक्ररक्षौ पाञ्चाल्यौ युधामन्यूत्तमौजसौ । अन्वयातां महात्मानौ विशन्तं तावकं बलम् ॥

taṁ cakrarakṣau pāñcālyau yudhāmanyūttamaujasau । anvayātāṁ mahātmānau viśantaṁ tāvakaṁ balam ॥

ततो जयो महाराज कृतवर्मा च सात्त्वतः । काम्बोजश्च श्रुतायुश्च धनंजयमवारयन् ॥

tato jayo mahārāja kr̥tavarmā ca sāttvataḥ । kāmbojaś ca śrutāyuś ca dhanaṁjayam avārayan ॥

तेषां दशसहस्राणि रथानामनुयायिनाम् । अभीषाहाः शूरसेनाः शिबयोऽथ वसातयः ॥

teṣāṁ daśasahasrāṇi rathānām anuyāyinām । abhīṣāhāḥ śūrasenāḥ śibayo ’tha vasātayaḥ ॥

माचेल्लका ललित्थाश्च केकया मद्रकास्तथा । नारायणाश्च गोपालाः काम्बोजानां च ये गणाः ॥

mācellakā lalitthāś ca kekayā madrakās tathā । nārāyaṇāś ca gopālāḥ kāmbojānāṁ ca ye gaṇāḥ ॥

कर्णेन विजिताः पूर्वं संग्रामे शूरसंमताः । भारद्वाजं पुरस्कृत्य त्यक्तात्मानोऽर्जुनं प्रति ॥

karṇena vijitāḥ pūrvaṁ saṁgrāme śūrasaṁmatāḥ । bhāradvājaṁ puraskr̥tya tyaktātmāno ’rjunaṁ prati ॥

पुत्रशोकाभिसंतप्तं क्रुद्धं मृत्युमिवान्तकम् । त्यजन्तं तुमुले प्राणान्संनद्धं चित्रयोधिनम् ॥

putraśokābhisaṁtaptaṁ kruddhaṁ mr̥tyum ivāntakam । tyajantaṁ tumule prāṇān saṁnaddhaṁ citrayodhinam ॥

गाहमानमनीकानि मातङ्गमिव यूथपम् । महेष्वासं पराक्रान्तं नरव्याघ्रमवारयन् ॥

gāhamānam anīkāni mātaṅgam iva yūthapam । maheṣvāsaṁ parākrāntaṁ naravyāghram avārayan ॥

ततः प्रववृते युद्धं तुमुलं लोमहर्षणम् । अन्योन्यं वै प्रार्थयतां योधानामर्जुनस्य च ॥

tataḥ pravavr̥te yuddhaṁ tumulaṁ lomaharṣaṇam । anyonyaṁ vai prārthayatāṁ yodhānām arjunasya ca ॥

जयद्रथवधप्रेप्सुमायान्तं पुरुषर्षभम् । न्यवारयन्त सहिताः क्रिया व्याधिमिवोत्थितम् ॥

jayadrathavadhaprepsum āyāntaṁ puruṣarṣabham । nyavārayanta sahitāḥ kriyā vyādhim ivotthitam ॥